Tấm thạch cao là lõi thạch cao ép giữa hai lớp giấy, bắt vít lên khung xương thép mạ kẽm để làm trần giả và vách ngăn nhẹ. Có ba loại chính cho nhà ở: tấm thường cho phòng khô, tấm chịu ẩm có phụ gia giảm hút nước cho bếp, phòng tắm, ban công có mái, và tấm chống cháy có sợi gia cường trong lõi cho chỗ cần chậm cháy. Độ bền của trần, vách phụ thuộc nhiều vào khung xương và xử lý mối nối hơn là vào tấm.
Trần và vách thạch cao có mặt ở gần như mọi căn hộ, nhà phố mới làm nội thất: giấu dầm, đi đèn, giấu ống điều hoà, chia phòng mà không xây tường. Bài này nói về vật liệu: mỗi loại tấm khác nhau ra sao, khung xương nào cho trần chìm, trần thả, vách; vì sao trần hay nứt chân chim ở mối nối, vách rung khi đóng cửa, và cách treo đèn, quạt cho an toàn. Chọn kiểu trần cho từng phòng (phẳng, giật cấp, chia ô) là chuyện thiết kế, bàn ở bài riêng. Không nêu giá, không tên hãng.
Ba loại tấm thạch cao và chỗ dùng
Phân biệt theo công dụng; màu giấy mặt có thể giúp nhận diện nhưng không phải quy ước chung cho mọi nhà sản xuất:
| Loại tấm | Khác ở đâu | Hợp dùng | Không nên dùng |
|---|---|---|---|
| Tấm thường | Lõi thạch cao tiêu chuẩn | Trần, vách phòng khách, phòng ngủ, hành lang khô | Phòng tắm, bếp có hơi nước, ban công hở |
| Tấm chịu ẩm | Lõi và giấy có phụ gia giảm hút nước | Trần bếp, trần phòng tắm có quạt hút, ban công có mái, nhà vùng nồm | Chỗ bị nước chảy trực tiếp, ngâm nước |
| Tấm chống cháy | Lõi có sợi gia cường, giữ kết cấu lâu hơn khi gặp lửa | Vách ngăn khu bếp, bọc ống kỹ thuật, nơi có yêu cầu chậm cháy | Không thay được giải pháp phòng cháy tổng thể |
Nhiều nhà sản xuất dùng giấy mặt màu xanh cho tấm chịu ẩm và màu hồng, đỏ cho tấm chống cháy, nhưng hãy đọc thông tin in trên tấm hoặc chứng từ thay vì chỉ nhìn màu. Tấm "chịu ẩm" chịu được hơi ẩm, không phải chịu nước: trần dưới sàn vệ sinh tầng trên bị thấm vẫn sẽ ố và võng.
Độ dày tấm và khung xương: phần quyết định trần phẳng hay võng
Tấm thạch cao làm trần trong nhà ở thường dùng loại mỏng hơn tấm làm vách, vì trần chỉ cần chịu trọng lượng bản thân, còn vách phải chịu va đập, treo đồ. Mức độ dày cụ thể do bên thiết kế và nhà sản xuất khuyến nghị theo nhịp khung; điều gia chủ cần biết là đừng đồng ý thay tấm mỏng hơn hồ sơ để rẻ hơn.
Khung xương trần chìm gồm thanh chính treo bằng ty treo (thanh ren hoặc dây treo) bắt vào sàn bê tông phía trên, thanh phụ vuông góc để bắt tấm. Khoảng cách ty treo, khoảng cách thanh chính và thanh phụ phải theo hướng dẫn kỹ thuật của hệ khung; giãn khoảng cách để tiết kiệm vật tư là nguyên nhân hàng đầu khiến trần võng, gợn sóng khi nhìn xiên dưới ánh đèn hắt. Khung phải là thép mạ kẽm đúng độ dày, không gỉ, không móp.
Trần thả (tấm ô vuông đặt trên khung chữ T lộ) dễ tháo để sửa ống, dây phía trên, nên hợp hành lang kỹ thuật, nhà xe, cửa hàng; trong nhà ở, trần thả ít dùng ở phòng khách vì lộ lưới khung. Vách thạch cao dùng khung đứng và khung ngang riêng, có thể một lớp hoặc hai lớp tấm mỗi bên tuỳ yêu cầu cách âm và độ cứng.
Vì sao trần thạch cao nứt chân chim ở mối nối
Vết nứt mảnh chạy dọc theo đường nối giữa hai tấm là sự cố phổ biến nhất của trần thạch cao, thường xuất hiện sau vài tháng đến một năm. Nguyên nhân thường gặp là mối nối không được xử lý đúng: phải có băng keo giấy hoặc lưới dán dọc mối nối, bột xử lý mối nối trét nhiều lớp, mỗi lớp khô mới trét lớp sau. Bỏ băng keo, chỉ trét bột cho nhanh, thì mối nối gần như chắc chắn nứt khi khung và tấm co giãn.
