Chọn bồn cầu nên đi theo thứ tự: đo tâm xả và kiểu thoát (thoát sàn hay thoát tường) của chỗ sẽ lắp, đo khoảng trống quanh vị trí đó, rồi mới chọn kiểu bồn (hai khối, một khối, treo tường) và các chi tiết như kiểu xả, men, nắp. Mua bồn cầu trước khi đo là nguyên nhân phổ biến nhất của việc phải đổi hàng hoặc chịu một bồn cầu lệch khỏi tường vài phân.
Kiểu bồn quyết định chuyện lau chùi và chỗ đặt chân, kiểu xả quyết định tiếng ồn và khả năng tắc, còn tâm xả quyết định bồn có lắp được hay không. Bài này giải thích từng phần theo góc của gia chủ đang đứng trước nhiều mẫu giống nhau, không nêu giá và không so hãng. Các kích thước là mức thường gặp; luôn đọc thông số trên bản vẽ kỹ thuật của chính mẫu bồn bạn định mua.
Bốn kiểu bồn cầu và khác biệt khi dùng hằng ngày
Phần lớn bồn cầu trong nhà ở thuộc một trong bốn nhóm dưới đây. Khác biệt chính nằm ở cách gắn két nước và chỗ bám bẩn:
| Kiểu bồn | Cấu tạo | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Hai khối (két rời) | Két nước và thân bồn là hai khối sứ ghép bằng bu lông và gioăng | Dễ vận chuyển, thay két hoặc thân riêng được, nhiều kích thước | Khe giữa két và thân bám bẩn; gioăng lâu ngày có thể rỉ nước |
| Một khối (liền khối) | Két và thân đúc liền một khối sứ | Ít khe, dễ lau, dáng gọn và thường xả êm hơn | Nặng, khó đưa lên tầng cao bằng thang bộ; vỡ một phần là thay cả bồn |
| Treo tường | Thân bồn treo trên khung thép giấu trong tường, két nhựa nằm trong tường, nút xả gắn trên mặt tường | Sàn dưới bồn trống, lau sàn dễ; thân ngắn hơn; chỉnh được độ cao khi lắp | Cần tường giả hoặc hộp kỹ thuật đủ dày; sửa két qua lỗ thăm sau tấm nút xả; lắp đòi tay nghề |
| Bồn có nắp điện tử | Một trong ba kiểu trên kèm nắp có rửa, sấy, sưởi chạy điện | Tiện cho người lớn tuổi, người hạn chế vận động | Cần ổ điện an toàn ở vùng ẩm do thợ điện lắp, thêm một thiết bị phải bảo trì |
Với phòng tắm gia đình thông thường, bồn một khối là lựa chọn dễ sống nhất vì ít khe bám. Bồn hai khối hợp với nhà cần thay thế linh hoạt hoặc khó vận chuyển. Bồn treo tường đáng cân nhắc khi phòng hẹp cần lấy thêm chỗ phía trước, hoặc khi gia đình rất coi trọng việc lau sàn, nhưng chỉ nên chọn nếu đội thi công đã từng lắp loại này.
Tâm xả và kiểu thoát: đo trước khi mua
Tâm xả là khoảng cách từ mặt tường hoàn thiện phía sau bồn cầu tới tâm lỗ ống thoát trên sàn. Bồn cầu đặt sàn chỉ khớp khi tâm xả của bồn bằng tâm xả thực tế. Cách đo:
- Xác định kiểu thoát: ống thoát chìm dưới sàn (thoát sàn, phổ biến ở nhà Việt) hay ống thoát đi ra tường phía sau (thoát ngang). Hai kiểu cần hai loại bồn khác nhau.
- Với thoát sàn, đo từ mặt tường đã ốp gạch tới tâm lỗ ống thoát. Nếu tường chưa ốp, cộng thêm độ dày gạch và lớp vữa dự kiến, thường khoảng 1,5–2 cm.
- Đo ở chân tường, không đo ở chỗ có len chân tường hay ống nước nhô ra, vì những chỗ đó làm số đo ngắn đi.
- So với thông số tâm xả ghi trên bản vẽ của mẫu bồn. Các mức hay gặp ở thị trường là khoảng 25, 30 và 40 cm, nhưng mỗi mẫu có thể khác; đừng đoán theo con số quen thuộc.
