Ở nhà ống mặt tiền khoảng 4–5 m và sâu 15–20 m, khu bếp–ăn thường đẹp và dễ dùng nhất khi nằm ở cuối tầng trệt, giáp sân sau hoặc giếng trời, để vừa có ánh sáng tự nhiên vừa có đường cho khói thoát ra mà không đi ngược qua phòng khách hay theo cầu thang lên tầng ngủ. Khi cuối nhà không có khoảng thoáng nào, bếp đặt giữa nhà sẽ tối và bí, và lúc đó việc lấy sáng, thông gió phải được tính kỹ từ đầu.
Nhà ống là kiểu nhà phổ biến ở đô thị Việt Nam, và bếp là phòng chịu thiệt nhất trong mặt bằng hẹp và dài: phòng khách giành mặt tiền, cầu thang chiếm giữa nhà, bếp bị đẩy vào chỗ còn lại. Bài này so ba vị trí đặt khu bếp–ăn thường gặp, các cách lấy sáng, cách giữ khói và mùi không lên tầng, cách xếp bàn ăn theo chiều dài nhà, và những việc liên quan kết cấu cần hỏi kỹ sư. Phần tủ bếp cho nhà ống hẹp là chuyện của người đóng tủ, ở đây chỉ bàn vị trí và luồng.
Ba vị trí đặt khu bếp–ăn trong nhà ống
Mỗi vị trí có điểm được, điểm mất. Bảng so theo những gì gia chủ sống hằng ngày sẽ cảm nhận:
| Vị trí | Ánh sáng tự nhiên | Khói và mùi | Đi lại hằng ngày | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Cuối tầng trệt, giáp sân sau hoặc giếng trời | Tốt nếu có khoảng thoáng phía sau | Thoát ra phía sau, ít lan lên phòng khách | Gần cửa sau, mang đồ chợ vào phải đi xuyên nhà | Phần lớn nhà ống có sân sau dù nhỏ |
| Giữa tầng trệt, cạnh cầu thang | Kém, phụ thuộc giếng trời ở lồng thang | Dễ theo cầu thang lên tầng ngủ | Gần mọi phòng, tiện phục vụ | Nhà không có sân sau, cầu thang có giếng trời |
| Tầng trên cùng, cạnh sân thượng | Tốt, có thể lấy sáng mái | Thoát thẳng ra sân thượng, không qua tầng nào | Mang đồ ăn lên xuống nhiều tầng | Nhà có thang máy hoặc cả nhà sống ở tầng trên |
Không có vị trí đúng cho mọi nhà. Nhà có ông bà sống ở tầng trệt thì bếp trên tầng thượng thành gánh nặng; nhà cho thuê tầng trệt làm cửa hàng thì bếp buộc phải lên tầng. Điều quan trọng là chọn vị trí sau khi đã biết ai nấu, ai ăn, ai ở tầng nào, chứ không theo thói quen "bếp luôn ở cuối nhà".
Lấy sáng cho bếp giữa nhà và cuối nhà
Nguồn sáng quý nhất của nhà ống là giếng trời và sân sau. Một sân sau sâu chỉ khoảng 1,5–2 m, nếu không bị lợp kín, đã đủ đưa ánh sáng vào khu bếp qua cửa kính lớn. Nhiều nhà lợp tôn kín sân sau để làm chỗ giặt phơi hoặc để đồ, vô tình cắt mất nguồn sáng duy nhất của bếp; tấm lợp lấy sáng hoặc mái kính có lớp che nắng giữ được cả hai công năng.
Giếng trời ở lồng cầu thang đưa sáng xuống tầng trệt, nhưng ánh sáng giảm nhanh qua mỗi tầng. Cầu thang bậc hở, không có cổ bậc, lan can kính hoặc nan thưa để ánh sáng lọt xuống nhiều hơn so với cầu thang bậc kín và lan can xây. Vách giữa bếp và lồng thang bằng kính hoặc có ô thoáng phía trên cũng mượn được ánh sáng đó.
Ở tầng trệt, ô kính phía trên cửa đi, khoảng hở trên vách ngăn, hay một ô kính lấy sáng trên cửa sau là những cách nhỏ nhưng có ích. Mọi việc mở thêm giếng trời, cắt sàn, đổi mái liên quan tới kết cấu và xin phép sửa nhà theo quy định hiện hành, cần kỹ sư tính toán, không tự làm.
Bề mặt và ánh sáng nhân tạo cho bếp thiếu sáng
Màu sáng cho các mặt lớn. Trần, tường và mặt tủ lớn nên dùng màu sáng, độ bóng vừa phải để phản chiếu ánh sáng sâu vào trong. Màu đậm có thể dành cho tủ dưới hoặc một mảng nhỏ.
