Phòng ăn ngồi bệt là cách ăn quanh mâm hoặc bàn thấp đặt trên sàn, chiếu hay sập, thay cho bàn ghế cao. Cách này giữ được kiểu mâm cơm chung quen thuộc, xếp được nhiều người hơn trong một khoảng nhỏ và dọn đi được sau bữa, nhưng đòi hỏi người ngồi có đầu gối, hông và lưng khoẻ, và mặt sàn đủ ấm, đủ sạch.
Làm phòng ăn ngồi bệt cho dễ chịu là chuyện của bốn thứ: chiều cao bàn so với người ngồi, lớp lót giữa người và sàn, chỗ cất đồ sau bữa, và phương án cho người không ngồi bệt được. Bài này đi qua từng thứ, kèm cách nâng chỗ ngồi bằng sập hay bục gỗ, và cách cho một phòng dùng được cả hai kiểu ăn.
Vì sao nhiều nhà vẫn chọn ăn ngồi bệt
Ở nhiều vùng nông thôn và cả trong không ít căn hộ thành phố, mâm cơm đặt giữa sàn vẫn là bữa ăn hằng ngày. Lý do không chỉ là thói quen. Mâm chung đặt thấp cho phép mọi người với tới đĩa ở giữa dễ hơn bàn chữ nhật dài; thêm một người chỉ cần dịch đệm ra chứ không cần thêm ghế; trẻ nhỏ ngồi ngang tầm người lớn, không phải trèo lên ghế cao.
Lý do thứ hai là diện tích. Phòng sinh hoạt chung của nhà ống hay căn hộ nhỏ thường gánh cả việc tiếp khách, xem tivi, chơi với con và ăn cơm. Một bộ bàn ghế ăn sáu chỗ chiếm cố định một mảng sàn đáng kể, trong khi bàn thấp gấp lại dựng vào góc, đệm xếp chồng vào tủ, phòng trống trở lại cho việc khác.
Lý do thứ ba là những dịp đông người. Ngày giỗ, Tết, họp mặt họ hàng, trải thêm chiếu và bày thêm mâm nhanh hơn nhiều so với đi mượn bàn ghế. Vì vậy, ngay cả nhà đã có bàn ăn cao, việc chuẩn bị sẵn một góc ăn ngồi bệt vẫn có ích.
Nhưng ăn ngồi bệt cũng có giá phải trả. Ngồi xếp bằng hay quỳ lâu làm tê chân, người có vấn đề khớp gối, khớp háng hay thắt lưng sẽ thấy đau, người lớn tuổi đứng lên ngồi xuống khó khăn. Bố trí tốt là bố trí tính trước những điều này thay vì coi như ai cũng ngồi được.
Ai ngồi được, ai cần phương án khác
Mỗi nhà có những người với thể trạng khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách sắp xếp theo người ngồi, không thay cho lời khuyên của bác sĩ với người đang có bệnh khớp:
| Người ngồi | Khó khăn thường gặp | Gợi ý |
|---|---|---|
| Người trẻ, khoẻ | Tê chân nếu ngồi lâu | Đệm đủ dày, đổi tư thế, ngồi dựa lưng tường được thì tốt |
| Người lớn tuổi | Đứng lên ngồi xuống khó, đau gối | Ngồi trên sập hoặc ghế thấp có tựa, có điểm tựa tay để đứng dậy |
| Người đau lưng, đau khớp háng | Ngồi không tựa nhanh mỏi | Ghế bệt có tựa lưng, hoặc ngồi ghế thường bên một bàn khác |
| Phụ nữ mang thai | Khó cúi, khó đứng dậy | Ghế thấp có tựa, vị trí gần lối ra |
| Trẻ nhỏ | Dễ chạm đồ nóng ở mâm | Ngồi cạnh người lớn, đặt nồi nóng xa phía trẻ |
| Khách lạ không quen ngồi bệt | Ngại, ngồi không yên | Chuẩn bị vài ghế thấp hoặc ghế đôn để khách chọn |
Phương án chung cho nhiều nhà là kết hợp: phần lớn ngồi đệm quanh bàn thấp, còn một hai chỗ cho người lớn tuổi là ghế thấp có tựa hoặc ngồi trên mép sập. Chuẩn bị điều này từ đầu sẽ tránh được cảnh ông bà phải ăn riêng ở bàn khác.