- Đo thêm khoảng từ tâm lỗ thoát sang hai bên tới tường, vách hoặc thiết bị cạnh bên, để chắc chắn còn khoảng 40 cm trở lên mỗi phía.
- Ghi lại cả vị trí van cấp nước và vòi xịt trên tường, vì bồn một khối có két rộng có thể che mất van nếu van đặt quá thấp.
Nếu tâm xả thực tế lệch nhiều so với mẫu định mua, có bộ chuyển tâm hoặc ống nối lệch tâm, nhưng chúng làm đường xả có thêm khúc cua, dễ tắc hơn và cao chân bồn hơn. Phương án tốt hơn là chọn mẫu bồn đúng tâm xả, hoặc khi còn đang làm phần thô thì đặt ống thoát đúng theo bồn đã chọn.
Xả xoáy và xả thẳng: khác ở tiếng ồn, lượng nước và độ dễ tắc
Bồn cầu đặt sàn có hai nguyên lý xả chính. Xả thẳng (còn gọi xả trọng lực, xả rửa trôi) dùng sức nước đổ từ két xuống đẩy chất thải qua cổ bồn. Đường ống bên trong thường ngắn và rộng, ít tắc, nhưng tiếng xả to và mặt nước trong lòng bồn nhỏ, nên lòng bồn dễ bám vệt hơn.
Xả xoáy (xả hút, xả xi phông) tạo dòng nước chảy vòng quanh lòng bồn rồi tận dụng hiệu ứng hút trong đường ống hình chữ S để kéo chất thải đi. Tiếng xả êm hơn, mặt nước trong lòng bồn rộng nên ít bám bẩn và ít mùi. Đổi lại, đường ống dài và hẹp hơn, giấy vệ sinh loại dày hay vật lạ dễ gây tắc hơn.
Gần đây nhiều mẫu kết hợp hai nguyên lý, với nhiều tên gọi thương mại khác nhau. Cách hiểu thực dụng là nhìn vào ba thứ trên bản vẽ hoặc khi thử ở cửa hàng: đường kính cổ xả, độ rộng mặt nước trong lòng bồn, và độ ồn khi xả. Nhà có trẻ nhỏ hay quen bỏ giấy vào bồn nên ưu tiên cổ xả rộng; phòng tắm sát phòng ngủ nên ưu tiên xả êm.
Về lượng nước, đa số bồn cầu hiện nay có nút xả hai chế độ, một nút lượng nhỏ cho nước tiểu và một nút lượng lớn. Lượng nước mỗi chế độ được ghi trong thông số của nhà sản xuất. Lượng xả nhỏ hơn tiết kiệm nước nhưng đòi hỏi đường ống thoát của nhà đủ dốc; nhà cũ có ống thoát dài, ít dốc nên hỏi thợ trước khi chọn bồn xả rất ít nước.
Kích thước bồn và khoảng trống quanh bồn
Ngoài tâm xả, ba kích thước khác của bồn quyết định bồn có vừa phòng và có dễ dùng hay không:
- Chiều sâu tổng (từ tường tới mép trước bồn): bồn đặt sàn thường khoảng 65–75 cm, bồn treo tường khoảng 50–58 cm. Trừ chiều sâu này khỏi bề ngang phòng để biết còn bao nhiêu chỗ cho đầu gối, nên còn từ 60 cm.
- Chiều cao mặt ngồi: thường khoảng 38–42 cm tính tới mặt nắp. Người cao hoặc người lớn tuổi đau gối dễ đứng lên hơn với mặt ngồi cao hơn một chút; trẻ nhỏ thì cần bục kê chân. Bồn treo tường có lợi là chỉnh được độ cao khi lắp khung.
- Hình dạng lòng bồn: lòng dài thoải mái hơn cho người lớn nhưng thêm vài phân chiều sâu; lòng tròn ngắn hơn, hợp phòng chật.
- Bề ngang thân bồn: thường khoảng 35–40 cm, quan trọng khi bồn đặt giữa lavabo và tường.
- Khoảng trống hai bên: từ tâm bồn tới tường hoặc vách bên khoảng 40 cm trở lên; tới mép lavabo bên cạnh khoảng 40–45 cm.
