Để khu bếp và bàn ăn an toàn cho trẻ nhỏ, hãy tách ba thứ nguy hiểm nhất khỏi tầm với của trẻ: nguồn nhiệt và nước nóng (bếp nấu, nồi, ấm), vật sắc và nặng (dao, kéo, đồ thuỷ tinh, tủ có thể lật), và hoá chất (nước tẩy rửa, chất thông cống, thuốc). Phần lớn việc này làm được bằng cách bố trí lại đồ và thêm vài phụ kiện nhỏ, không cần làm lại bếp.
Bài này đi theo từng điểm trong bếp và phòng ăn: vùng quanh bếp nấu, đồ điện, tủ thấp và ngăn kéo, tủ lạnh và lò, bàn ăn cùng khăn trải bàn, chỗ đặt ghế ăn dặm, rồi tới bảng kiểm theo độ tuổi. Những phần an toàn chung trong nhà như chống lật tủ áo, góc cạnh đồ phòng khách, cửa sổ, dây rèm đã nằm ở bài về nội thất cho nhà có trẻ nhỏ trong danh mục căn hộ và nhà nhỏ của trang.
Tai nạn trong bếp thường đến từ đâu
Các tổ chức y tế, trong đó có Tổ chức Y tế Thế giới, nhiều lần nêu rằng bỏng là một trong những thương tích thường gặp ở trẻ nhỏ và phần lớn xảy ra trong nhà, quanh khu bếp. Với trẻ chưa đi học, nguồn bỏng phổ biến không phải là ngọn lửa mà là chất lỏng nóng: nồi canh, ấm nước sôi, cốc trà, bát mì vừa chế nước. Trẻ với tay kéo dây ấm, kéo cán chảo thò ra mép bếp, hoặc kéo khăn trải bàn khiến bát canh trên bàn đổ xuống.
Nhóm thứ hai là ngộ độc do nuốt phải hoá chất: nước rửa bát, nước tẩy, viên rửa máy rửa bát, chất thông cống thường được cất ngay dưới chậu rửa, đúng tầm tay một đứa trẻ đang bò. Chai nước tẩy màu sặc sỡ hay được trẻ nhầm là nước uống, nhất là khi người lớn chiết sang chai nước ngọt cũ.
Nhóm thứ ba là vật sắc, vật nặng và té ngã: dao để trên mặt bếp sát mép, ngăn kéo dao không khoá, trẻ trèo lên ghế ăn để với lên mặt bếp, ghế ăn dặm bị trẻ đạp chân vào tường làm lật. Hiểu ba nhóm này giúp sắp xếp ưu tiên: làm trước những gì liên quan tới nước nóng và hoá chất, vì hậu quả nặng và xảy ra rất nhanh.
Vùng nóng quanh bếp nấu
Coi khoảng trước bếp nấu là vùng trẻ không vào khi đang nấu. Với bếp kín có cửa, cách đơn giản nhất là cổng chặn trẻ em ở cửa bếp khi đang nấu. Với bếp mở, có thể dùng cổng chặn dạng vách gập hoặc bố trí sao cho chỗ chơi của trẻ nằm ở phía xa, người nấu vẫn nhìn thấy mà trẻ không chạy ngang qua lưng người cầm nồi.
Nấu ở các vùng bếp phía trong. Bếp nấu có nhiều vùng thì ưu tiên dùng vùng phía trong, sát tường. Cán nồi, cán chảo xoay vào trong, không thò ra mép mặt bếp nơi trẻ có thể với tới hay người lớn đi qua vướng phải.
Khoá bảng điều khiển bếp từ. Phần lớn bếp từ, bếp hồng ngoại có chức năng khoá trẻ em; bật thường trực sau khi nấu. Mặt bếp hồng ngoại còn nóng một thời gian sau khi tắt, nhiều bếp có đèn báo nhiệt dư, nhưng trẻ không hiểu đèn báo.
