Một khu bếp gia đình hiện nay thường cần nhiều ổ cắm hơn người ta nghĩ: vài ổ đôi trên mặt bếp cho thiết bị nhỏ, ổ riêng cho từng thiết bị cố định như tủ lạnh, máy hút mùi, máy rửa bát, lò, và mạch điện riêng cho bếp từ hay lò công suất lớn. Thiếu ổ, người ta dùng ổ nối dài vắt qua mặt bếp, gần chậu rửa và lửa, vừa bừa bộn vừa không an toàn.
Thời điểm quyết định vị trí ổ cắm là trước khi đóng tủ bếp và ốp tường; sau đó sửa sẽ phải đục, khoan và để lại vết. Bài này giúp bạn tự đếm nhu cầu, đánh dấu vị trí trên mặt bằng, và biết những gì cần trao đổi với thợ điện. Phần đi dây, chọn tiết diện dây và thiết bị bảo vệ là việc của thợ điện có nghề, không nên tự làm.
Đếm thiết bị điện thực tế trong bếp
Bước đầu tiên không phải là chọn ổ cắm mà là liệt kê mọi thiết bị nhà mình dùng hoặc định mua trong vài năm tới. Bảng dưới là các nhóm thường gặp:
| Nhóm thiết bị | Ví dụ | Cách cấp điện thường gặp |
|---|---|---|
| Cố định, cắm thường trực | Tủ lạnh, máy lọc nước, máy hút mùi | Ổ riêng ở vị trí khuất nhưng vẫn rút được |
| Cố định, công suất lớn | Bếp từ, bếp điện, lò nướng âm, máy rửa bát có sấy | Mạch riêng từ tủ điện, có thiết bị bảo vệ riêng |
| Để trên mặt bếp mỗi ngày | Nồi cơm điện, ấm siêu tốc | Ổ trên mặt bếp, vị trí cố định |
| Dùng thỉnh thoảng trên mặt bếp | Máy xay, máy ép, nồi chiên không dầu, lò vi sóng để bàn | Ổ trên mặt bếp, cắm khi dùng |
| Dùng tại bàn ăn | Bếp lẩu, nồi nướng điện, sạc điện thoại | Ổ gần bàn ăn hoặc dưới mặt bàn |
| Thiết bị phụ | Đèn dưới tủ trên, bình nóng lạnh nhỏ dưới chậu, máy nghiền rác | Ổ hoặc điểm đấu trong tủ, theo hướng dẫn nhà sản xuất |
Đếm xong, cộng thêm vài ổ dự phòng. Thiết bị nhà bếp tăng dần theo năm: hôm nay chưa có máy rửa bát, vài năm sau có thể có. Đặt sẵn ổ trong hộc tủ cạnh chậu rửa tốn rất ít so với đục tường sau này.
Ổ trên mặt bếp: bao nhiêu và cách nhau bao xa
Một cách nghĩ hữu ích đến từ quy chuẩn điện của Mỹ: ổ cắm trên mặt bếp được bố trí sao cho không có điểm nào dọc theo tường mặt bếp nằm cách ổ gần nhất quá khoảng 60 cm. Nói cách khác, cứ khoảng 1,2 m mặt bếp có một điểm ổ cắm. Việt Nam không bắt buộc con số này, nhưng nó là phép thử tốt: đặt thiết bị ở bất cứ đâu trên mặt bếp, dây nguồn dài chừng 60–90 cm của đồ gia dụng thông thường vẫn tới được ổ mà không cần dây nối.
Với dãy bếp dài khoảng 3 m trừ đi chỗ chậu rửa và bếp nấu, thường cần khoảng ba vị trí ổ đôi: một ở vùng sơ chế giữa chậu và bếp nấu, một ở đầu dãy gần tủ lạnh cho nồi cơm và ấm, một ở phía còn lại cho máy xay, lò vi sóng. Ổ đôi tiện hơn ổ đơn vì nồi cơm và ấm siêu tốc hay cắm cạnh nhau.
