Một chiếc bàn ăn gỗ dùng được lâu khi gỗ đã được sấy đủ khô, mặt bàn được ghép đúng cách để gỗ co giãn mà không nứt, chân và đà đủ cứng để bàn không lắc, và lớp hoàn thiện hợp với cách nhà bạn ăn uống. Tên gỗ chỉ là một phần câu chuyện; cùng một loại gỗ, bàn làm cẩn thận và bàn làm vội khác nhau rõ sau một hai mùa nồm.
Bàn ăn là món đồ gỗ chịu nhiều thử thách nhất trong nhà: nồi nóng, nước canh, chén trà, khăn ướt, trẻ con gõ thìa, ánh nắng chiếu qua cửa sổ mỗi chiều. Bài này đi qua cách hiểu các loại gỗ hay gặp, mặt bàn nguyên tấm và ghép, các kiểu chân bàn, lớp hoàn thiện, cách đưa một dáng bàn cổ điển vào nhà hiện đại cho hài hoà, và cách chăm bàn qua khí hậu Việt Nam.
Một số loại gỗ hay gặp ở bàn ăn
Mô tả dưới đây là đặc điểm chung, mỗi lô gỗ một khác. Khi mua, hỏi rõ gỗ gì, nguồn gốc, đã sấy chưa và xem trực tiếp vân gỗ ở mặt cắt, không chỉ ở bề mặt đã sơn phủ:
| Loại gỗ | Cảm nhận bề mặt | Điểm mạnh | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Sồi (oak) | Vân rõ, màu sáng đến vàng nâu | Cứng, chịu va đập khá, hợp phong cách hiện đại và Scandinavian | Vân thô, lỗ gỗ hút bẩn nếu hoàn thiện mỏng |
| Tần bì (ash) | Vân thẳng, màu sáng | Dẻo dai, thường dùng làm chân và khung ghế | Dễ ngả màu khi gặp nắng nhiều |
| Óc chó (walnut) | Màu nâu sẫm, vân mềm | Màu đẹp tự nhiên, ít cần nhuộm | Mềm hơn sồi, dễ xước hơn; vết xước lộ màu sáng hơn |
| Cao su | Màu vàng nhạt, vân mờ | Phổ biến, thường dùng dạng ghép thanh, giá dễ tiếp cận | Phải được xử lý và sấy kỹ, nếu không dễ mọt, cong |
| Xoan đào | Màu hồng nâu, vân đẹp | Quen thuộc ở đồ gỗ trong nước, dễ đánh màu | Chất lượng phụ thuộc nhiều vào độ khô và cách xử lý |
| Ván phủ veneer | Lớp gỗ thật mỏng trên lõi ván | Ổn định, ít cong vênh, vân đều | Lớp veneer mỏng, xước sâu hoặc phồng nước khó sửa |
Không có loại gỗ "tốt nhất". Gỗ cứng chịu va đập tốt hơn, gỗ mềm có màu và vân dễ chịu hơn nhưng nhận vết dùng nhanh hơn. Nhà có trẻ nhỏ hay dùng nồi gang đặt thẳng xuống bàn nên chọn gỗ cứng và lớp phủ bền; nhà thích dấu vết thời gian trên mặt gỗ có thể chọn gỗ mềm, hoàn thiện dầu.
Mặt bàn nguyên tấm và mặt bàn ghép
Mặt bàn nguyên tấm, một tấm gỗ liền, rất hiếm và nặng; phần lớn mặt bàn gỗ tự nhiên là nhiều thanh gỗ rộng ghép cạnh với nhau. Ghép tốt thì gần như không thấy mối nối, các thanh được xếp xen hướng vân để lực co giãn bù trừ nhau, nhờ đó mặt bàn phẳng lâu hơn một tấm nguyên. Gỗ ghép thanh nhỏ kiểu ngón tay (ghép finger) lộ rõ các khớp răng cưa, rẻ hơn, chắc ở mức dùng hằng ngày nhưng nhìn kém liền mạch.
Điều quan trọng hơn cả là gỗ vẫn co và giãn theo độ ẩm không khí, chủ yếu theo chiều ngang thớ. Ở miền Bắc, mùa nồm độ ẩm có thể lên rất cao, rồi hanh khô vào mùa đông; ở miền Nam là mùa mưa và mùa khô. Mặt bàn được bắt vào đà bằng ke trượt hoặc lỗ ôvan để gỗ có chỗ dịch chuyển; nếu thợ bắt cứng mặt bàn vào khung bằng vít chặt, gỗ không có đường giãn sẽ tự nứt hoặc kéo cong khung.
Độ dày mặt bàn gỗ tự nhiên thường gặp quanh 25–40 mm. Dày hơn trông chắc nhưng nặng, khó di chuyển; mỏng quá thì dễ võng ở bàn dài. Với mặt ván phủ veneer, cạnh bàn thường được nẹp gỗ thật; hãy nhìn cạnh để biết bàn là gỗ nguyên hay lõi ván, vì điều này quyết định cách sửa chữa về sau.