Chọn bàn thấp: chiều cao, mặt bàn và chân
Bàn thấp cho bữa ăn khác bàn trà phòng khách: nó phải đủ rộng cho cả mâm đồ ăn và bát của từng người, đủ cao để không phải cúi gập khi gắp. Vài điểm tham khảo:
- Chiều cao: bàn ăn ngồi bệt thường khoảng 30–40 cm. Người ngồi đệm dày hoặc ngồi xếp bằng cao người hợp với bàn cao hơn một chút; bàn thấp quá khiến lưng phải gập, ăn xong mỏi vai. Thử bằng cách ngồi trên đệm định dùng, đặt khuỷu tay thả lỏng; mặt bàn ngang khoảng dưới khuỷu tay là dễ chịu.
- Kích thước mặt: mâm tròn phổ biến có đường kính khoảng 60–80 cm. Bàn vuông khoảng 80–90 cm cho bốn người, chữ nhật khoảng 120 × 80 cm cho sáu người ngồi hai bên, là mức tham khảo hay gặp.
- Hình dạng: bàn tròn hợp với mâm chung và người ngồi đều quanh; bàn chữ nhật dễ kê sát tường để người ngồi một phía dựa lưng.
- Chân gấp: chân gập vào mặt bàn giúp cất gọn sau bữa, nhưng cần chốt khoá chắc; chân lỏng là bàn chao khi chống tay lên. Kiểm bằng cách ấn mạnh một góc bàn khi bàn đã mở.
- Mặt bàn: gỗ phủ dầu hoặc sơn chịu nước, mặt phủ melamine dày, hoặc tre ép; cạnh bo tròn vì trẻ nhỏ ngồi ngang mặt bàn.
Nhiều nhà dùng thẳng mâm nhôm hoặc mâm gỗ đặt trên chiếu mà không cần bàn. Cách này linh hoạt nhất nhưng thấp nhất, người ngồi phải cúi nhiều hơn; kê mâm lên một bàn thấp khoảng 20–25 cm là cách nâng nhẹ mà vẫn giữ được mâm quen dùng.
Sập, phản và bục gỗ: nâng cả chỗ ngồi lên
Một cách khác để bớt khó cho người ngồi là nâng cả mặt ngồi lên khỏi sàn. Sập gỗ, phản, hay một bục gỗ đóng sát tường cao khoảng 30–45 cm đưa người ngồi lên cao hơn, đứng dậy dễ hơn, chân có thể thả xuống mép bục như ngồi ghế, và mặt ngồi tách khỏi sàn lạnh, sàn ẩm. Bàn thấp đặt trên sập thì người lớn tuổi có thể ngồi ở mép, thả chân xuống sàn, trong khi người trẻ ngồi xếp bằng phía trong.
Bục gỗ đóng âm trong phòng còn tận dụng được phần gầm làm ngăn kéo cất chiếu, đệm, bàn thấp và mâm. Đây là lời giải gọn cho phòng ăn kiêm phòng sinh hoạt trong nhà ống: ban ngày là chỗ ngồi chơi, đọc sách, tối kê bàn thấp thành phòng ăn. Lưu ý mép bục là chỗ dễ vấp ban đêm, nên bo cạnh, làm màu khác sàn hoặc có đèn chân thấp chiếu dọc mép.
Sập gỗ rời nặng và chiếm chỗ cố định như một chiếc giường, nên chỉ hợp khi phòng đủ rộng và gia đình thật sự dùng nó hằng ngày. Với căn hộ nhỏ, bục gỗ đóng theo một bức tường thường lợi diện tích hơn. Dù chọn kiểu nào, chiều cao mặt ngồi và chiều cao bàn phải tính cùng nhau: bàn đặt trên sập vẫn cần khoảng 30–40 cm so với mặt sập.