Không đặt ổ ngay sau bếp nấu: dây thiết bị vắt qua vùng lửa hoặc mặt bếp từ nóng là nguy hiểm, và hơi dầu bám vào mặt ổ. Cũng tránh đặt ổ sát chậu rửa: nhiều hướng dẫn khuyên giữ ổ cách mép chậu ít nhất khoảng 30 cm theo phương ngang. Góc tường trong của bếp chữ L cũng là chỗ ổ ít dùng được vì thiết bị đặt sâu trong góc khó với tới.
Chiều cao ổ trên mặt bếp và những điều chỉnh nhỏ
Chiều cao ổ tính từ mặt bếp hoàn thiện chứ không từ sàn. Vài mức tham khảo và lý do:
- Khoảng 10–20 cm trên mặt bếp: mức hay gặp. Thấp hơn thì nước lau mặt bếp dễ bắn vào và phích cắm chạm gờ ốp chân tường; cao hơn thì dây thiết bị vắt lơ lửng, nhìn rối.
- Tính cả gờ chắn nước và lớp ốp: nếu mặt đá có gờ chắn phía sau cao vài xăng-ti-mét, ổ phải nằm hẳn trên gờ. Ổ cắt ngang mạch gạch hay mép kính ốp trông kém đẹp và khó kín nước. Nên chốt loại mặt bếp và loại ốp tường trước, rồi mới chốt cao độ ổ.
- Ổ nằm ngang hay dọc: ổ đôi đặt ngang thường gọn hơn trên tường bếp; khi tường ốp gạch, thợ có thể canh ổ theo đường ron để mặt tường liền.
- Ổ có nắp che hoặc màn che: nắp bật hoặc màn che lỗ cắm giảm nước bắn và giúp nhà có trẻ nhỏ an toàn hơn.
- Ổ có cổng sạc: tiện để sạc điện thoại khi nấu theo công thức trên máy, nhưng nên đặt ở đầu dãy xa chậu và bếp nấu.
Nếu dưới tủ trên định lắp đèn chiếu mặt bếp, nên hỏi thợ chừa luôn điểm đấu hoặc ổ nhỏ phía trong tủ trên, để dây đèn không phải chạy xuống ổ mặt bếp.
Ổ cho thiết bị cố định: khuất nhưng phải rút được
Tủ lạnh. Ổ đặt phía sau hoặc bên cạnh hốc tủ lạnh, ở độ cao không bị thân tủ đè lên phích cắm. Nhiều thợ đặt ổ tủ lạnh trong khoang tủ bếp cạnh đó để rút được mà không phải kéo tủ lạnh ra. Không dùng chung ổ nối dài với thiết bị khác.
Máy hút mùi. Ổ hoặc điểm đấu thường nằm trong tủ trên hoặc trong ốp che ống, ngay trên vị trí máy. Chiều cao lắp máy tính theo hướng dẫn của nhà sản xuất, rồi mới đặt ổ, để dây không phải nối dài.
Máy rửa bát. Ổ không đặt ngay sau máy, vì máy đẩy sát tường sẽ ép phích cắm và nếu rò nước thì nước chạm ổ. Cách hay gặp là đặt ổ trong khoang tủ cạnh bên, cao hơn đáy tủ, gần van nước để dễ ngắt khi sửa.
Lò nướng, lò vi sóng âm tủ. Ổ đặt ở khoang tủ bên cạnh hoặc phía trên, không ngay sau lò vì nhiệt. Lò công suất lớn có thể cần mạch riêng, xem hướng dẫn nhà sản xuất.
Máy lọc nước, bình nóng nhỏ dưới chậu. Đây là khoang ẩm nhất bếp. Ổ cần đặt cao trong khoang, sát mặt dưới mặt bếp, xa đường ống và xi phông, có nắp che. Nước rò từ ống chảy xuống đáy tủ sẽ không chạm ổ.
