Phòng tắm nên có ít nhất hai lớp sáng: một đèn chung cho cả phòng và một nguồn sáng ở gương chiếu vào mặt; vùng tắm có kính hoặc phòng dài thì thêm một đèn chống nước riêng; nhà có người lớn tuổi, trẻ nhỏ thì thêm đèn đêm ở thấp. Mỗi đèn phải có cấp chống nước phù hợp với vùng nó nằm: càng gần vòi sen và bồn tắm, yêu cầu càng cao, và việc đi điện luôn do thợ điện có nghề làm.
Nhiều phòng tắm chỉ có một bóng ốp trần ở giữa, đủ để thấy đường nhưng soi gương thì mặt tối một nửa, vào vùng tắm sau vách kính thì bóng người che hết sáng, nửa đêm bật lên thì chói mắt. Bài này đi qua cách chia lớp sáng, đọc ký hiệu IP trên đèn, chọn nhiệt độ màu, đặt đèn sưởi cho mùa đông miền Bắc và đặt công tắc. Phần đèn gương chi tiết đã có ở bài về gương phòng tắm của trang; ở đây chỉ nhắc ở mức phối hợp với các lớp khác.
Các lớp sáng trong phòng tắm và việc của từng lớp
Mỗi lớp đèn làm một việc khác nhau. Bảng dưới gợi ý vị trí và điểm cần lưu ý; phòng nhỏ có thể gộp hai lớp vào một đèn:
| Lớp sáng | Vị trí thường gặp | Việc của nó | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đèn chung | Trần, giữa vùng khô hoặc chia hai điểm với phòng dài | Thấy rõ toàn phòng khi lau dọn, khi vào lấy đồ | Ánh sáng tỏa rộng, không chói thẳng vào mắt khi ngẩng lên |
| Đèn gương | Hai bên gương ngang tầm mặt hoặc dải sáng trên gương | Chiếu đều vào mặt khi cạo râu, trang điểm, chăm da | Tránh một bóng duy nhất ngay trên đầu làm bóng đổ dưới mắt |
| Đèn vùng tắm | Trần hoặc tường trong vùng sen, bồn tắm | Đủ sáng khi đứng sau vách kính, nhìn rõ sàn ướt | Cấp chống nước cao, loại kín, bóng không nóng |
| Đèn nhấn | Hốc tường, gầm tủ lavabo treo, sau gương | Làm phòng có chiều sâu, dịu mắt khi thư giãn | Bộ nguồn của đèn dây đặt ở chỗ khô, có thể thăm được |
| Đèn đêm | Thấp, gần chân tường hoặc gầm tủ, có cảm biến | Đi vệ sinh ban đêm mà không bật đèn chói | Ánh sáng ấm, mờ, đủ thấy sàn và mép bồn cầu |
Với phòng tắm 3–4 m², một đèn trần chống nước đặt lệch về phía vùng tắm cộng một đèn gương thường đã đủ. Phòng từ 5 m² trở lên, hoặc phòng hẹp dài, nên chia đèn chung thành hai điểm dọc theo chiều dài để không có đầu phòng tối.
Đọc ký hiệu IP và vùng an toàn quanh vòi sen
Ký hiệu IP trên đèn gồm hai chữ số. Chữ số đầu nói về khả năng chống bụi và vật rắn, chữ số thứ hai nói về khả năng chống nước, số càng lớn càng kín. Theo cách phân loại phổ biến của tiêu chuẩn IEC 60529, số thứ hai bằng 4 nghĩa là chịu được nước bắn từ mọi phía, bằng 5 là chịu tia nước, bằng 7 là chịu ngâm tạm thời. Đèn ghi IP20 chỉ dùng ở chỗ khô hoàn toàn, không dùng trong phòng tắm gần nguồn nước.
