Phòng tắm hẹp và dài xếp dễ nhất theo một dãy: phần khô (lavabo) ở gần cửa, bồn cầu ở giữa, vùng tắm ở cuối phòng, cách bằng vách kính hoặc gờ chặn nước. Bề ngang quyết định bồn cầu quay về hướng nào: với phòng rộng khoảng 1,2 m, bồn cầu đặt vuông góc với tường dài thường chỉ còn chừng nửa mét phía trước đầu gối, nên phải xoay bồn cầu theo chiều dài, chọn bồn ngắn hơn, hoặc đưa vùng tắm sang bên kia.
Dạng phòng này rất hay gặp ở nhà ống 4–5 m mặt tiền, nơi phòng tắm bị kẹp giữa cầu thang và tường bên, và ở căn hộ có phòng tắm dọc theo hành lang. Bài này đi qua phép tính bề ngang, ba cách xếp theo vị trí cửa, những con số khoảng trống thường gặp và một ví dụ giả định. Kích thước trong bài là tham khảo; bạn đo phòng tắm nhà mình bằng thước, tính từ mặt gạch hoàn thiện, trước khi chốt thiết bị.
Vì sao phòng tắm hẹp dài khó xếp: phép tính bề ngang
Phòng tắm hẹp dài có tổng diện tích không nhỏ, có khi 3,5–4,5 m², nhưng lại khó dùng hơn một phòng vuông cùng diện tích. Lý do nằm ở bề ngang. Mỗi thiết bị cần hai phần chỗ: phần thân thiết bị và phần trống phía trước để người đứng hoặc ngồi. Bồn cầu đặt sàn thường sâu khoảng 65–72 cm tính từ tường, lavabo treo sâu khoảng 40–50 cm. Khoảng trống phía trước bồn cầu mà đa số tài liệu thiết kế khuyên là từ 60 cm, thoải mái là 75 cm trở lên.
Cộng lại, nếu bồn cầu đặt vuông góc với tường dài, phòng cần rộng khoảng 1,3–1,45 m mới đủ chỗ cho đầu gối và lối đi. Phòng chỉ rộng 1,2 m thì phần trống còn lại chừng 50 cm: ngồi được, nhưng đứng dậy hay bị đụng tường đối diện, cửa kính vùng tắm mở ra va vào chân. Đây là lỗi hay gặp nhất của phòng tắm nhà ống, và nó thường đã cố định từ lúc đổ sàn vì ống thoát bồn cầu được chôn sẵn.
Ngược lại, chiều dài lại thừa. Phòng dài 3 m có thể chứa trọn ba vùng nối tiếp nhau, mỗi vùng khoảng một mét, miễn là không vùng nào chắn đường đi tới vùng sau. Vì vậy cách nghĩ đúng với phòng hẹp dài là chia theo chiều dài, xếp thiết bị dọc một bên tường và để một lối đi thẳng ở bên kia, giống như bố trí một toa tàu. Bề ngang tối thiểu cho lối đi thẳng là khoảng 70 cm, rộng hơn nữa thì dễ chịu hơn.
Ba cách xếp theo vị trí cửa
Vị trí cửa quyết định gần như toàn bộ cách xếp. Bảng dưới so ba trường hợp thường gặp ở nhà ống và căn hộ:
| Vị trí cửa | Cách xếp gợi ý | Điểm lợi | Điểm cần coi chừng |
|---|---|---|---|
| Cửa ở đầu hẹp của phòng | Lavabo sát cửa, bồn cầu giữa, vùng tắm ở cuối phòng dưới cửa sổ hoặc ô thoáng | Nước tắm nằm xa cửa, sàn gần cửa giữ khô; nhìn từ cửa thấy chiều sâu | Phải đi qua bồn cầu mới tới vùng tắm, lối đi cạnh bồn cầu cần đủ 60–70 cm |
| Cửa ở giữa cạnh dài | Một bên cửa là vùng khô (lavabo, bồn cầu), bên kia là vùng tắm | Hai đầu phòng tách bạch, không phải đi xuyên qua thiết bị nào | Cánh cửa mở vào chiếm đúng phần giữa phòng; nên dùng cửa mở ra ngoài hoặc cửa lùa |
| Cửa ở gần một đầu của cạnh dài | Bồn cầu và lavabo ở đầu gần cửa, vùng tắm ở đầu xa | Gần giống cách thứ nhất nhưng lối vào rộng hơn | Nếu bồn cầu đặt ngay sau cánh cửa, người mở cửa dễ va người đang ngồi |
| Hai cửa (thông phòng ngủ và hành lang) | Thiết bị dồn về một bên, hai cửa nằm cùng phía lối đi | Dùng chung cho hai phòng | Khó giữ riêng tư, cần khoá cả hai cửa; mùi và hơi ẩm đi vào phòng ngủ |
Trong cả ba cách, vùng tắm nên nằm ở phía xa cửa nhất có thể. Nước văng và hơi nước tập trung ở cuối phòng, sàn gần cửa ít trơn, và khi mở cửa ra không thấy ngay khu vực tắm. Nếu phía cuối phòng có cửa sổ hay ô thoáng ra giếng trời thì càng hợp, vì hơi ẩm thoát ra ngay tại nơi phát sinh.