Chân bàn và đà: nơi quyết định bàn có lắc không
Bốn chân và đà quanh mặt. Kiểu kinh điển, chắc chắn nhờ khung đà liên kết bốn chân. Cần để ý chiều cao từ sàn tới mép dưới đà; khoảng này nên còn chừng 62–65 cm trở lên để đùi người ngồi không chạm đà, nhất là khi ghế có tay vịn.
Chân chữ A hoặc chân khung hai đầu. Hai cụm chân ở hai đầu nối bằng một thanh giằng dài bên dưới. Người ngồi dọc hai cạnh dài không vướng chân bàn, rất hợp bàn chữ nhật dài. Thanh giằng dưới gầm phải đủ cao để không vướng chân khi duỗi.
Chân trụ giữa. Hợp bàn tròn và oval, xếp ghế tự do. Đế chân trụ phải nặng và rộng; trụ mảnh dưới mặt lớn dễ chòng chành.
Mộng và liên kết. Chân bắt vào đà bằng mộng gỗ, có thêm ke góc bằng gỗ hoặc kim loại là cách làm bền. Chân chỉ bắt bằng một con bu lông vào mặt bàn, không có đà, sau một thời gian sẽ lỏng. Khi xem bàn, lật nhìn gầm bàn: mộng kín, keo gọn, có ke góc là dấu hiệu tốt.
Chân bàn tiếp xúc sàn. Đáy chân nên có miếng đệm hoặc nút điều chỉnh độ cao để bàn không cập kênh trên sàn gạch không phẳng tuyệt đối, và để không xước sàn gỗ khi kéo bàn.
Lớp hoàn thiện: dầu, sáp hay sơn phủ
Lớp hoàn thiện quyết định bàn chịu nước, chịu nhiệt ra sao và sửa dễ hay khó. Ba nhóm phổ biến:
| Lớp hoàn thiện | Cảm giác | Chịu nước và vết bẩn | Sửa khi xước |
|---|---|---|---|
| Sơn phủ PU và các loại sơn phủ tạo màng | Mặt bóng hoặc mờ, có lớp màng che vân | Tốt, lau dễ, nước đọng lâu cũng ít thấm | Xước sâu qua màng phải sơn lại cả mảng |
| Dầu (oil) và dầu cứng | Mặt mờ tự nhiên, sờ thấy vân gỗ | Vừa phải; nước đọng lâu có thể để vết | Dễ: chà nhẹ chỗ xước rồi lau dầu lại |
| Sáp | Mịn, ấm tay | Kém hơn với nước và nhiệt | Dễ, nhưng phải bảo dưỡng thường xuyên |
Nhà ăn cơm có canh, nước chấm, hay lau bàn bằng khăn ướt mỗi bữa thì lớp sơn phủ tạo màng ít phải chăm hơn. Nhà thích cảm giác gỗ mộc, chấp nhận lau dầu lại mỗi năm vài lần thì hoàn thiện dầu cho bề mặt đẹp theo thời gian. Lớp sơn phủ mới cần thời gian khô cứng hoàn toàn theo hướng dẫn của nhà sản xuất, giai đoạn đầu nên tránh đặt đồ nặng hay đồ nóng.
Dáng cổ điển trong căn nhà hiện đại
Bàn ăn gỗ dáng cổ điển, như chân tiện tròn, chân cong, mặt có gờ chỉ, đặt trong căn hộ tường trắng, sàn sáng màu thường trở thành điểm nhấn của cả khu ăn. Để nó không lạc lõng, người làm nội thất thường giữ một nguyên tắc: một món mang dáng cổ, những món xung quanh giản dị. Ghế quanh bàn chọn dáng đơn giản, cùng tông gỗ hoặc tương phản rõ; đèn trên bàn mảnh và gọn; tường không cần thêm phào chỉ.
Ngược lại, có thể giữ dáng bàn rất hiện đại, mặt phẳng, chân vuông, nhưng dùng gỗ có vân đậm và màu ấm như óc chó, cho cảm giác cổ điển qua chất liệu chứ không qua đường nét. Cách này dễ phối hơn trong căn hộ nhỏ, vì đường nét gọn không làm phòng chật.
Bàn cũ thừa kế từ gia đình là trường hợp đáng giữ: phần lớn bàn gỗ cũ làm bằng gỗ đã khô ổn định qua nhiều năm. Việc làm lại bề mặt, siết lại mộng, thay đệm chân thường đủ để bàn tiếp tục dùng; phần phối ghế mới với bàn cũ đã có bài riêng trong danh mục này.
Dùng và chăm bàn gỗ qua khí hậu Việt Nam
Phần lớn hư hỏng của bàn ăn gỗ đến từ vài thói quen nhỏ lặp lại hằng ngày:
- Đồ nóng cần lót. Nồi vừa nhấc khỏi bếp đặt thẳng xuống mặt sơn phủ có thể để vết mờ trắng do hơi nóng ẩm đọng dưới màng sơn. Dùng lót nồi bằng gỗ, cói hoặc silicone.
- Lau khô sau khi lau ướt. Khăn ướt để lại vệt nước trên bàn, đặc biệt ở mối ghép và cạnh bàn, lâu ngày làm gỗ đen hoặc phồng lớp veneer. Lau ẩm rồi lau lại bằng khăn khô.