Nhiều nước chia phòng tắm thành các vùng an toàn điện theo tiêu chuẩn quốc tế IEC 60364-7-701 và các quy chuẩn dựa trên nó. Cách hiểu gần đúng: vùng sát nguồn nước nhất là bên trong lòng bồn tắm hoặc khay tắm; vùng kế tiếp là khoảng không gian ngay phía trên bồn tắm, khay tắm, tới độ cao khoảng 2,25 m; vùng ngoài cùng là dải rộng khoảng 60 cm bao quanh vùng kế tiếp. Ngoài các vùng này là phần còn lại của phòng tắm.
Theo nguyên tắc chung của cách chia này, thiết bị đặt càng gần nước càng cần cấp chống nước cao và điện áp thấp hơn: trong lòng bồn chỉ dùng thiết bị chịu ngâm và chạy điện áp cực thấp an toàn, phía trên bồn và khay tắm thường cần tối thiểu mức chịu nước bắn, nơi có tia sen phun trực tiếp nên chọn mức chịu tia nước. Những con số trên là để gia chủ hiểu khi nói chuyện với thợ, không thay quy chuẩn kỹ thuật điện hiện hành mà thợ điện phải tuân thủ.
Ngoài đèn, nguyên tắc tương tự áp dụng cho ổ cắm và công tắc: không đặt trong vùng sát nước, ổ cắm ở phòng tắm cần nắp che, mạch điện phòng tắm nên có thiết bị chống dòng rò. Đèn trong vùng tắm cũng nên chọn loại bóng không nóng bề mặt, vì giọt nước lạnh bắn vào bóng nóng có thể làm nứt vỡ.
Nhiệt độ màu và độ hoàn màu: phòng tắm cần nhìn đúng màu da
Nhiệt độ màu. Đo bằng kelvin. Khoảng 2700–3000K cho ánh sáng vàng ấm, dịu, hợp với đèn nhấn và đèn đêm; khoảng 3500–4000K là trắng trung tính, hợp với đèn chung và đèn gương; trên 5000K là ánh trắng xanh, dễ làm phòng tắm lạnh lẽo như phòng khám và làm da trông nhợt.
Độ hoàn màu. Chỉ số hoàn màu, thường ghi là CRI hoặc Ra, cho biết dưới ánh đèn màu sắc hiện lên gần với ánh sáng tự nhiên tới đâu. Đèn gương dùng để trang điểm, xem da nên chọn chỉ số cao, mức phổ biến khuyên là từ 90; đèn chung từ khoảng 80 là dùng được.
Đồng bộ trong một phòng. Các đèn trong cùng phòng nên cùng nhiệt độ màu hoặc chênh ít, trừ đèn đêm. Đèn chung trắng xanh cạnh đèn gương vàng ấm làm gương phản chiếu hai màu loang lổ, nhìn gạch như không đều màu.
Độ sáng và chống chói. Đèn chung nên có chụp tán quang hoặc mặt mờ để không thấy điểm sáng chói khi ngẩng lên. Ở phòng tắm có trần thấp, đèn âm trần góc chiếu hẹp chiếu thẳng xuống đầu tạo bóng đổ mạnh trên mặt, nên chọn góc chiếu rộng.
Chỉnh độ sáng. Nếu có điều kiện, chia đèn ra nhiều mạch hoặc dùng đèn chỉnh độ sáng tương thích. Sáng mạnh khi lau dọn, dịu khi ngâm bồn, rất dịu cho đêm khuya.
Đèn sưởi nhà tắm cho mùa đông miền Bắc
Ở miền Bắc, nhiều gia đình lắp đèn sưởi trong phòng tắm cho mùa đông, nhất là nhà có trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Có hai kiểu chính: bóng sưởi hồng ngoại phát nhiệt bức xạ, sưởi ấm vật và người trong vùng chiếu, ấm nhanh nhưng phát sáng mạnh; quạt sưởi gắn trần hoặc tường thổi gió ấm, làm ấm cả không khí trong phòng, ánh sáng dễ chịu hơn và thường kết hợp thêm quạt hút.