Bếp gas. Núm vặn bếp gas ở mặt trước nằm ngang tầm với của trẻ mới biết đi. Có loại nắp che núm vặn hoặc khoá núm; khoá van tổng sau khi nấu xong là thói quen nên giữ.
Không bế trẻ khi đang nấu hay bưng đồ nóng. Bế trẻ trên tay một bên và đảo chảo tay kia là tình huống nhiều người làm mà ít ai nghĩ tới rủi ro. Nếu cần trông trẻ khi nấu, đặt trẻ ở ghế ăn dặm hoặc khu chơi trong tầm nhìn, xa vùng nóng.
Đồ điện nhỏ, dây điện và ổ cắm
Ấm siêu tốc là nguồn nước sôi nguy hiểm nhất. Dây ấm và dây nồi cơm điện thò ra mép bàn là thứ trẻ hay kéo. Đặt ấm và nồi cơm ở phía trong mặt bếp, dây đi phía sau; chọn ấm có đế tách rời và dây ngắn. Không đặt ấm trên bàn thấp hay ghế.
Ổ cắm thấp và ổ trên mặt bếp. Ổ cắm có màn che lỗ cắm hoặc nắp đậy giúp trẻ không cho vật lạ vào lỗ. Mạch điện khu bếp nên có thiết bị chống dòng rò; việc lắp đặt thuộc về thợ điện có nghề.
Máy xay, máy ép. Lưỡi dao máy xay rất sắc kể cả khi đã tháo cối. Cất cối và lưỡi trong tủ cao sau khi rửa, không để trên giá phơi bát ngang tầm tay trẻ.
Lò vi sóng đặt thấp. Lò vi sóng đặt dưới mặt bếp cho tiện người lớn lại là tầm tay của trẻ lên ba. Thức ăn vừa hâm trong lò có thể nóng không đều, chỗ sôi chỗ ấm. Nếu lò đặt thấp, dùng khoá cửa lò hoặc dạy trẻ không mở.
Tủ thấp, ngăn kéo và chỗ cất hoá chất
Tủ bếp dưới và ngăn kéo là nơi trẻ khám phá đầu tiên khi bắt đầu bò. Thay vì cố khoá tất cả, hãy chia tủ thành tủ an toàn và tủ cấm:
- Hoá chất lên cao hoặc vào tủ có khoá: nước rửa bát, nước lau sàn, nước tẩy, chất thông cống, viên rửa máy rửa bát. Tủ dưới chậu rửa là chỗ cất truyền thống nhưng cũng là chỗ nguy hiểm nhất; nếu buộc phải để đó, lắp khoá tủ trẻ em và giữ chai trong hộp có nắp.
- Không chiết hoá chất sang chai nước uống: giữ nguyên chai gốc có nhãn và nắp an toàn trẻ em nếu có.
- Ngăn kéo dao, kéo, dụng cụ sắc có khoá: hoặc chuyển dao lên thanh treo đủ cao trên tường, ngoài tầm với của trẻ đứng trên ghế.
- Thuốc và thực phẩm chức năng của người lớn: nhiều nhà để ở góc bếp cho tiện uống sau bữa; chuyển lên tủ cao có khoá.
- Một tủ thấp an toàn cho trẻ: để hộp nhựa, nồi nhôm nhẹ, thìa gỗ trong một ngăn thấp mà trẻ được phép mở. Trẻ có chỗ khám phá sẽ ít tìm cách mở các tủ khác hơn.
- Khoá cánh tủ và chặn ngăn kéo: loại dán trong hoặc loại nam châm không phải khoan. Kiểm khoá vẫn giữ chắc sau vài tuần, vì keo dán có thể yếu đi ở chỗ ẩm.
Nếu trẻ nuốt phải hoá chất, không tự gây nôn, mang theo chai hoá chất và đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay hoặc gọi cấp cứu 115. Danh sách số điện thoại khẩn cấp nên dán ở chỗ cả nhà đều thấy.