- Vị trí vòi xịt và lô giấy: nằm trong tầm với khi ngồi, thường phía trước một chút so với vai, không đặt sau lưng.
Bồn đẹp trên ảnh mà sâu tới 75 cm có thể biến một phòng tắm vừa thành phòng tắm chật. Khi đi xem mẫu, mang theo số đo bề ngang phòng và tâm xả, so ngay trên bản vẽ kỹ thuật thay vì nhìn bồn trưng bày giữa không gian rộng.
Bồn cầu treo tường: điều kiện để lắp cho bền
Bồn treo tường không treo trực tiếp vào tường gạch. Thân bồn bắt vào một khung thép đứng trên sàn và neo vào tường, trong khung có két nước nhựa và đường ống. Khung sau đó được bọc bằng một lớp tường giả (xây gạch mỏng hoặc tấm chịu nước) rồi ốp gạch. Toàn bộ tải trọng người ngồi truyền qua khung xuống sàn, nên chất lượng khung và cách neo quyết định độ bền.
Điều kiện đầu tiên là chỗ: lớp tường giả thường dày khoảng 15–25 cm tùy loại khung. Phòng tắm vốn đã có hộp kỹ thuật chứa ống đứng ở phía sau bồn cầu là chỗ lý tưởng, vì lớp tường giả trùng với hộp sẵn có. Nếu phải xây mới, phần tường giả này nên kéo dài hết bức tường để làm thành một kệ ngang phía trên, tận dụng chỗ đã mất.
Điều kiện thứ hai là khả năng bảo trì. Phao và van trong két được sửa qua lỗ thăm phía sau tấm nút xả, nên tấm nút xả phải đặt ở vị trí tay với được và không bị kệ, tủ che. Khi mua, hỏi rõ linh kiện thay thế của két có sẵn lâu dài hay không, vì két đã chôn trong tường thì không thể đổi sang loại khác dễ dàng.
Điều kiện thứ ba là tay nghề. Khung phải đặt đúng cao độ so với sàn hoàn thiện, đúng tâm xả, thẳng đứng, ống nối giữa thân bồn và khung phải kín. Lỗi lắp chỉ lộ ra sau khi đã ốp gạch, lúc đó sửa rất tốn công. Nên yêu cầu thử nước két và đường xả trước khi bọc tường giả, và chụp ảnh khung trước khi đóng tường để lưu lại.
Men, vành và nắp: những chi tiết quyết định chuyện lau chùi
Bề mặt men. Men phủ đều, bóng, không rỗ là điều kiện để chất bẩn khó bám. Nhiều nhà sản xuất có lớp men chống bám riêng; cách kiểm đơn giản là soi đèn nghiêng lên lòng bồn và sờ tay vào phía trong cổ xả, chỗ hay bị bỏ qua khi tráng men.
Vành bồn. Bồn có vành truyền thống có rãnh ẩn dưới mép, nước chảy ra từ các lỗ nhỏ; rãnh này khó cọ và hay đóng cặn. Bồn không vành có mép trơn, nước được dẫn bằng rãnh hở, lau dễ hơn nhiều. Khi thử ở cửa hàng, cúi xuống nhìn phía dưới mép bồn là thấy ngay.
Chân bồn. Chân bồn kín liền một khối, mặt bên phẳng, dễ lau hơn chân bồn để lộ đường cong của ống sứ bên trong. Chân kín còn che được bu lông bắt sàn.
Nắp và bản lề. Nắp rơi êm tránh tiếng đập và nứt nắp. Bản lề tháo nhanh giúp nhấc cả nắp ra để lau khe giữa nắp và thân, chỗ hay ố vàng. Chất liệu nắp cứng, không mỏng dễ cong vênh khi ngồi lệch.
Nút xả. Nút hai chế độ có ký hiệu rõ, bấm nhẹ tay; người lớn tuổi khó bấm nút nhỏ hoặc nút cứng, nên thử bấm tại chỗ.
Kiểm khi nhận hàng và khi lắp
Bồn cầu là thiết bị sứ, lỗi nhỏ lúc giao hàng có thể thành rò nước sau vài tháng. Danh mục kiểm dưới đây dùng được cho mọi kiểu bồn:
- Mở thùng ngay khi nhận, kiểm toàn bộ bề mặt sứ, đặc biệt mép két, chân bồn và lòng bồn, tìm vết nứt chân chim, vết mẻ và chỗ men không phủ.