Nguyên nhân thứ hai là khung yếu hoặc thiếu ty treo: trần rung khi có người đi lại trên sàn tầng trên, khi đóng cửa mạnh, khi gió mạnh lùa qua cửa sổ, và mối nối nứt dần. Thứ ba là không chừa khe co giãn với trần diện tích lớn hoặc trần dài liền qua nhiều phòng; vật liệu giãn nở theo nhiệt độ, mảng lớn cần khe chia. Thứ tư là ẩm: trần tấm thường ở chỗ có hơi nước làm tấm hút ẩm, giãn ra rồi co lại, mối nối nứt và mặt sơn bong.
Nứt mảnh ở mối nối thường sửa được bằng cách cạo rộng, dán lại băng keo, trét bột và sơn lại, nhưng nếu nguyên nhân là khung yếu thì sửa xong sẽ nứt lại. Vết nứt kèm theo trần võng, có vệt ố nước, hay tấm bị phồng thì cần mở trần kiểm tra khung và nguồn nước.
Treo đèn, quạt, rèm và điều hoà trên trần thạch cao
Đèn âm trần nhỏ. Khoét lỗ trên tấm và gắn bằng lò xo kẹp là bình thường vì đèn nhẹ. Cần bố trí lỗ khoét tránh thanh khung và chừa khoảng thông nhiệt phía trên đèn.
Đèn chùm, đèn thả nặng. Không treo vào tấm thạch cao. Phải có móc treo riêng bắt vào sàn bê tông phía trên, hoặc một khung gia cố riêng, chừa sẵn trước khi đóng trần. Tấm thạch cao chỉ che, không chịu tải.
Quạt trần. Bắt buộc treo vào kết cấu bê tông bằng móc, ty chịu lực, vì quạt vừa nặng vừa rung. Đây là phần an toàn, cần thợ điện có kinh nghiệm và nên quyết định trước khi làm trần.
Rèm, thanh treo rèm âm trần. Hộp rèm và ray rèm âm trần cần gỗ hoặc thanh thép gia cố trong trần, nhất là rèm vải dày, rèm hai lớp. Bắt vít ray trực tiếp vào tấm sẽ bị kéo bung theo thời gian.
Dàn lạnh điều hoà âm trần, ống gió. Dàn lạnh có giá treo riêng vào sàn trên; trần phải có cửa thăm đủ lớn để bảo dưỡng, xử lý nước ngưng. Ống nước ngưng phải có độ dốc và bọc cách nhiệt, nếu không sẽ đọng nước làm ố trần.
Vách thạch cao trong nhà ở: cách âm và chịu va đập
Vách thạch cao giúp chia phòng nhanh, nhẹ, không cần đục sàn, nên được dùng nhiều để tách phòng ngủ phụ, phòng làm việc trong căn hộ. Tuy vậy một vách khung thép một lớp tấm mỗi bên, rỗng giữa, cách âm kém hơn tường gạch rõ rệt: tiếng nói chuyện, tivi phòng bên vẫn nghe được. Muốn vách cách âm tốt hơn, cần lớp bông khoáng hoặc bông thuỷ tinh trong lòng vách, hai lớp tấm mỗi bên so le mối nối, và bịt kín khe ở chân, đỉnh vách, hộp ổ điện hai bên không đặt đối lưng nhau.
Vách thạch cao cũng chịu va đập kém hơn tường: va mạnh bằng đồ cứng có thể làm lõm, thủng. Ở hành lang, phòng trẻ chơi, nên dùng tấm cứng hơn hoặc hai lớp. Treo tivi, tủ treo, kệ sách lên vách thạch cao cần chèn gỗ hoặc thanh gia cố trong vách tại vị trí treo từ lúc làm khung, vì sau khi đóng tấm thì chỉ còn dùng tắc kê chuyên dụng, tải trọng giới hạn.
Lưu ý chung cư: vách thạch cao là hạng mục nội thất nhưng vẫn liên quan đến phòng cháy và nội quy toà nhà; một số toà yêu cầu đăng ký phương án trước khi thi công. Hỏi ban quản lý theo quy định hiện hành trước khi dựng vách chia phòng. Vách chia phòng ngủ cũng cần tính lại lối thoát hiểm, cửa sổ lấy sáng và luồng gió điều hoà của phòng mới tạo ra, vì một phòng kín không cửa sổ chỉ hợp làm kho hoặc phòng thay đồ, khó dùng làm phòng ngủ lâu dài.