Bếp từ, lò và thiết bị công suất lớn cần mạch riêng
Bếp từ đôi, bếp điện, lò nướng âm tủ và một số máy rửa bát có chế độ sấy là các thiết bị có công suất lớn. Khi nhiều thiết bị như vậy cùng chạy trên một mạch điện chung với ổ cắm mặt bếp, dây dẫn có thể nóng lên, aptomat nhảy liên tục vào giờ nấu cơm tối. Vì vậy thông lệ là kéo một mạch riêng từ tủ điện cho từng thiết bị lớn, với dây và aptomat được chọn theo công suất ghi trên thiết bị.
Mạch điện khu bếp, đặc biệt các ổ gần chậu rửa và khu ẩm, nên có thiết bị chống dòng rò (thường gọi RCD hay RCBO; loại 30 mA là mức hay dùng cho mạch sinh hoạt). Thiết bị này ngắt điện khi phát hiện dòng điện rò ra ngoài, ví dụ khi nước lọt vào thiết bị hay người chạm vào phần mang điện. Đây không phải phụ kiện thêm cho có mà là lớp bảo vệ người dùng.
Những quyết định về tiết diện dây, loại aptomat, số mạch và việc tủ điện hiện tại có đủ tải hay không phải do thợ điện có nghề tính dựa trên thiết bị thật, hướng dẫn nhà sản xuất và quy chuẩn hiện hành. Với chung cư, công suất cấp cho căn hộ có giới hạn; khi thêm bếp từ, lò và điều hoà cùng lúc, nên hỏi thợ và ban quản lý về khả năng tải. Gia chủ chỉ cần biết để hỏi đúng: bếp từ có mạch riêng chưa, mạch bếp có chống dòng rò chưa.
Một điều nữa hay bị quên là nhãn trong tủ điện. Khi thợ làm xong, yêu cầu ghi rõ từng aptomat cấp cho mạch nào: bếp từ, lò, ổ mặt bếp, tủ lạnh. Khi cần sửa một thiết bị hay khi aptomat ngắt lúc đang nấu, người trong nhà biết ngay phải bật lại cái nào mà không phải tắt cả nhà, và tủ lạnh không bị cắt điện oan.
Ổ cắm ở bàn ăn, quầy và đảo bếp
Bàn ăn sát tường. Đặt một ổ đôi ở tường ngay cạnh đầu bàn, cao khoảng ngang mặt bàn hoặc ngay dưới mặt bàn. Bếp lẩu, nồi nướng cắm ở đây không phải kéo dây ngang phòng.
Bàn ăn đứng giữa phòng. Có ba lựa chọn: ổ âm sàn có nắp ngay dưới bàn, chỉ hợp khi vị trí bàn đã cố định lâu dài; ổ gắn dưới mặt bàn nối với dây đi dọc chân bàn; hoặc chấp nhận dây nối khi dùng lẩu và cất đi sau bữa. Ổ âm sàn ở nơi hay lau ướt cần nắp kín.
Quầy bar, đảo bếp. Ổ đặt ở mặt bên đảo hoặc dưới gờ mặt đá phía người ngồi, không đặt trên mặt ngang nơi nước tràn tới. Đảo có chậu hay bếp nấu thì phải tính đường điện, nước từ đầu, việc của thợ.
Ổ bật lên từ mặt bàn. Loại ổ âm mặt bàn kéo lên khi dùng trông gọn, nhưng khi đang dùng nếu nước đổ thì nước chảy thẳng vào ổ. Chỉ nên đặt ở khu khô, xa chậu, và chọn loại có thiết kế thoát nước theo công bố của nhà sản xuất.