- Gõ nhẹ bằng khớp ngón tay quanh thân: tiếng trong, đều; chỗ nào tiếng đục khác hẳn nên hỏi lại.
- Kiểm đủ phụ kiện: gioăng chân bồn, bu lông, bộ xả trong két, dây cấp, nắp, hướng dẫn lắp.
- Khi lắp, kiểm bồn đặt thăng bằng, không cập kênh; khe giữa chân bồn và sàn được chít kín nhưng nên chừa một đoạn nhỏ phía sau để nếu rò còn thấy nước chảy ra.
- Xả thử nhiều lần với giấy vệ sinh, quan sát nước có dâng cao bất thường, có rỉ quanh chân bồn hay ở chân két không.
- Chờ vài giờ sau khi xả, kiểm nước trong két có chảy rỉ xuống lòng bồn không; két rỉ âm thầm là nguyên nhân hóa đơn nước tăng.
- Giữ lại phiếu bảo hành và bản vẽ kỹ thuật của mẫu bồn cùng hồ sơ nhà, để sau này thay thế đúng tâm xả.
Nếu thấy bồn tắc thường xuyên sau khi lắp, nguyên nhân có thể ở bồn, ở cách lắp hoặc ở đường ống phía dưới. Phần thông tắc và kiểm đường ống nên để thợ có nghề xử lý, không đổ hóa chất mạnh vào bồn vì có thể làm hỏng gioăng và nguy hiểm khi trộn lẫn.
Câu hỏi thường gặp
Bồn cầu một khối có xả mạnh hơn bồn hai khối không?
Không nhất thiết. Sức xả phụ thuộc thiết kế đường nước, cổ xả và bộ xả, không phụ thuộc két liền hay rời. Lợi thế thật của bồn một khối là ít khe bám bẩn và dáng gọn. Muốn biết sức xả, nên xem thông số của nhà sản xuất và thử xả nếu cửa hàng có điểm thử.
Nhà cũ có tâm xả lạ, không mẫu nào khớp thì làm sao?
Có thể dùng ống nối lệch tâm hoặc bộ chuyển tâm, nhưng chúng thêm khúc cua và dễ tắc hơn. Nếu đang cải tạo phòng tắm, nên nhờ thợ đánh giá việc chỉnh lại đầu ống thoát cho đúng tâm phổ biến, vì việc này làm một lần mà dùng nhiều năm. Ở chung cư cần hỏi ban quản lý trước.
Bồn cầu treo tường có chịu được người nặng không?
Khung đạt chuẩn của nhà sản xuất được thiết kế cho tải trọng người lớn ngồi và tì người, thông số tải ghi trong tài liệu kỹ thuật. Độ bền thực tế phụ thuộc khung có đứng trên sàn và neo đúng cách không. Bồn chỉ bắt vít vào tường gạch mà không có khung là cách lắp sai.
Nên chọn bồn cầu xả xoáy hay xả thẳng cho nhà có trẻ nhỏ?
Nếu trẻ hay bỏ nhiều giấy hoặc đồ chơi nhỏ vào bồn, cổ xả rộng và đường ống ngắn của kiểu xả thẳng ít tắc hơn. Nếu phòng tắm sát phòng ngủ và cần êm, kiểu xả xoáy dễ chịu hơn. Dạy trẻ không bỏ đồ vào bồn quan trọng hơn chọn kiểu xả.
Có cần chừa ổ điện cạnh bồn cầu không?
Nếu có ý định dùng nắp điện tử trong tương lai, nên chừa sẵn một ổ cắm có nắp che, đặt cao và xa vùng nước bắn, đi dây riêng có thiết bị chống giật. Việc đi điện trong phòng tắm phải do thợ điện có nghề làm. Chừa sẵn lúc ốp gạch đỡ phải đục sau này.
Bao lâu nên thay gioăng và bộ xả trong két?
Không có mốc cố định; tùy chất lượng nước và tần suất dùng. Dấu hiệu cần thay là nước trong két chảy rỉ liên tục xuống lòng bồn, két cấp nước chậm, nút xả kẹt, hoặc có nước quanh chân bồn. Nước cứng nhiều cặn vôi làm gioăng và van mau hỏng hơn.