- Tránh chất tẩy mạnh. Nước rửa bát pha loãng là đủ cho vết dầu mỡ thông thường; các chất tẩy mạnh, cồn đậm đặc có thể làm mờ hoặc rộp lớp phủ.
- Nắng chiều hướng tây. Bàn đặt sát cửa sổ hướng tây, nắng chiếu nhiều giờ mỗi ngày, gỗ dễ bạc màu không đều, chỗ đặt khăn trải hoặc lọ hoa thành vệt sẫm. Dùng rèm hoặc dịch bàn vào trong một chút.
- Mùa nồm. Đóng cửa khi không khí ngoài trời ẩm và nồm, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô nếu có. Đừng phủ bàn bằng tấm nhựa kín suốt mùa nồm vì hơi ẩm bị giữ lại giữa nhựa và gỗ.
- Kiểm tra định kỳ. Mỗi năm một lần, lật xem gầm bàn: siết lại bu lông ke góc nếu lỏng, xem có dấu mọt (bột gỗ mịn rơi xuống sàn) để xử lý sớm.
Xem bàn ăn gỗ tại cửa hàng
Mang theo thước dây và dành mười phút cho từng chiếc bàn:
- Hỏi rõ loại gỗ của mặt bàn và của chân, gỗ nguyên hay ván phủ veneer, gỗ đã được sấy hay chưa. Ghi lại câu trả lời vào giấy tờ mua bán nếu có thể.
- Nhìn cạnh bàn và gầm bàn để xác nhận: vân ở cạnh có chạy liên tục từ mặt xuống không, có thấy lớp lõi ván không.
- Tì tay mạnh vào mép bàn, lắc nhẹ theo chiều ngang. Bàn tốt gần như không rung; rung nhiều là đà mảnh hoặc mộng lỏng.
- Đo chiều cao mặt bàn và khoảng từ sàn tới mép dưới đà, so với ghế nhà bạn.
- Lướt tay trên mặt bàn và cạnh bàn: mịn, không có gai gỗ, mối ghép phẳng. Nhìn nghiêng dưới đèn để thấy mặt có lượn sóng hay bọt sơn không.
- Hỏi về bảo hành với hiện tượng nứt, cong vênh, mọt và cách xử lý nếu xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Bàn gỗ mới mua bị nứt chân chim trên mặt có phải lỗi không?
Vết nứt nhỏ theo thớ xuất hiện ngay mùa đầu tiên thường là dấu hiệu gỗ chưa đủ khô hoặc mặt bàn bị bắt cứng vào khung. Chụp ảnh, ghi thời điểm và báo người bán sớm. Nứt nhỏ ở đầu mút thanh gỗ đôi khi là tự nhiên, nhưng nứt lan dài trên mặt thì nên yêu cầu xử lý theo bảo hành.
Vết trắng đục trên bàn sơn phủ do đặt cốc nóng có xoá được không?
Vết trắng thường là hơi ẩm bị giữ trong lớp phủ. Nhiều trường hợp vết mờ dần khi để bàn khô thoáng vài ngày. Nếu không mất, cần thợ hoàn thiện gỗ xử lý lại lớp phủ ở vùng đó. Tránh tự chà bằng vật liệu nhám vì dễ làm mất màu gỗ phía dưới.
Mặt bàn gỗ hay mặt đá thì hợp nhà Việt hơn?
Mặt gỗ ấm tay, nhẹ hơn, sửa được khi xước, nhưng cần lót đồ nóng và lau khô. Mặt đá chịu nóng tốt, lau dễ, nhưng nặng, lạnh tay và một số loại đá ăn màu nếu để chanh, giấm, nước mắm đọng lâu. Chọn theo thói quen nấu ăn và độ chăm của nhà mình.
Bàn gỗ ghép thanh có kém hơn bàn gỗ nguyên tấm không?
Không hẳn. Mặt ghép thanh rộng, xếp xen hướng vân thường ổn định hơn một tấm nguyên vì lực co giãn được chia nhỏ. Chất lượng nằm ở độ khô của gỗ, keo ghép và tay nghề; mặt ghép thanh nhỏ kiểu răng cưa thì chủ yếu khác ở vẻ ngoài.
Có nên trải khăn hoặc tấm kính lên bàn gỗ?
Khăn trải giúp giảm xước và vết nước, nên giặt và phơi khô thường xuyên. Tấm kính đặt trực tiếp có thể giữ ẩm ở giữa và để lại vết dính; nếu dùng, kê các miếng đệm nhỏ trong suốt để có khe thoáng. Kính cũng làm mất cảm giác chạm gỗ, nhiều người không thích.
Bao lâu thì lau dầu lại cho bàn hoàn thiện dầu?
Tuỳ mức dùng. Khi mặt gỗ trông khô, nước nhỏ xuống không còn đọng thành giọt mà thấm nhanh, đó là lúc lau dầu lại. Với bàn ăn dùng hằng ngày, nhiều nhà làm vài lần mỗi năm. Làm theo hướng dẫn của loại dầu đang dùng và để khô đúng thời gian trước khi dùng lại.