Bàn ăn, khăn trải bàn và ghế ăn dặm
Khăn trải bàn dài rủ xuống mép là thứ trẻ mới biết đi rất thích kéo, và khi kéo, mọi thứ trên bàn, kể cả nồi canh, bát nước nóng, đổ về phía trẻ. Với nhà có trẻ dưới khoảng ba tuổi, tốt nhất bỏ khăn trải bàn hoặc dùng tấm lót từng chỗ ngồi, khăn chỉ phủ mặt bàn không rủ xuống. Đồ nóng như nồi lẩu, ấm trà, nồi canh đặt ở giữa bàn, xa phía trẻ ngồi.
Góc bàn nhọn nằm ngang tầm đầu trẻ đang tập đi. Bàn ăn gỗ góc vuông có thể gắn miếng bo góc cao su trong giai đoạn này, hoặc chọn bàn tròn, bàn góc bo nếu đang định mua mới. Bàn kính thì kiểm cạnh kính đã mài kỹ và kính đặt chắc trên khung.
Ghế ăn dặm nên đặt ở vị trí người lớn ngồi cạnh được, xa bếp nấu và xa ổ cắm. Đặt ghế cách tường và cách cạnh bàn một khoảng để trẻ không dùng chân đạp vào đó đẩy ghế bật ngửa ra sau. Ghế có dây an toàn thì luôn cài, kể cả khi người lớn chỉ quay đi một lát. Chân ghế cần đứng trên sàn phẳng, không đặt trên thảm dày hay mép bục gỗ.
Khi trẻ lớn hơn và ngồi ghế ăn thường với ghế nâng, kiểm ghế nâng có dây gắn chặt vào ghế ăn, và ghế ăn không quá nhẹ để trẻ trèo lên làm lật. Trẻ hay trèo lên ghế ăn để với lên mặt bếp; ghế ăn nên được đẩy sát vào gầm bàn sau bữa.
Tủ lạnh, lò, máy rửa bát và đồ nặng
Tủ lạnh. Trẻ mở tủ lạnh, lấy đồ ăn không được phép, hoặc kéo khay kính xuống. Có loại khoá cửa tủ lạnh trẻ em dán ngoài. Không để đồ nặng, chai thuỷ tinh ở ngăn cửa thấp.
Lò nướng âm tủ. Mặt kính cửa lò nóng khi đang nướng, nằm ngay tầm tay trẻ nếu lò đặt dưới mặt bếp. Một số lò có cửa cách nhiệt nhiều lớp hoặc khoá cửa; khi chọn lò mới, nhà có trẻ nhỏ có thể cân nhắc đặt lò trong tủ cao, ngang tầm ngực người lớn.
Máy rửa bát. Cửa máy mở ra thành bậc trẻ có thể trèo lên; giỏ dao dĩa có mũi dao chĩa lên; viên rửa là hoá chất. Đóng máy sau khi xếp bát, cắm dao mũi xuống, cất viên rửa trong tủ cao.
Kệ, giá và tủ đứng trong khu bếp ăn. Kệ để lò vi sóng, giá bát nhiều tầng đứng riêng, tủ buffet hay tủ rượu có thể lật khi trẻ kéo hoặc trèo. Neo vào tường bằng phụ kiện chống lật, xếp đồ nặng ở tầng thấp.
