Bộ sen tắm hợp với nhà bạn là bộ chạy tốt ở đúng áp lực nước mà nhà bạn có. Nhà ống dùng bồn nước trên mái, phòng tắm ở tầng sát mái thường có áp yếu, khi đó bát sen mưa cỡ lớn chỉ nhỏ giọt và nên chọn sen tay hoặc bát sen nhỏ, hoặc nhờ thợ tính bơm tăng áp. Căn hộ chung cư thường có áp đủ hoặc mạnh, chọn sen cây hay sen âm tường đều được. Sau áp lực mới tới kiểu củ sen (cần gạt, hai tay vặn hay ổn nhiệt), độ cao lắp và chất liệu.
Bài này giải thích ba kiểu sen phổ biến, cách ước lượng áp lực nước của nhà mình bằng một phép tính đơn giản, những gì phải quyết từ lúc còn làm phần thô nếu chọn sen âm tường, và cách kiểm bộ sen trước khi ốp gạch. Không nêu giá, không so hãng; các con số là tham khảo, luôn đọc thông số áp lực và lưu lượng mà nhà sản xuất ghi cho từng mẫu.
Sen tay, sen cây và sen âm tường khác nhau ở đâu
Ba kiểu sen dưới đây khác nhau ở cách gắn lên tường, phần đường ống nằm ở đâu và khả năng sửa chữa sau này:
| Kiểu sen | Cấu tạo | Hợp với | Cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Sen tay (sen đơn) | Củ sen gắn nổi trên tường, một dây và một tay sen treo trên giá hoặc thanh trượt | Phòng tắm nhỏ, áp lực yếu, nhà có trẻ nhỏ cần xả nước cầm tay | Không có vòi trên đầu; nên kèm thanh trượt để chỉnh độ cao |
| Sen cây | Củ sen nổi, một thân ống đứng mang bát sen trên đỉnh, thêm tay sen và đôi khi vòi xả dưới | Đa số phòng tắm gia đình có áp đủ; lắp được cả khi cải tạo không đục tường | Thân ống chiếm một mảng tường; bát sen lớn cần áp và lưu lượng đủ |
| Sen âm tường | Van chia nước chôn trong tường, bên ngoài chỉ có mặt nạ, tay gạt, bát sen gắn tường hoặc trần | Phòng tắm làm mới từ phần thô, muốn tường gọn, dễ lau | Phải chôn van trước khi ốp gạch, đúng độ sâu; van hỏng thì sửa qua mặt nạ, khó hơn sen nổi |
| Sen kèm vòi bồn tắm | Củ có thêm cửa ra vòi xả bồn, chuyển hướng bằng nút | Phòng có bồn tắm | Nút chuyển hướng là chỗ hay kẹt cặn ở vùng nước cứng |
Nếu đang cải tạo mà không muốn đục gạch, sen cây và sen tay là hai lựa chọn khả thi vì dùng lại hai đầu nước nóng lạnh sẵn có trên tường. Sen âm tường chỉ nên chọn khi phòng tắm được làm lại từ đầu, hoặc khi chấp nhận đục tường để đặt van.
Áp lực nước nhà mình quyết định cỡ bát sen
Áp lực nước là thứ hay bị bỏ qua nhất khi chọn sen. Ở nhà dùng bồn nước trên mái và không có máy bơm tăng áp, áp lực tại bát sen gần bằng chiều cao cột nước từ đáy bồn tới bát sen. Theo vật lý cơ bản, khoảng 10 m cột nước tạo ra áp chừng 1 bar. Ví dụ giả định: phòng tắm ở tầng ngay dưới mái, đáy bồn nước cao hơn bát sen khoảng 2 m, áp tại bát sen chỉ khoảng 0,2 bar, chưa kể tổn thất trên đường ống và qua van.
Với áp thấp như vậy, bát sen mưa cỡ lớn có nhiều lỗ sẽ không đủ nước để phun đều; nước chảy thành dòng yếu ở giữa, rìa bát chỉ nhỏ giọt. Tay sen nhỏ, ít lỗ hoặc lỗ to sẽ cho cảm giác mạnh hơn ở cùng áp. Cũng ví dụ giả định đó, phòng tắm tầng một của cùng ngôi nhà có thể có áp gấp vài lần, và cùng một bộ sen sẽ chạy rất khác nhau giữa hai tầng.