Mặt bếp mờ hơn mặt bóng. Trong bếp tối phải bật đèn cả ngày, mặt bếp bóng dễ phản chiếu đèn thành điểm chói vào mắt người nấu. Mặt mờ hoặc bán mờ dễ chịu hơn, ít lộ vết nước.
Đèn chung và đèn mặt thao tác. Một đèn trần ở giữa không đủ: người nấu đứng quay mặt vào tường sẽ đổ bóng lên chính chỗ đang thái. Thêm dải đèn dưới tủ trên hoặc dưới kệ chiếu thẳng xuống mặt bếp.
Màu ánh sáng. Ánh sáng trung tính giúp nhìn màu thực phẩm đúng hơn khi nấu; khu bàn ăn có thể dùng ánh sáng ấm hơn cho bữa tối. Bếp và bàn ăn chung một không gian nên tách công tắc để bật riêng.
Đèn bàn ăn theo trục bàn. Bàn ăn chữ nhật trong nhà ống thường đặt dọc theo chiều dài nhà; đèn treo nên chạy theo cùng trục, phủ đều mặt bàn thay vì một đèn duy nhất chiếu một điểm.
Giữ khói và mùi không theo cầu thang lên tầng
Trong nhà ống, cầu thang là một ống khói tự nhiên: khí nóng bay lên, kéo theo khói và mùi từ tầng trệt lên các phòng ngủ. Nếu bếp nấu nằm ngay chân cầu thang hoặc mở thẳng ra lồng thang, mỗi bữa chiên xào là cả nhà ngửi thấy. Có ba hướng xử lý: dời bếp nấu xa chân cầu thang, làm cửa hoặc vách ngăn giữa bếp và lồng thang, và đảm bảo máy hút mùi đưa khói ra ngoài trời chứ không thổi ngược vào nhà.
Ống hút mùi trong nhà ống thường được dẫn ra sân sau, ra giếng trời hoặc đi lên mái. Đường ống càng ngắn càng thẳng thì càng hút tốt. Đầu ống xả không nên hướng thẳng vào cửa sổ nhà bên cạnh hay vào giếng trời chung mà nhà khác cũng dùng lấy gió, vì dễ thành chuyện va chạm với hàng xóm; cần tìm hiểu quy định của địa phương và thoả thuận nếu cần.
Gió xuyên nhà cũng giúp đẩy mùi đi. Mở cửa trước và cửa sau cùng lúc tạo luồng gió dọc nhà, nhưng luồng này đi từ trước ra sau, nghĩa là từ phòng khách về bếp, nên đúng là luồng có lợi: mùi bếp bị đẩy ra sân sau. Khi chỉ mở cửa trước, đóng cửa sau, gió vào rồi bốc lên cầu thang, mang mùi bếp đi theo.
Xếp bàn ăn theo chiều dài nhà ống
Với mặt tiền khoảng 4–5 m, phòng ăn nhà ống thường chỉ rộng hơn ba mét một chút sau khi trừ tường và lối đi. Vài cách xếp thường gặp:
- Bàn chữ nhật đặt dọc theo chiều dài nhà, lối đi chạy dọc một bên. Kiểu này giữ được lối đi thẳng từ trước ra sau, phù hợp khi tầng trệt còn là đường dắt xe hay đi ra sân sau.
- Bàn đặt ngang nhà, sát vách cầu thang hoặc vách bếp, chỉ ngồi ba phía. Tiết kiệm chiều dài nhưng chắn bớt lối, cần kéo bàn ra khi đông người.
- Bàn tròn đặt giữa khoảng phòng ăn vuông vắn, nếu bề rộng cho phép đi vòng quanh. Hợp gia đình ăn mâm chung, nhưng nhà ống hẹp hiếm khi đủ chỗ.
- Ghế băng áp một bên tường, ghế rời phía lối đi. Thu hẹp được khoảng lùi ghế ở phía tường, hữu ích khi phòng chỉ rộng khoảng ba mét.
- Bàn ăn gần cửa kính ra sân sau để người ăn có ánh sáng và tầm nhìn ra cây xanh, bếp nấu lui vào phía trong. Đổi lại người nấu ở chỗ tối hơn, cần đèn mặt thao tác tốt.
Một ví dụ giả định: nhà ống 4 × 18 m, bếp giữa nhà
Nhà giả định có tầng trệt gồm phòng khách phía trước, cầu thang giữa nhà, bếp và bàn ăn phía sau cầu thang, cuối cùng là một sân sau sâu khoảng 2 m đã bị lợp tôn kín làm chỗ giặt phơi. Bếp nấu đặt sát chân cầu thang, hút mùi lọc tuần hoàn. Gia đình than phiền bếp phải bật đèn cả ngày, mỗi lần kho cá là phòng ngủ tầng hai có mùi.