Mặt sàn và lớp lót giữa người với nền
Gạch men mát nhưng lạnh và cứng. Ở miền Nam, sàn gạch mát là lợi thế mùa nóng. Ở miền Bắc mùa đông, ngồi lâu trên gạch lạnh rất khó chịu, và gạch đổ mồ hôi mùa nồm làm chiếu ẩm. Một lớp chiếu và đệm đủ dày là bắt buộc.
Sàn gỗ và sàn nhựa ấm hơn. Sàn gỗ công nghiệp, sàn nhựa giả gỗ ấm chân hơn gạch và có độ đàn hồi nhẹ, ngồi lâu đỡ mỏi. Nhưng canh đổ, nước đổ ra phải lau ngay, nhất là ở các khe ghép.
Chiếu cói, chiếu tre, chiếu nhựa. Chiếu cói mát, êm vừa phải nhưng thấm nước và dầu, khó giặt; chiếu tre, chiếu trúc mát hơn, lau được; chiếu nhựa rẻ công chăm sóc, lau sạch nhanh nhưng nóng khi trời oi. Nhà ăn ngồi bệt hằng ngày thường có một chiếc chiếu dễ lau riêng cho bữa ăn, không dùng chung chiếu ngủ.
Đệm ngồi. Đệm phẳng khoảng 5–8 cm, vỏ tháo giặt được, là loại tiện nhất. Đệm dày quá làm người ngồi cao lên so với bàn; đệm mỏng quá thì xương ngồi chạm sàn. Màu sẫm hoặc hoa văn nhỏ giấu vết bẩn tốt hơn màu trơn sáng.
Thảm. Thảm lông dày êm nhưng khó lau đồ ăn rơi, dễ thành chỗ bám mùi và bụi. Nếu dùng thảm dưới khu ăn, chọn loại dệt phẳng, giặt được.
Bố trí phòng cho bữa ăn ngồi bệt
Ăn ngồi bệt cũng cần bố trí như mọi phòng ăn khác, chỉ khác là mọi thứ thấp hơn. Trình tự gợi ý:
- Chọn chỗ đặt mâm gần cửa bếp nhất có thể; người bưng nồi canh đi qua người đang ngồi là tình huống dễ đổ, dễ bỏng nhất.
- Chừa quanh mâm hoặc bàn thấp mỗi phía khoảng 60–70 cm cho người ngồi và chỗ để đầu gối, cộng thêm lối đi phía sau ở một bên để người khác ra vào.
- Nếu có thể, kê một phía bàn sát tường hoặc sát sập để vài người ngồi dựa lưng; ăn xong ngồi lại trò chuyện đỡ mỏi.
- Đặt một khay hoặc kệ thấp cạnh mâm làm chỗ để nồi cơm, nồi canh, thay vì đặt thẳng xuống sàn.
- Chọn chỗ cất cố định cho bàn thấp, chiếu và đệm gần ngay chỗ ăn: ngăn gầm bục, tủ thấp, hay một khe dựng đứng cạnh tủ lạnh.
- Kiểm ánh sáng ở tầm thấp: đèn trần cao chiếu xuống vẫn dùng được, nhưng tránh đèn rọi chói thẳng vào mắt người ngồi thấp nhìn lên.
Quạt và điều hoà cũng cần nghĩ lại: luồng gió quạt trần hay điều hoà thổi ngang tầm người ngồi trên sàn khác với tầm người ngồi ghế; ngồi dưới sàn ngay luồng gió lạnh dễ mỏi người hơn.