Những con số khoảng trống thường gặp
Các số dưới đây là mức thường gặp trong tài liệu thiết kế nhà ở và trong thực tế thi công, dùng để kiểm sơ bộ mặt bằng. Người cao lớn hoặc người lớn tuổi trong nhà cần mức rộng hơn:
- Từ tâm bồn cầu tới tường bên hoặc vách bên: khoảng 40 cm trở lên; dưới 38 cm thì vai và khuỷu tay chạm tường.
- Khoảng trống phía trước bồn cầu: từ 60 cm; 75 cm trở lên thì đứng lên ngồi xuống thoải mái.
- Khoảng trống phía trước lavabo: khoảng 70 cm để cúi rửa mặt mà mông không chạm tường sau.
- Vùng tắm đứng: tối thiểu chừng 80 × 80 cm; 90 × 90 cm hoặc 90 × 120 cm tắm không vướng tay.
- Lối đi thẳng dọc phòng: khoảng 70 cm; nếu có người dùng khung tập đi hoặc cần người đỡ, nên nghĩ tới 90 cm.
- Cánh cửa: lối thông thủy của cửa phòng tắm thường 70–80 cm; cánh mở vào cần một cung tròn trống bằng bề rộng cánh.
- Khoảng cách giữa lavabo và bồn cầu đặt cạnh nhau: từ mép lavabo tới tâm bồn cầu khoảng 40–45 cm.
Cách kiểm nhanh tại chỗ: lấy băng dính giấy dán lên sàn hình chữ nhật đúng kích thước từng thiết bị cùng phần trống phía trước. Đứng vào từng ô, giả động tác ngồi, cúi, quay người. Ô nào chồng lên ô khác hoặc chặn lối đi là chỗ phải đổi thiết bị hoặc đổi vị trí.
Bồn cầu: điểm cố định quyết định cả phòng
Trong phòng tắm, lavabo và vòi sen có thể dời vài chục phân tương đối dễ vì đường ống nhỏ, còn bồn cầu thì không. Ống thoát bồn cầu to, cần độ dốc, thường được chôn trong sàn hoặc đi dưới sàn xuống tầng dưới. Ở chung cư, ống này nối vào trục thoát chung, nên dời bồn cầu đi xa thường phải nâng sàn để tạo dốc hoặc đục sàn, việc vừa ảnh hưởng chống thấm vừa phải xin phép ban quản lý theo quy định hiện hành. Vì vậy hãy xác định tâm ống thoát bồn cầu trước, rồi xếp mọi thứ quanh nó.
Khi tâm ống đã cố định mà bề ngang không đủ cho bồn cầu đặt vuông góc với tường dài, có ba hướng xử lý. Hướng thứ nhất là chọn bồn cầu ngắn hơn: bồn cầu treo tường có thân ngắn hơn bồn đặt sàn vì két nước nằm trong tường, phần nhô ra thường chỉ khoảng 50–55 cm, tức lấy lại được 10–20 cm phía trước. Nhưng bồn treo tường cần một khung đỡ và một lớp tường giả dày để giấu két, nên chỉ hợp khi tường sau bồn cầu còn chỗ xây thêm.
Hướng thứ hai là dùng bồn cầu có lòng tròn thay vì lòng dài; chênh lệch vài phân nhưng trong phòng 1,2 m thì đáng kể. Hướng thứ ba là đổi chỗ lavabo: đưa lavabo ra ngoài cửa phòng tắm, đặt ở hành lang hoặc góc phòng ngủ, nhường cả bề ngang phía trong cho bồn cầu và vùng tắm. Cách này hay dùng ở nhà ống có phòng tắm dưới gầm cầu thang hoặc phòng tắm tầng trệt dùng chung cho khách.
Một điểm hay bị bỏ qua là bồn cầu đặt ngay chính diện cửa. Mở cửa ra là thấy bồn cầu không phải vấn đề kỹ thuật, nhưng nhiều gia đình thấy bất tiện khi có khách. Trong phòng hẹp dài, chỉ cần dời lavabo ra trước bồn cầu, hoặc đặt cửa lệch về một đầu, là tầm nhìn từ cửa rơi vào lavabo và gương thay vì bồn cầu.
