Bếp phụ là một khu nấu và rửa nhỏ đặt ngoài bếp chính, thường ở lô gia, sân sau hay sân thượng, để làm những việc không muốn đưa vào nhà: ninh xương, luộc gà, kho cá, rang mắm, nướng, rửa mâm và nồi to. Có bếp phụ đúng chỗ, bếp chính trong nhà giữ được sạch và không ám mùi, còn những ngày làm cỗ có chỗ cho nồi lớn.
Muốn bếp phụ dùng tốt cần trả lời trước ba câu: chỗ đó có được phép đun nấu không (chung cư thường có quy định riêng), nước thải và dầu mỡ đi đâu, và lửa, khói, điện có an toàn trong điều kiện mưa gió không. Bài này đi lần lượt từng câu, kèm cách bố trí mặt, chậu, bếp và lối đi về bếp chính.
Bếp phụ gánh những việc gì cho bếp chính
Nhiều nhà Việt có hai kiểu nấu song song: bữa cơm hằng ngày nhanh gọn, và những món mất nhiều giờ hoặc nặng mùi như nước dùng phở, xương hầm, cá kho niêu, mắm chưng, đồ rang, đồ nướng. Kiểu nấu thứ hai làm hơi dầu, mùi tanh bám vào trần, rèm và sofa nếu bếp chính mở ra phòng khách. Đẩy những việc đó ra một khu ngoài trời hay bán ngoài trời giải quyết được phần lớn vấn đề mùi.
Việc thứ hai là rửa đồ to. Chậu rửa trong bếp chính thường vừa cho bát đĩa, không vừa cho nồi luộc gà, mâm, rổ rau lớn hay chiếc nồi hấp xôi. Một chậu sâu, rộng bên ngoài cùng vòi nước mạnh làm những việc đó nhanh hơn mà không bắn nước khắp bếp.
Việc thứ ba là sơ chế bẩn: làm cá, nhổ lông gà, rửa ốc, ngâm đồ khô. Những việc này cần nước nhiều, sàn chịu được nước và rác hữu cơ đổ đi được ngay. Từ ba việc trên có thể thấy bếp phụ không cần đầy đủ như bếp chính; nó cần ít thứ nhưng chịu được dùng mạnh: một bếp nấu, một chậu lớn, một mặt sơ chế, chỗ để nồi to và đường thoát nước tốt.
Cũng nên nói rõ điều bếp phụ không làm được: nó không thay cho hút mùi trong bếp chính, vì món xào nhanh hằng ngày vẫn nấu trong nhà; nó cũng không phải nơi cất đồ khô, gạo, gia vị lâu ngày, vì độ ẩm và côn trùng ngoài trời cao hơn hẳn. Nghĩ về bếp phụ như một trạm làm việc dã chiến có mái che sẽ giúp chọn đúng mức đầu tư.
Chung cư và nhà phố: chỗ nào được đặt bếp phụ
Ở nhà phố, nhà ống có sân sau hay sân thượng, quyết định chủ yếu thuộc về gia chủ, nhưng vẫn phải tính tới hàng xóm: khói nướng bay sang cửa sổ nhà bên, nước thải chảy ra ngõ, mùi mắm vào giờ cơm. Đặt bếp phụ ở phía cuối gió so với cửa sổ nhà mình và nhà bên, có mái che và thoát nước vào hệ thống của nhà là cách giữ hoà khí.
Ở chung cư, lô gia là phần thuộc căn hộ nhưng nằm ở mặt ngoài toà nhà, và nhiều nội quy toà nhà có điều khoản về việc đun nấu, dùng bình gas, đốt than, lắp mái che hay thay đổi mặt ngoài. Các quy định này khác nhau giữa các toà và có thể thay đổi, nên trước khi làm bếp phụ ở lô gia, hãy đọc nội quy và hỏi ban quản lý theo quy định hiện hành. Đốt than ở lô gia chung cư thường là việc không nên làm dù nội quy có nhắc hay không, vì khói và tàn lửa ảnh hưởng tới các tầng trên.
Nếu không được đun ở lô gia, bếp phụ trong chung cư có thể chỉ là một chậu rửa lớn và mặt sơ chế ở lô gia, còn việc nấu vẫn trong bếp chính với hút mùi tốt. Như vậy vẫn bớt được phần bẩn nhất là làm cá, rửa nồi to.