Vị trí đặt quyết định cả hiệu quả và an toàn. Bóng sưởi nên đặt ở vùng người đứng lau khô và mặc đồ, ngay ngoài vùng tắm, không đặt thẳng trên đầu dưới tia nước nếu nhà sản xuất không cho phép. Khoảng cách tối thiểu tới đầu người, tới trần dễ cháy và tới vật dụng được ghi trong hướng dẫn lắp; trần nhựa hay trần gỗ cần chú ý khả năng chịu nhiệt.
Đèn sưởi có công suất lớn hơn nhiều so với đèn chiếu sáng, nên cần đường dây và thiết bị đóng cắt tương xứng, thường đi một mạch riêng. Công tắc đèn sưởi nên đặt ngoài vùng ướt và tách biệt với công tắc đèn chiếu sáng, để không vô tình bật cả bóng sưởi mỗi lần vào phòng.
Một lưu ý về thói quen: không treo khăn, quần áo lên sát bóng sưởi để hong khô, không để trẻ nhỏ nhìn trực diện vào bóng sưởi sáng mạnh trong thời gian dài, và tắt sưởi khi ra khỏi phòng. Nếu phòng tắm có quạt hút, chạy quạt sau khi tắm xong để thoát hơi nước, còn trong lúc tắm có thể tắt bớt để giữ ấm.
Đèn đêm và đèn nhấn: lớp hay bị quên
Đèn đêm là lớp sáng ít tốn kém nhất mà thay đổi nhiều nhất trải nghiệm ban đêm, nhất là với người lớn tuổi hay phải dậy đi vệ sinh:
- Đặt thấp: gầm tủ lavabo treo, chân tường gần bồn cầu, mép dưới gương; ánh sáng chiếu xuống sàn, không chiếu vào mắt.
- Ánh sáng ấm, mờ: chỉ đủ thấy lối đi, mép bồn cầu và vũng nước nếu có; ánh sáng mạnh ban đêm làm khó ngủ lại.
- Cảm biến chuyển động: đèn tự sáng khi có người, tự tắt sau một lúc, không phải mò công tắc trong bóng tối.
- Nối với hành lang: đèn đêm ở lối từ phòng ngủ tới phòng tắm cùng tông với đèn đêm trong phòng tắm để mắt không phải thích nghi.
- Đèn hắt hốc tường: dải đèn chống nước ở mép trên hốc tường để đồ, vừa dùng làm đèn nhấn vừa giúp thấy chai lọ khi tắm.
- Bộ nguồn ở chỗ khô: đèn dây chạy điện áp thấp cần bộ nguồn; bộ nguồn đặt trong trần hoặc tủ khô, có lối thăm để thay khi hỏng.
Đèn đêm và đèn nhấn cần được tính từ lúc ốp gạch, vì dây phải đi trong tường hoặc hốc trước. Lắp bổ sung sau bằng đèn dán chạy pin là phương án tạm cho nhà thuê, nhưng nên chọn loại kín nước và đặt xa vùng nước bắn.
Công tắc và những lỗi chiếu sáng hay gặp
Công tắc đèn phòng tắm phổ biến nhất ở Việt Nam là đặt ngoài cửa, cạnh khung cửa phía tay nắm. Cách này an toàn vì công tắc nằm hẳn ngoài vùng ẩm. Nếu đặt trong phòng, công tắc phải ở vùng khô gần cửa, xa vòi sen và bồn tắm, loại có nắp che. Nên tách công tắc theo từng việc: đèn chung, đèn gương, quạt hút, đèn sưởi, để không bật tất cả cùng lúc khi chỉ vào rửa tay.