Căn hộ chung cư thường được cấp nước qua hệ bơm và van giảm áp của toà nhà, áp đủ cho đa số bộ sen. Ngược lại, một số căn ở tầng thấp có áp mạnh, khi đó nên dùng van khoá điều chỉnh để giảm bớt, tránh hỏng dây sen và tiếng rít trong ống.
Cách kiểm thực tế không cần đồng hồ đo: mở hết vòi nước tại chỗ định lắp sen, hứng vào một xô có vạch, đếm số giây để đầy một lượng nhất định, tính ra số lít mỗi phút. So với lưu lượng tối thiểu mà nhà sản xuất ghi cho bát sen định mua. Nếu lưu lượng thực tế thấp hơn nhiều, có hai hướng: chọn sen hợp với áp sẵn có, hoặc nhờ thợ cấp nước khảo sát việc lắp bơm tăng áp. Bơm tăng áp là thiết bị điện đặt ở vùng ẩm, cần người có nghề lắp và đi điện an toàn.
Củ sen: cần gạt, hai tay vặn hay ổn nhiệt
Củ cần gạt một tay. Kiểu phổ biến nhất: gạt lên xuống để chỉnh lưu lượng, xoay trái phải để chỉnh nóng lạnh. Ưu điểm là thao tác nhanh, dễ dùng khi tay ướt. Nhược điểm là nhiệt độ thay đổi khi áp nước nóng hoặc lạnh dao động, ví dụ khi có người khác trong nhà mở vòi.
Củ hai tay vặn. Một tay vặn nước nóng, một tay vặn nước lạnh. Chỉnh nhiệt chậm hơn, nhưng cơ cấu đơn giản, hợp với phong cách cổ điển và dễ thay lõi. Người lớn tuổi đôi khi thấy dễ hiểu hơn cần gạt.
Củ ổn nhiệt. Có lõi tự điều chỉnh tỷ lệ nóng lạnh để giữ nhiệt độ gần mức đã đặt dù áp dao động; thường có nút chặn ở một mức nhiệt, muốn nóng hơn phải bấm mở khóa. Hợp với nhà có trẻ nhỏ và người lớn tuổi vì giảm nguy cơ bỏng. Lõi ổn nhiệt nhạy với cặn bẩn, nên lắp lọc ở đầu nguồn nếu nước nhiều cặn.
Nút chuyển hướng. Bộ sen cây có nút chuyển nước giữa bát sen trên đầu, tay sen và vòi dưới. Nút nên bấm hoặc xoay nhẹ, có vị trí rõ ràng; nút lỏng lẻo hoặc kẹt là dấu hiệu lõi kém hoặc đã bám cặn.
Điều kiện của nguồn nước nóng. Củ sen chỉ trộn nước. Nếu nhà dùng máy nước nóng trực tiếp, lưu lượng mà máy làm nóng được có giới hạn, mở bát sen lớn sẽ thấy nước bớt nóng. Nếu dùng bình chứa, dung tích bình quyết định tắm được bao lâu. Đọc thông số của thiết bị nước nóng cùng lúc với thông số sen.
Độ cao và vị trí lắp tham khảo
Các mức dưới đây là thường gặp, tính từ mặt sàn hoàn thiện của vùng tắm. Nhà có người cao trên 1,75 m hoặc trẻ nhỏ nên điều chỉnh:
- Củ sen: khoảng 0,9–1,1 m, ngang tầm tay khi đứng mà không phải cúi.
- Bát sen trên đầu (sen cây hoặc gắn tường): mặt bát khoảng 2,0–2,2 m; người cao nhất nhà đứng thẳng không chạm đầu, trần thấp thì chọn bát gắn trần.
- Thanh trượt sen tay: đầu dưới khoảng 1,1 m, đầu trên khoảng 1,9–2,0 m để người lớn và trẻ em đều chỉnh được.
- Khoảng cách củ sen tới mép vùng tắm: nên đặt củ sen gần lối vào vùng tắm để mở nước, chờ ấm mà không bị dội nước lạnh lên người.
- Hướng phun: bát sen không nên phun thẳng vào khe cửa kính hoặc vào cửa ra vào; hướng tia nước vào tường kín.
- Khoảng cách tới hốc tường để đồ: hốc ở tường bên cạnh, không đặt ngay dưới tia nước chính.