Bố trí bếp phụ theo loại chỗ
Mỗi chỗ có giới hạn riêng về diện tích, mưa gió và nguồn nhiệt được phép dùng. Bảng dưới là cách bố trí hay gặp, để bạn đối chiếu với nhà mình:
| Chỗ đặt | Thành phần nên có | Nguồn nấu thường hợp | Điểm cần tính |
|---|---|---|---|
| Lô gia chung cư | Chậu sâu, mặt sơ chế ngắn, kệ treo đồ | Bếp điện đơn hoặc bếp từ đơn nếu nội quy cho phép | Mưa hắt, máy giặt chung chỗ, lan can và đồ rơi xuống dưới |
| Sân sau nhà ống có mái | Chậu lớn, mặt dài, bếp, chỗ đặt nồi to | Bếp từ, bếp điện, bếp gas có van và ống đạt chuẩn | Thoát nước, khói hướng về nhà bên, lối đi vào bếp chính |
| Sân thượng | Mặt sơ chế, bếp, chỗ nướng, chậu nhỏ | Bếp điện, lò nướng điện, nướng than có giám sát | Chống thấm sàn sân thượng, gió mạnh, mang nồi lên xuống cầu thang |
| Hiên bên hoặc khe thoáng | Chậu và mặt sơ chế hẹp | Thường chỉ rửa, không nấu | Rất hẹp, ít thoáng, dễ thành chỗ đọng mùi |
Với nhà ống, sân sau thường là chỗ tốt nhất vì gần bếp chính và có thể nối chung đường thoát nước. Sân thượng thoáng nhưng mỗi lần mang nồi, thức ăn lên xuống là một chặng cầu thang, nên hợp với việc thỉnh thoảng nướng hay nấu nồi to hơn là việc hằng ngày.
Vật liệu chịu mưa nắng và dùng mạnh
Mặt sơ chế bằng bê tông, gạch ốp, đá hoặc inox. Ngoài trời và bán ngoài trời, mặt bếp gặp nắng, nước mưa, đồ nóng và dao chặt. Các vật liệu cứng, không thấm nhiều hợp hơn ván công nghiệp; ván dù loại chống ẩm cũng không nên dùng ở chỗ mưa hắt tới.
Chậu sâu và rộng hơn chậu trong nhà. Chậu inox một hố lớn hoặc chậu đá, đủ sâu để ngâm nồi to, có vòi cổ cao hoặc vòi xịt. Đặt chậu ở chiều cao vừa với người rửa chính; chậu quá thấp khiến rửa nồi lâu đau lưng.
Thùng tủ dưới nếu có thì chọn loại chịu nước. Inox, nhựa chuyên dụng hoặc xây gạch có cánh nhôm, cánh nhựa. Phần lớn bếp phụ chỉ cần kệ hở để nồi rổ khô nhanh và không thành ổ gián.
Sàn nhám, dốc về phía thoát nước. Sàn bếp phụ thường xuyên ướt và có dầu, nên gạch chống trơn hoặc bề mặt nhám là điều kiện đầu tiên. Độ dốc nhẹ về phía phễu thu nước giúp sàn khô nhanh sau khi rửa.
Mái che vươn đủ xa. Mái che cần trùm qua mép mặt bếp đủ để mưa xiên không hắt vào bếp nấu và ổ điện. Mái kín quá lại giữ khói, nên chừa khe thoát phía trên hoặc để một mặt thoáng hoàn toàn.
Lửa, khói và điện ngoài trời
Than và củi chỉ đốt ở nơi thoáng hoàn toàn. Than cháy sinh ra khí CO không màu, không mùi, gây ngộ độc khi tích tụ trong chỗ kín. Không đốt than dưới mái che kín ba mặt, trong lô gia đóng kính, hay mang lò than vào nhà khi trời mưa. Khi nướng, luôn có người trông và có xô nước hoặc bình chữa cháy nhỏ gần đó.
Bình gas đặt đứng, nơi thoáng và tránh nắng. Dây dẫn và van phải là loại đạt chuẩn, kiểm tra định kỳ, không để dây chạy qua chỗ người đi hay gần nguồn nhiệt. Ngửi thấy mùi gas thì khoá van, mở thoáng và không bật bất kỳ thiết bị điện nào. Lắp đặt hệ thống gas là việc của thợ có chuyên môn.
Ổ cắm ngoài trời phải là loại có nắp che và có thiết bị chống dòng rò. Nước và điện ở cùng một chỗ là rủi ro điện giật. Ổ cắm nên đặt cao, xa chậu, có nắp đậy khi không dùng, và mạch điện ra khu bếp phụ có thiết bị chống dòng rò. Phần đi dây, chọn thiết bị này thuộc về thợ điện có nghề, không tự làm.
Khói hướng đi đâu. Đứng ở chỗ định đặt bếp vào giờ nấu và xem gió thổi về hướng nào trong vài ngày. Khói nướng hướng thẳng vào cửa sổ phòng ngủ nhà mình hay nhà bên là lý do phổ biến khiến bếp phụ thành chuyện khó chịu.
Những lỗi hay gặp khiến bếp phụ bị bỏ không
Làm quá đầy đủ ngay từ đầu. Nhiều nhà đóng hẳn một dãy tủ bếp thứ hai ngoài sân, có tủ trên, máy hút mùi, ngăn kéo, rồi sau vài mùa mưa cánh tủ phồng, ray gỉ, gián làm tổ trong góc. Bếp phụ dùng bền thường là bếp đơn giản: mặt cứng, kệ hở, ít khe kín. Hãy bắt đầu với chậu, mặt và một bếp nấu, dùng thử vài tháng rồi mới thêm.