Một phòng, hai cách ăn
Rất nhiều gia đình hiện nay có cả hai nhu cầu: bữa thường ngày ăn bàn cao cho tiện người già và trẻ đi học về muộn, còn ngày đông người lại trải chiếu bày mâm. Cách làm phổ biến là giữ một bàn ăn cao cố định, cộng với một bàn thấp gấp và vài chiếc chiếu, đệm cất trong tủ. Khi có cỗ, bàn cao thành chỗ bày đồ ăn và chia thức ăn, mâm thấp trải ra phòng khách.
Cách thứ hai là chọn bàn ăn có chân tháo được hoặc chân đổi độ cao, dùng làm bàn cao hằng ngày và hạ thấp khi muốn ngồi bệt. Loại bàn này cần cơ cấu chắc chắn và thử kỹ trước khi mua, vì bàn chân điều chỉnh rẻ tiền hay rung. Cách thứ ba, hợp với nhà ống có bục gỗ, là ăn ngồi bệt trên bục hằng ngày và để bàn cao ở khu bếp làm quầy ăn sáng.
Dù chọn cách nào, điều quan trọng là không để bữa ăn tách người lớn tuổi ra khỏi phần còn lại của gia đình chỉ vì chuyện chiều cao chỗ ngồi. Một chiếc ghế thấp có tựa đặt đúng chỗ đôi khi quan trọng hơn cả bộ bàn ghế mới.
Câu hỏi thường gặp
Bàn ăn ngồi bệt nên cao bao nhiêu cho người lớn?
Thường khoảng 30–40 cm tính từ mặt ngồi. Cách thử đơn giản là ngồi trên đệm định dùng, thả lỏng vai và đặt tay lên bàn; nếu khuỷu tay ở ngang hoặc hơi cao hơn mặt bàn, gắp thức ăn không phải cúi nhiều là vừa. Người ngồi đệm dày cần bàn cao hơn một chút.
Ngồi bệt ăn cơm lâu có hại khớp gối không?
Ngồi xếp bằng hay quỳ lâu tạo áp lực lớn lên khớp gối và có thể làm đau ở người đã có vấn đề về khớp. Người khoẻ nên đổi tư thế, duỗi chân giữa bữa. Người đang đau khớp, đau lưng nên hỏi bác sĩ về tư thế phù hợp và dùng ghế thấp có tựa thay vì ngồi bệt.
Có nên đóng bục gỗ trong căn hộ chung cư để ngồi ăn không?
Được nếu phòng đủ cao và bục không chắn cửa sổ, ổ điện hay lối thoát. Bục gỗ đóng trên sàn không đụng tới kết cấu, nhưng nên báo ban quản lý khi thi công theo nội quy toà nhà. Chừa khe thông gió dưới bục để gầm không bị ẩm mốc.
Chiếu cói bị dính dầu mỡ, canh đổ thì xử lý thế nào?
Thấm khô ngay bằng giấy hoặc khăn, lau nhẹ bằng khăn ẩm có chút nước rửa bát loãng rồi lau lại bằng nước sạch, phơi nơi thoáng. Không ngâm cả chiếc chiếu vì cói ngấm nước lâu khô, dễ mốc. Nhà ăn ngồi bệt hằng ngày nên dùng chiếu tre hoặc chiếu nhựa cho bữa ăn.
Bàn thấp có dùng làm bàn trà phòng khách được không?
Được, nhiều nhà chọn đúng cách này để một món đồ làm hai việc. Khi đó bàn nên có mặt rộng đủ cho mâm, cao khoảng 35–40 cm để vừa ngồi sofa vừa ngồi bệt, và mặt chịu nước, chịu nhiệt nhẹ. Bàn trà quá thấp hay quá nhỏ thì không dùng làm bàn ăn được.
Đệm ngồi bệt nên dày bao nhiêu?
Đệm phẳng khoảng 5–8 cm là mức hay gặp, đủ êm mà không đẩy người ngồi lên quá cao so với bàn thấp. Đệm lõi mút đàn hồi tốt giữ dáng lâu hơn đệm nhồi bông. Vỏ đệm tháo giặt được và màu sẫm sẽ dễ giữ sạch hơn.