Bảng kiểm theo độ tuổi
Nguy cơ thay đổi theo những gì trẻ làm được. Bảng dưới gợi ý những việc nên ưu tiên ở từng giai đoạn, không thay cho việc người lớn luôn để mắt:
| Giai đoạn | Trẻ làm được gì | Việc nên ưu tiên trong bếp và phòng ăn |
|---|---|---|
| Đang bò | Mở tủ thấp, kéo dây, cho đồ vào miệng | Khoá tủ dưới chậu, nắp ổ cắm, dọn đồ nhỏ trên sàn, cổng chặn cửa bếp |
| Mới biết đi | Với tới mép bàn, kéo khăn, đẩy ghế | Bỏ khăn trải bàn rủ, bo góc bàn, dây ấm và nồi cơm vào trong, ghế ăn sát gầm bàn |
| Khoảng 2–3 tuổi | Trèo ghế, mở ngăn kéo, bắt chước người lớn | Khoá ngăn dao, chống lật kệ và tủ, khoá bếp từ, tủ lạnh |
| Khoảng 4–6 tuổi | Muốn giúp việc bếp, cầm đồ | Bục đứng chắc có tay vịn, dạy vùng nóng, giao việc an toàn như rửa rau, bày đũa |
Khi trẻ muốn vào bếp phụ giúp, một bục đứng chắc chắn có thành chắn giúp trẻ đứng ngang mặt bếp an toàn hơn đứng trên ghế ăn. Đặt bục ở vùng chậu rửa hay vùng sơ chế, không bao giờ ở cạnh bếp nấu.
Nếu trẻ bị bỏng, làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong khoảng hai mươi phút, tháo đồ trang sức, quần áo không dính vào vết bỏng, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay dầu lên vết bỏng, và đưa trẻ tới cơ sở y tế. Bỏng ở trẻ nhỏ cần được bác sĩ đánh giá, kể cả khi trông có vẻ nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Bếp mở không có cửa thì chặn trẻ bằng cách nào?
Có thể dùng cổng chặn trẻ em dạng vách gập, đặt quây quanh khu chơi thay vì quây bếp, để trẻ ở trong khu an toàn còn người lớn tự do đi lại. Một cách khác là bố trí đảo hoặc quầy làm ranh giới, chỉ để một lối vào bếp và chặn lối đó khi nấu.
Bếp từ có an toàn hơn bếp gas với trẻ nhỏ không?
Bếp từ không có ngọn lửa hở và mặt bếp chỉ nóng do nồi truyền nhiệt xuống, lại thường có khoá trẻ em, nên giảm được một số rủi ro. Nhưng nồi trên bếp từ vẫn nóng như bếp gas, và mặt kính vẫn nóng một lúc sau khi nấu. Rủi ro lớn nhất, nước nóng, vẫn còn nguyên.
Khoá tủ dán có chắc không?
Khoá dán dùng được cho tủ nhẹ và trẻ nhỏ, nhưng keo có thể yếu dần ở chỗ ẩm như tủ dưới chậu hoặc khi trẻ giật mạnh nhiều lần. Kiểm tra định kỳ bằng cách kéo thử. Với tủ chứa hoá chất, khoá bắt vít hoặc chuyển hoá chất lên cao là lựa chọn chắc hơn.
Có nên cho trẻ ngồi ghế ăn dặm ngay cạnh bếp để vừa nấu vừa trông không?
Không nên đặt ngay cạnh bếp nấu vì dầu bắn, hơi nóng và nồi bưng qua lại. Đặt ghế ở chỗ người nấu nhìn thấy nhưng cách vùng nóng một khoảng, ví dụ ở đầu bàn ăn gần bếp. Luôn cài dây an toàn của ghế.
Bao nhiêu tuổi thì cho trẻ phụ giúp trong bếp được?
Không có tuổi cố định; nhiều trẻ khoảng bốn, năm tuổi đã có thể làm những việc đơn giản như rửa rau, bày bát đũa, trộn salad dưới sự giám sát. Việc gần lửa, dao sắc và nước sôi nên để lâu hơn nhiều. Quan trọng là trẻ đứng trên bục chắc và người lớn luôn ở bên.
Tủ lạnh có cần chống lật không?
Tủ lạnh nặng và đế rộng nên ít lật, nhưng tủ lạnh nhỏ, tủ lạnh mini đặt trên kệ hoặc tủ lạnh nhiều cánh khi trẻ đu vào cửa vẫn có thể nghiêng. Đọc hướng dẫn của nhà sản xuất, chỉnh chân tủ cho cân và hơi ngả về sau, và không để trẻ đu cửa tủ.