Lỗi thứ nhất hay gặp là chỉ có một đèn trần ở giữa phòng, ngay trên đầu người soi gương; mặt người dưới đèn có quầng tối ở hốc mắt và cằm. Lỗi thứ hai là đặt đèn vùng tắm phía ngoài vách kính, người đứng trong vùng tắm tự che sáng chính mình, sàn ướt tối nên dễ trượt. Lỗi thứ ba là dùng đèn không đủ kín ở trần ngay trên vòi sen; hơi nước lọt vào chao đèn, đọng thành giọt và làm hỏng đèn sau một thời gian ngắn.
Lỗi thứ tư là dùng cùng một công tắc cho đèn và quạt hút. Tắt đèn khi ra khỏi phòng thì quạt cũng tắt, hơi nước còn lại đọng trên trần. Tách riêng, hoặc dùng quạt có hẹn giờ chạy thêm sau khi tắt đèn. Lỗi thứ năm là chọn đèn có màu ánh sáng khác nhau giữa các lần thay bóng, phòng tắm dần thành nơi mỗi góc một màu.
Cuối cùng, mọi thay đổi về đường điện trong phòng tắm, từ thêm một ổ cắm tới thay đèn trong vùng ướt, nên do thợ điện có nghề thực hiện, có thiết bị chống dòng rò trên mạch và kiểm tra cách điện sau khi lắp. Gia chủ quyết định vị trí và loại đèn; phần đấu nối không phải việc để tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Phòng tắm nhỏ có cần nhiều đèn không?
Không cần nhiều, nhưng nên có ít nhất hai nguồn sáng: một đèn chung chống nước và một đèn gương chiếu vào mặt. Nếu vùng tắm có vách kính kín, thêm một đèn nhỏ trong vùng tắm giúp nhìn rõ sàn. Một bóng duy nhất ở giữa trần thường để lại mặt tối khi soi gương.
Đèn ghi IP44 có dùng được trong vùng tắm không?
Mức IP44 chịu được nước bắn từ mọi phía, thường dùng được ở vùng phía trên bồn tắm hoặc khay tắm và quanh đó theo cách chia vùng phổ biến. Nơi tia sen phun trực tiếp vào đèn nên chọn mức chịu tia nước cao hơn. Thợ điện sẽ đối chiếu với quy chuẩn hiện hành và vị trí cụ thể.
Nên chọn ánh sáng vàng hay trắng cho phòng tắm?
Ánh sáng trung tính khoảng 3500–4000K hợp với đèn chung và đèn gương vì nhìn màu da gần thật. Ánh sáng vàng ấm khoảng 2700–3000K hợp với đèn nhấn và đèn đêm. Tránh ánh trắng xanh quá lạnh, làm da trông nhợt và phòng tắm giống phòng khám.
Đèn sưởi nhà tắm có an toàn cho trẻ nhỏ không?
An toàn khi lắp đúng vị trí, đúng khoảng cách theo hướng dẫn của nhà sản xuất, có mạch điện và thiết bị bảo vệ phù hợp. Không để trẻ nhìn thẳng vào bóng sưởi lâu, không treo khăn sát bóng, tắt sưởi khi ra khỏi phòng. Quạt sưởi ít chói hơn bóng hồng ngoại.
Có nên dùng đèn LED dây trong phòng tắm không?
Được, nếu chọn loại có vỏ bọc kín nước phù hợp với vị trí, chạy điện áp thấp, và bộ nguồn đặt ở chỗ khô có lối thăm. Đèn dây hợp làm đèn nhấn ở hốc tường, gầm tủ lavabo, sau gương. Không dùng đèn dây trần không bọc ở vùng nước bắn.
Công tắc phòng tắm nên đặt trong hay ngoài?
Đặt ngoài cửa là cách phổ biến và an toàn nhất. Nếu đặt trong, công tắc phải ở vùng khô gần cửa, xa vòi sen và bồn tắm, có nắp che. Công tắc đèn sưởi và quạt hút nên tách riêng với đèn chiếu sáng để dùng đúng lúc.