Một lỗi hay gặp là đặt củ sen ngay dưới bát sen trên đầu, ở giữa tường. Mỗi lần mở nước, người tắm phải đứng ngay dưới dòng nước lạnh đầu tiên. Dời củ sen sang một bên, gần lối vào, là cách sửa không tốn thêm thiết bị.
Sen âm tường: những gì phải quyết từ phần thô
Sen âm tường đẹp vì mặt tường chỉ còn tay gạt và bát sen, nhưng phần quyết định chất lượng nằm khuất trong tường. Van âm có một hộp thân van được chôn cố định, phần lõi và mặt nạ gắn sau khi ốp gạch. Hộp van phải được đặt đúng độ sâu so với mặt gạch hoàn thiện, nằm trong khoảng cho phép mà nhà sản xuất ghi. Đặt nông quá thì mặt nạ không ốp sát, đặt sâu quá thì lõi không với tới.
Vì vậy cần chọn chính xác mẫu sen âm tường trước khi thợ đi ống, và yêu cầu thợ đặt theo bản vẽ lắp đặt của chính mẫu đó. Đổi mẫu khác sau khi đã chôn van thường không lắp được, vì mặt nạ và lõi của các hệ không lắp lẫn cho nhau. Câu hỏi nên hỏi người bán: hộp van có dùng chung cho nhiều kiểu mặt nạ không, và linh kiện lõi có dễ tìm mua trong nhiều năm tới không.
Thứ hai là thử áp. Sau khi chôn van và nối ống, phải bịt đầu ra và thử áp đường ống trong một khoảng thời gian theo quy trình của thợ, quan sát không tụt áp, không rỉ, rồi mới trát và chống thấm. Lỗi rò trong tường sau khi ốp gạch là loại lỗi tốn công nhất của phòng tắm.
Thứ ba là bát sen gắn trần hay gắn tường. Bát gắn trần cần đường ống đi lên trần, phải tính chung với trần thạch cao hoặc trần nhựa, và có lỗ thăm. Bát gắn tường đơn giản hơn. Nếu trần phòng tắm thấp dưới 2,4 m, bát gắn trần cỡ lớn dễ gây cảm giác bị ép xuống đầu.
Chất liệu, mặt sen và chuyện nước cứng
Thân củ sen thường làm bằng đồng thau mạ crôm hoặc mạ màu, inox, hoặc nhựa kỹ thuật mạ ngoài. Đồng thau và inox chịu nhiệt, chịu áp và bền ren hơn; nhựa nhẹ, dùng nhiều cho tay sen và bát sen để tránh nóng tay và giảm tải lên thân ống. Cách kiểm nhanh khi cầm thử: củ sen đặc tay, ren trong ngoài đều, lớp mạ phủ kín cả mặt trong của các chỗ lõm.
Lớp hoàn thiện crôm bóng dễ lau nhưng lộ vệt nước; màu đen mờ, vàng xước hay đồng xước đẹp nhưng mỗi loại có cách lau riêng và không chịu chất tẩy mạnh. Hỏi rõ hướng dẫn vệ sinh của nhà sản xuất trước khi chọn màu, đặc biệt nếu nhà dùng nước giếng hoặc nước nhiều cặn.
Nước cứng, tức nước chứa nhiều canxi và magie, để lại cặn trắng ở lỗ bát sen, lõi củ và nút chuyển hướng. Mặt sen có núm phun bằng silicon cho phép miết tay để bẻ cặn, đỡ phải tháo ra ngâm. Ở vùng nước nhiều cặn, nên lắp lưới lọc ở đầu vào của củ sen và kiểm tra định kỳ; nếu cả nhà đều bị cặn, giải pháp lọc ở đầu nguồn là việc của thợ cấp nước.
Dây sen cũng đáng chọn kỹ. Dây có lõi chịu nhiệt, vỏ ngoài không xoắn, hai đầu có khớp xoay sẽ không gãy gập ở cổ tay sen. Dây quá dài dễ kéo lê trên sàn, quá ngắn thì không xả được chân; độ dài phổ biến khoảng 1,5 m là đủ cho đa số vùng tắm.