Vẽ bản điện bếp trước khi đóng tủ
Không cần biết vẽ kỹ thuật. Một tờ giấy mặt bằng bếp, vài cây bút màu và băng dính giấy là đủ:
- Vẽ mặt bằng bếp và phòng ăn theo tỷ lệ gần đúng, đánh dấu chậu rửa, bếp nấu, tủ lạnh, lò, máy rửa bát, bàn ăn.
- Đánh dấu chỗ đặt cố định của từng thiết bị nhỏ dùng hằng ngày: nồi cơm, ấm, máy lọc nước.
- Vẽ ổ cắm cho từng chỗ đó, ghi chiều cao tính từ mặt bếp hoặc từ sàn; ghi rõ ổ nào trong khoang tủ.
- Khoanh riêng các thiết bị công suất lớn và ghi "mạch riêng" để trao đổi với thợ.
- Dán băng dính giấy lên tường thật ở vị trí ổ dự kiến, đứng vào bếp làm thử một bữa tưởng tượng: cắm nồi cơm, đun nước, xay sinh tố.
- Chụp ảnh tường sau khi đi dây, trước khi ốp gạch, đóng tủ; ảnh này giúp sau này khoan treo kệ không trúng dây.
Nếu đang thuê thiết kế nội thất, bản vẽ điện bếp thường nằm trong hồ sơ; vẫn nên tự kiểm bằng cách trên, vì người thiết kế không biết nhà bạn để nồi cơm ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bếp từ có cắm vào ổ cắm thường được không?
Bếp từ đơn công suất vừa thường có phích cắm và dùng ổ thường được nếu ổ và mạch chịu được công suất đó. Bếp từ đôi, bếp âm công suất lớn thường cần đấu vào mạch riêng có aptomat riêng. Đọc hướng dẫn của nhà sản xuất và để thợ điện kiểm tra trước khi lắp.
Dùng ổ nối dài trên mặt bếp có sao không?
Dùng tạm thì được nhưng không nên làm cách cố định. Ổ nối dài nằm trên mặt bếp dễ dính nước, dầu, và khi cắm nhiều thiết bị đun nóng cùng lúc có thể quá tải. Nếu đang phải dùng ổ nối thường xuyên, đó là dấu hiệu bếp thiếu ổ và nên bổ sung ổ cố định.
Ổ cắm cho tủ lạnh nên đặt cao bao nhiêu?
Không có con số chung, quan trọng là phích cắm không bị thân tủ ép vào và có thể rút ra khi cần. Nhiều nhà đặt ổ tủ lạnh ở khoảng cao hơn phần máy nén phía sau, hoặc trong khoang tủ bếp cạnh bên. Xem hướng dẫn lắp đặt của tủ lạnh về khoảng thoáng phía sau.
Có nên đặt ổ cắm ngay trên chậu rửa để cắm máy lọc nước không?
Không nên đặt ổ lộ ra ngay trên chậu rửa vì nước bắn. Máy lọc nước dưới chậu thì ổ đặt cao trong khoang tủ dưới chậu, có nắp che, xa đường ống. Máy lọc đặt trên mặt bếp thì dùng ổ cách chậu một khoảng.
Bếp cũ thiếu ổ cắm, có cách nào thêm mà không đục tường?
Có thể dùng nẹp điện nổi chạy dọc chân tủ trên hoặc dưới gờ mặt bếp, hay ổ gắn dưới tủ trên. Cách này không đẹp bằng đi âm nhưng không phải đục gạch. Dù chọn cách nào, việc đấu nối vẫn cần thợ điện và mạch nên có chống dòng rò.
Aptomat bếp hay nhảy vào giờ nấu cơm là vì sao?
Thường do nhiều thiết bị công suất lớn cùng chạy trên một mạch: bếp từ, ấm siêu tốc, nồi cơm, lò vi sóng. Cũng có thể do thiết bị chống dòng rò ngắt vì có rò điện ở thiết bị hoặc dây ẩm. Cả hai trường hợp đều cần thợ điện kiểm tra, không nên thay aptomat lớn hơn để khỏi nhảy.