Phương án là thay phần tôn lợp sân sau bằng tấm lợp lấy sáng, giữ khe thoáng ở mép mái; đổi cửa đi ra sân sau thành cửa kính; dời bếp nấu về bức tường gần sân sau, đưa ống hút mùi xả thẳng ra sân; chậu rửa nằm dưới ô cửa sổ mở ra sân; bàn ăn dịch lên phía trước, sát vách cầu thang, có đèn treo chạy theo trục bàn. Chân cầu thang làm thêm vách kính có cửa lùa.
Kết quả mong đợi là bếp có ánh sáng ban ngày, mùi thoát ra phía sau và ít lên tầng. Những gì chạm tới mái, đường ống và điện được giao cho thợ có nghề; phần mái được hỏi ý kiến kỹ sư trước khi làm. Đây là ca minh hoạ, không phải mẫu cho mọi nhà.
Trình tự khi sửa lại khu bếp–ăn nhà ống
Thứ tự đúng giúp tránh việc làm xong tủ mới phát hiện không có chỗ đưa ống khói ra:
- Vẽ mặt bằng tầng có bếp, đánh dấu cầu thang, giếng trời, sân sau, cửa sổ, vị trí cấp thoát nước, nguồn gas hoặc điện bếp.
- Quyết định vị trí bếp nấu trước tiên dựa trên đường thoát khói ra ngoài, rồi mới tới chậu rửa và tủ lạnh.
- Xác định nguồn sáng tự nhiên có thể giữ hoặc tăng: gỡ lợp kín sân sau, đổi cửa sau thành cửa kính, mở ô thoáng. Hạng mục nào chạm kết cấu thì hỏi kỹ sư và xin phép theo quy định.
- Đặt bàn ăn ở chỗ sáng nhất còn lại, giữ lối đi chính thông suốt từ trước ra sau.
- Lên phương án đèn chung, đèn mặt thao tác, đèn bàn ăn với công tắc tách riêng.
- Chỉ sau các bước trên mới chốt tủ bếp, vật liệu bề mặt và đồ rời.
Câu hỏi thường gặp
Bếp nhà ống không có sân sau thì làm sao cho sáng?
Tận dụng giếng trời ở lồng cầu thang bằng vách kính hoặc ô thoáng giữa bếp và cầu thang, dùng màu sáng cho các mặt lớn và bố trí đủ đèn mặt thao tác. Nếu kết cấu cho phép, kỹ sư có thể xem xét mở thêm ô lấy sáng; việc này cần tính toán và xin phép theo quy định.
Đặt bếp trên tầng thượng có bất tiện không?
Có những bất tiện thật: mang đồ chợ, gas, nước uống lên nhiều tầng và mang đồ ăn xuống nếu phòng ăn ở dưới. Đổi lại bếp sáng, thoáng, khói thoát thẳng ra ngoài. Hợp với nhà có thang máy, nhà cho thuê tầng trệt, hoặc cả nhà sinh hoạt chủ yếu ở các tầng trên.
Có nên lợp kín sân sau để có thêm chỗ?
Lợp kín bằng vật liệu đặc sẽ cắt mất ánh sáng và gió của bếp. Nếu cần che mưa, dùng tấm lợp lấy sáng hoặc mái kính có che nắng, và giữ khe thoáng để khí nóng thoát. Mở rộng diện tích sử dụng ra sân sau cũng có thể liên quan quy định xây dựng, cần tìm hiểu trước.
Khói bếp vẫn bay lên tầng dù đã có máy hút mùi thì sao?
Kiểm tra máy có xả ra ngoài trời hay chỉ lọc tuần hoàn, ống có quá dài và nhiều khúc cua không, và có chỗ cho khí bù vào khi hút không. Thêm cửa hoặc vách giữa bếp và chân cầu thang thường là bước hiệu quả nhất khi đã xử lý xong phần hút mùi.
Bàn ăn nhà ống nên đặt gần bếp hay gần phòng khách?
Gần bếp thì phục vụ tiện, đồ ăn còn nóng; gần phòng khách thì xa khói và có thể dùng làm chỗ tiếp khách thân. Phần lớn nhà ống đặt bàn ăn giữa hai khu, gần bếp hơn, với bàn đặt dọc theo chiều dài nhà để giữ lối đi thẳng.
Có thể đặt bếp ngay dưới gầm cầu thang để tiết kiệm chỗ không?
Gầm cầu thang thấp, thường không đủ chỗ cho hút mùi và người đứng nấu, lại nằm đúng nơi khói theo cầu thang bay lên. Gầm cầu thang hợp hơn với tủ chứa đồ khô, tủ lạnh nhỏ hoặc chỗ để đồ ít dùng, còn bếp nấu nên đặt ở nơi có đường thoát khói ra ngoài.