Kiểm khi mua và khi lắp
Một bộ sen được kiểm kỹ ở ba thời điểm: tại cửa hàng, khi thợ lắp phần đường ống và khi hoàn thiện:
- Tại cửa hàng: đọc thông số áp lực tối thiểu và lưu lượng, so với lưu lượng đo được ở nhà; hỏi mẫu có dùng được với máy nước nóng trực tiếp không.
- Kiểm đủ phụ kiện: tay sen, dây, giá đỡ hoặc thanh trượt, gioăng, chân ren, nắp chụp che lỗ tường, hướng dẫn lắp.
- Trước khi ốp gạch: đo khoảng cách giữa hai đầu nước nóng lạnh trên tường, phải khớp với khoảng cách hai chân củ sen nổi, thường có chân ren lệch tâm để bù vài phân.
- Nóng bên trái, lạnh bên phải theo quy ước phổ biến; nhắc thợ đi đúng để củ sen chỉ nhiệt đúng chiều.
- Với sen âm tường: đặt hộp van theo bản vẽ, đo độ sâu tới mặt gạch dự kiến, thử áp trước khi trát.
- Sau khi lắp: mở nước nóng hết cỡ rồi lạnh hết cỡ, kiểm không rỉ ở chân ren, ở khớp dây, ở nút chuyển hướng.
- Thử cả bát sen trên đầu và tay sen cùng lúc với một vòi khác trong nhà đang mở, xem nhiệt độ và lưu lượng có tụt mạnh không.
Giữ lại hướng dẫn và mã mẫu sen trong hồ sơ nhà. Khi lõi củ sen hỏng sau vài năm, mã mẫu giúp mua đúng lõi thay thế thay vì phải thay cả bộ.
Câu hỏi thường gặp
Bát sen mưa cỡ lớn có hợp với nhà ống dùng bồn nước trên mái không?
Thường chỉ hợp ở các tầng thấp, nơi cột nước từ bồn tới bát sen đủ cao. Ở tầng sát mái áp rất yếu, bát lớn sẽ phun không đều. Nếu vẫn muốn dùng, cần khảo sát lắp bơm tăng áp, và việc này nên để thợ cấp nước tính công suất, vị trí và đi điện an toàn.
Sen ổn nhiệt có đáng chọn cho gia đình bình thường không?
Đáng cân nhắc nếu nhà có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, hoặc nhiều người dùng nước cùng lúc làm nhiệt độ sen hay dao động. Lõi ổn nhiệt nhạy với cặn bẩn, nên ở nơi nước nhiều cặn cần thêm lưới lọc và kiểm tra định kỳ. Nhà ít người và nước ổn định thì củ cần gạt là đủ.
Có thể đổi từ sen tay sang sen cây mà không đục tường không?
Thường được, nếu hai đầu nước nóng lạnh có sẵn trên tường đúng khoảng cách với chân củ sen cây và chiều cao phù hợp. Thân ống sen cây được bắt vào tường bằng một giá đỡ phía trên, chỉ cần khoan vài lỗ nhỏ. Cần kiểm chiều cao trần đủ cho bát sen trên đỉnh.
Vì sao sen nhà mình nước nóng lúc nóng lúc lạnh?
Nguyên nhân hay gặp là áp nước nóng và nước lạnh dao động khi có người khác mở vòi, máy nước nóng trực tiếp không đủ công suất cho lưu lượng của bát sen, hoặc lõi củ sen bám cặn. Kiểm từng nguyên nhân theo thứ tự, và để thợ xem phần thiết bị nước nóng.
Bao lâu nên vệ sinh bát sen và lưới lọc?
Tùy độ cứng của nước. Nơi nước nhiều cặn có thể cần làm vài tháng một lần, nơi nước mềm thì lâu hơn. Dấu hiệu cần làm là tia nước lệch hướng, một số lỗ không ra nước, lưu lượng giảm. Dùng cách làm sạch mà nhà sản xuất khuyên cho lớp mạ của mẫu đó.
Sen âm tường bị rỉ nước trong tường thì nhận biết thế nào?
Dấu hiệu là tường phía sau hoặc phía dưới van ẩm loang, ron gạch quanh mặt nạ luôn tối màu, mốc ở chân tường phòng bên cạnh, đồng hồ nước vẫn quay khi mọi vòi đã khoá. Khi nghi ngờ nên gọi thợ kiểm ngay, vì rò trong tường kéo dài làm hỏng lớp chống thấm.