Vùng tắm ở cuối phòng: chặn nước, thoát sàn và lấy thoáng
Đặt vùng tắm ở đầu xa nhất của phòng có ba cái lợi. Thứ nhất, toàn bộ phần còn lại của phòng thành vùng khô nếu chặn nước tốt. Thứ hai, vùng tắm chiếm trọn bề ngang phòng nên có thể dùng một tấm kính cố định cắt ngang, không cần kính góc phức tạp. Thứ ba, ga thoát sàn của vùng tắm nằm sát tường cuối, có thể dùng ga dài chạy theo chân tường để sàn chỉ cần dốc về một phía, dễ lát gạch khổ lớn hơn.
Với bề ngang 1,2–1,5 m, vùng tắm chiếm trọn bề ngang thường sâu khoảng 90–110 cm là đủ. Vách kính nên có một phần cố định và một khoảng mở rộng chừng 60 cm để đi vào, không cần cửa bản lề. Cửa kính mở quay trong phòng hẹp dễ va vào bồn cầu đặt ngay phía trước; nếu bắt buộc có cửa thì nên là cửa lùa hoặc cửa mở vào phía trong vùng tắm.
Phía cuối phòng nếu có cửa sổ ra giếng trời hoặc tường ngoài thì đặt ô thoáng hoặc quạt hút ngay phía trên vùng tắm. Phòng tắm nhà ống thường kẹp giữa nhà, không có tường ngoài, khi đó quạt hút phải đi ống ra mặt tiền hoặc ra giếng trời, và đường ống nên được tính từ lúc làm trần. Nếu vùng tắm nằm sát cửa và không có cách nào đổi, nên nâng gờ chặn nước cao hơn và dùng tấm kính cao gần chạm trần để hơi nước không tràn ra phía cửa.
Một chi tiết nhỏ: nếu đặt bình nóng lạnh treo tường, hãy đặt ở phía trên vùng khô gần vùng tắm thay vì trên đầu người tắm, và việc đi điện cho bình phải do thợ điện có nghề làm, có thiết bị chống giật theo khuyến cáo của nhà sản xuất.
Cửa, gương và đèn để phòng bớt cảm giác đường hầm
Phòng tắm hẹp dài nhìn từ cửa dễ giống một hành lang. Ba thứ giúp phòng bớt cảm giác này mà không đổi kích thước. Thứ nhất là cánh cửa: cửa mở vào chiếm mất phần đầu phòng, đúng chỗ đặt lavabo; cửa mở ra ngoài hoặc cửa lùa trả lại phần đó. Nếu hành lang bên ngoài hẹp, cửa lùa ốp ngoài tường là phương án dung hòa, chỉ cần tường bên cạnh còn một đoạn trống bằng bề rộng cánh.
Thứ hai là gương. Gương đặt trên lavabo, kéo dài theo chiều dài phòng thay vì gương nhỏ hình tròn, sẽ phản chiếu bề ngang và làm phòng có vẻ rộng gấp đôi về một phía. Gương không nên đặt ở tường cuối phòng đối diện cửa, vì người mở cửa sẽ nhìn thấy ngay vùng tắm qua gương.
Thứ ba là ánh sáng và màu. Một đèn trần đặt giữa phòng hẹp dài để lại hai đầu tối; chia thành hai hoặc ba điểm sáng dọc theo chiều dài, gồm một đèn ở vùng khô, một đèn gương, một đèn chống nước ở vùng tắm, sẽ đều hơn. Gạch tường sáng màu, gạch sàn cùng màu từ đầu tới cuối không đổi ở vạch chặn nước, giúp mắt đọc phòng như một khối liền. Gạch khổ chữ nhật lát theo chiều ngang của phòng cũng làm phòng có vẻ bớt dài, trong khi lát dọc sẽ nhấn chiều dài.
Về lưu trữ, phòng hẹp không chịu được tủ sâu nhô ra lối đi. Hốc tường nông trong vùng tắm, kệ mỏng phía trên bồn cầu, tủ gương thay gương trơn là những chỗ chứa không lấn vào bề ngang.
Ví dụ giả định: phòng 1,4 × 3,0 m của một nhà ống, chốt mặt bằng theo thứ tự
Giả định một phòng tắm tầng hai nhà ống, rộng 1,4 m, dài 3,0 m, cửa ở đầu hẹp, cuối phòng có ô thoáng ra giếng trời, ống thoát bồn cầu đã chôn cách đầu cửa khoảng 1,5 m, sát tường dài bên trái. Thứ tự làm như sau:
- Đo lại bề ngang từ mặt gạch tới mặt gạch: 1,4 m. Bồn cầu đặt sàn sâu khoảng 70 cm, trừ ra còn 70 cm phía trước, đạt mức thoải mái tối thiểu.