Đặt quá xa bếp chính. Bếp phụ trên sân thượng tầng năm của nhà ống nghe thì thoáng, nhưng mỗi lần thiếu một thìa nước mắm là một lượt leo cầu thang. Sau vài lần, người nấu quay về bếp chính và khu ngoài kia thành chỗ để đồ cũ. Khoảng cách tới bếp chính quan trọng hơn diện tích.
Không có ánh sáng buổi tối. Nồi xương thường ninh tới tối, cá thường làm lúc chạng vạng sau giờ chợ. Thiếu đèn ở mặt sơ chế và chậu rửa là dao trượt, vảy cá văng mà không thấy. Một đèn kín nước chiếu thẳng xuống mặt làm việc, công tắc đặt ở phía trong nhà, giải quyết được việc này.
Quên chỗ cất nồi to. Nồi luộc gà, nồi hấp xôi, chảo lớn là lý do chính để có bếp phụ, nhưng lại hay bị quên khi bố trí. Một tầng kệ thấp, thoáng, có mái che đủ cho hai ba nồi lớn úp ngược giúp chúng khô ráo và không phải mang vào nhà sau mỗi lần dùng.
Thoát nước, mỡ, rác và đường về bếp chính
Bếp phụ dùng tốt hay không phụ thuộc nhiều vào những thứ khuất tầm mắt. Trình tự kiểm trước khi làm:
- Xác định đường thoát nước của chậu và sàn nối vào đâu; nước rửa có dầu mỡ không nên chảy thẳng ra rãnh chung hay ống thoát nước mưa.
- Có hộp tách mỡ hoặc bẫy mỡ trước khi nước vào cống, và có lịch vớt mỡ định kỳ; việc lắp đặt nên hỏi thợ nước.
- Đặt thùng rác hữu cơ có nắp ngay cạnh mặt sơ chế, đổ trong ngày để không thu hút ruồi, chuột.
- Chừa một khoảng để nồi to và rổ úp ráo; nồi phơi khô ngoài nắng bớt mùi hơn để trong tủ kín.
- Đường từ bếp phụ vào bếp chính nên ngắn, không bậc cao, cửa mở về phía thuận tay khi bê nồi; thêm thảm chùi chân để không mang nước, dầu vào nhà.
- Chuẩn bị chỗ cất bếp nấu, dao, gia vị khi không dùng để tránh mưa và côn trùng.
Sửa đường ống ngầm, chống thấm sàn sân thượng hay đục tường để đi ống là việc của kỹ sư và thợ có chuyên môn. Bài này chỉ nêu nguyên tắc để bạn biết cần hỏi gì.
Câu hỏi thường gặp
Bếp phụ có cần máy hút mùi không?
Nếu bếp phụ ở ngoài trời hoàn toàn thì thường không cần. Nếu ở lô gia có kính bao hay sân có mái kín ba mặt, khói và mùi sẽ đọng lại, lúc đó cần quạt hút hoặc máy hút mùi có ống thải ra ngoài. Chọn thiết bị theo hướng dẫn của nhà sản xuất và để thợ lắp.
Có nên đặt máy giặt chung chỗ với bếp phụ ở lô gia không?
Nhiều căn hộ buộc phải chung vì lô gia nhỏ. Khi đó nên tách khu giặt và khu sơ chế ở hai đầu, không để quần áo phơi ngay trên chỗ nấu, và giữ ổ cắm của máy giặt cách xa chậu rửa. Mùi đồ ăn sẽ bám vào quần áo phơi nếu hai việc diễn ra cùng lúc.
Bếp phụ dùng bếp từ ngoài trời có sợ mưa không?
Bếp từ là thiết bị điện, không chịu được nước mưa hắt trực tiếp. Chỉ nên đặt dưới mái che đủ sâu, cất vào trong khi không dùng nếu là bếp rời, và cắm vào ổ có nắp che, có chống dòng rò. Bếp từ còn cần nồi đáy nhiễm từ, nên kiểm lại nồi to trước khi mua.
Nướng than trên sân thượng nhà phố có an toàn không?
An toàn hơn khi sân thượng thoáng, có người trông suốt buổi, lò đặt trên nền không cháy và xa vật dễ bắt lửa như mái tôn thấp, bạt che, cây khô. Khi tàn than còn nóng, đổ nước dập kỹ trước khi rời đi. Không bao giờ mang lò than còn âm ỉ vào phòng kín.
Chậu rửa bếp phụ đặt cao bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung, vì chậu sâu hơn chậu trong nhà nên mép chậu thường phải cao hơn mặt bếp một chút để đáy chậu không quá thấp. Cách thử đơn giản là đứng thẳng, gập khuỷu tay; đáy chậu nằm thấp hơn khuỷu tay khoảng một gang tay thường rửa lâu không mỏi.
Có cần xin phép khi làm mái che cho bếp phụ không?
Ở chung cư, mái che lô gia thường đụng tới quy định về mặt ngoài toà nhà, cần hỏi ban quản lý. Ở nhà phố, mái che sân sau hay sân thượng có thể liên quan tới quy định xây dựng của địa phương tuỳ quy mô. Hãy hỏi cơ quan quản lý xây dựng nơi mình ở theo quy định hiện hành trước khi làm.