- Giữ vị trí ống thoát bồn cầu, kiểm khoảng từ tâm bồn cầu tới tường đầu và tới các thiết bị bên cạnh đều từ 40 cm trở lên.
- Đặt lavabo treo tường sát cửa cùng phía bồn cầu, sâu khoảng 45 cm, để lối đi dọc phòng còn khoảng 95 cm ở phía lavabo.
- Dành khoảng 1,0 m cuối phòng làm vùng tắm chiếm trọn bề ngang, vách kính cố định chừng 80 cm, chừa khoảng mở 60 cm phía tường đối diện bồn cầu.
- Dùng ga thoát dài sát tường cuối, sàn vùng tắm dốc về một phía; sàn vùng khô dốc nhẹ về một ga nhỏ gần bồn cầu phòng khi có nước tràn.
- Đổi cửa mở vào thành cửa mở ra ngoài hành lang, lấy lại khoảng 70 cm đầu phòng cho người đứng rửa mặt.
- Chia đèn thành ba điểm: đèn trần vùng khô, đèn gương, đèn chống nước trong vùng tắm; quạt hút đặt trên vùng tắm, thoát ra ô thoáng.
- Dán băng dính trên sàn thử mặt bằng, mời người cao nhất nhà đứng thử ở từng vị trí trước khi đặt hàng thiết bị.
Nếu phòng chỉ rộng 1,2 m thay vì 1,4 m, bước một sẽ báo ngay chỉ còn 50 cm phía trước bồn cầu. Khi đó ba lựa chọn là đổi sang bồn treo tường, đưa lavabo ra ngoài, hoặc nhờ thợ kiểm khả năng dời ống thoát để xoay bồn cầu theo chiều dài, việc có thể đụng tới chống thấm và cần người có chuyên môn đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Phòng tắm hẹp nhất bao nhiêu thì vẫn đặt được bồn cầu, lavabo và vùng tắm?
Không có con số chung cho mọi nhà, nhưng thực tế thường gặp là bề ngang khoảng 1,1–1,2 m vẫn xếp được ba thiết bị theo một dãy nếu chọn bồn cầu ngắn, lavabo nông và vùng tắm chiếm trọn bề ngang ở cuối phòng. Dưới mức đó nên đưa lavabo ra ngoài phòng.
Có nên đặt bồn cầu ở cuối phòng, vùng tắm ở giữa không?
Ít khi nên. Vùng tắm ở giữa làm sàn ướt đúng lối đi, người đi vệ sinh phải bước qua chỗ ướt, vách kính chia phòng thành ba khúc. Chỉ cân nhắc khi ống thoát bồn cầu đã nằm ở cuối phòng và không thể dời, khi đó cần chặn nước kỹ ở cả hai phía vùng tắm.
Bồn cầu treo tường có thật sự tiết kiệm chỗ trong phòng hẹp không?
Có tiết kiệm phía trước bồn, thường thêm khoảng mười đến hai mươi phân, vì két nước nằm trong tường. Nhưng phải xây hoặc dựng thêm một lớp tường giả dày phía sau để giấu khung và két, nên tổng chiều sâu chỉ lợi khi lớp tường giả đó tận dụng được làm kệ hoặc vốn đã có hộp kỹ thuật.
Gạch lát theo chiều dài hay chiều ngang phòng tắm hẹp thì tốt hơn?
Gạch chữ nhật lát vuông góc với chiều dài phòng làm phòng có vẻ rộng ra, lát song song nhấn thêm chiều dài. Gạch vuông thì ảnh hưởng ít hơn. Với sàn vùng tắm, khổ gạch còn phụ thuộc độ dốc về ga, nên ưu tiên kỹ thuật thoát nước trước rồi mới tới hướng lát.
Muốn dời bồn cầu sang chỗ khác trong căn hộ chung cư thì cần lưu ý gì?
Dời bồn cầu thường phải nâng sàn hoặc đục sàn để tạo dốc cho ống thoát, ảnh hưởng tới lớp chống thấm và trục thoát chung của toà nhà. Cần hỏi ban quản lý về nội quy và thủ tục theo quy định hiện hành, và để thợ cấp thoát nước có chuyên môn khảo sát trước khi quyết định.
Phòng tắm hẹp dài không có cửa sổ thì đặt quạt hút ở đâu?
Đặt phía trên vùng tắm, nơi hơi nước sinh ra nhiều nhất, và để khe hở dưới chân cửa hoặc lá chớp ở cửa làm đường gió vào. Gió sẽ đi từ cửa dọc theo chiều dài phòng tới quạt, quét qua toàn bộ phòng. Ống thải phải ra được ngoài trời hoặc giếng trời, không xả vào trần kín.