Hoàn thiện mặt thạch cao: bột, sơn lót và ánh đèn hắt
Mặt thạch cao sau khi xử lý mối nối có hai loại bề mặt: giấy mặt tấm và bột trét. Hai bề mặt này hút sơn khác nhau, nên nếu sơn phủ trực tiếp, các đường mối nối và vị trí đầu vít sẽ hiện lên thành vệt bóng mờ khác màu khi nhìn xiên. Lớp sơn lót cho tường, trần nội thất giúp đồng nhất độ hút trước khi lăn hai lớp sơn phủ. Với trần có đèn hắt hoặc đèn chiếu sát mặt, nhiều đội thợ trét bả toàn bộ mặt trần một lớp mỏng thay vì chỉ trét mối nối, để mặt phẳng đều hơn.
Ánh sáng hắt sát bề mặt là phép thử khắc nghiệt nhất: dải đèn LED giấu trong khe trần chiếu song song mặt trần sẽ làm mọi gợn nhỏ, đầu vít lõm, mối nối lồi hiện rõ như vết sóng. Nếu thiết kế có đèn hắt, hãy yêu cầu đội thi công kiểm mặt trần bằng đèn chiếu xiên trước khi sơn, và chọn sơn phủ độ bóng thấp (mờ) cho trần vì sơn bóng làm lộ khuyết điểm.
Màu trần thường là trắng hoặc trắng ngà để phản sáng và làm phòng cao hơn, nhưng trần màu cũng làm được trên thạch cao như tường. Lưu ý chọn sơn có khả năng chống nấm mốc cho trần bếp, trần phòng tắm, và sơn lại theo cùng hệ khi dặm vá để tránh loang màu.
Kiểm trần và vách thạch cao trước khi sơn
Đây là lúc rẻ nhất để sửa, vì sau khi sơn hoàn thiện thì mọi lỗi đều đắt hơn:
- Trước khi đóng tấm: nhìn khung xương, đếm ty treo, kiểm khoảng cách thanh theo hồ sơ, móc treo đèn chùm, quạt, dàn lạnh đã có chưa.
- Kiểm loại tấm đúng phòng: tấm chịu ẩm ở bếp, phòng tắm, ban công; đọc thông tin in trên tấm.
- Sau khi trét mối nối: dùng đèn pin chiếu xiên sát mặt trần để thấy gợn, lồi lõm; đánh dấu chỗ cần trét lại.
- Kiểm các mối nối có băng keo, các góc có thanh bo góc, chỗ tiếp giáp tường có khe hoặc nẹp.
- Kiểm cửa thăm trần ở vị trí dàn lạnh, van nước, hộp kỹ thuật: mở đóng được, đủ rộng để thò tay và đèn.
- Gõ nhẹ khắp vách: tiếng đặc ở vị trí có gia cố treo tivi, tủ; đánh dấu vị trí gia cố bằng ảnh chụp trước khi đóng tấm.
Chụp ảnh toàn bộ khung xương, đường điện, ống trong trần trước khi đóng tấm là thói quen rất đáng giá: sau này khoan treo đồ, sửa điện, biết chính xác chỗ nào có gì mà không phải đục thử.
Câu hỏi thường gặp
Tấm thạch cao chịu ẩm có dùng được cho trần phòng tắm không?
Dùng được nếu phòng tắm có quạt hút hoạt động tốt và trần không bị nước chảy trực tiếp. Tấm chịu ẩm chịu hơi nước, không chịu ngâm. Nếu sàn vệ sinh tầng trên có nguy cơ thấm, hãy xử lý chống thấm từ nguồn; trần chỉ là lớp che, không chống thấm thay được.
Trần thạch cao bị ố vàng loang lổ là do đâu?
Thường do nước: rò ống cấp, ống thoát ở sàn trên, nước ngưng điều hoà nhỏ giọt hoặc mái thấm. Đừng chỉ sơn đè lên vết ố, vì vết sẽ hiện lại và tấm có thể mục, võng. Mở cửa thăm hoặc khoét kiểm tra tìm nguồn nước trước, rồi mới thay tấm và sơn lại.
Có thể tự treo kệ lên vách thạch cao không?
Kệ nhẹ treo bằng tắc kê chuyên dụng cho vách rỗng thì được, theo tải trọng ghi trên bao bì tắc kê. Tủ, kệ sách, tivi nặng cần vị trí có gia cố trong vách. Nếu không biết vị trí gia cố, dùng máy dò khung hoặc hỏi bên thi công, đừng khoan thử nhiều lỗ.
Trần thạch cao có làm nhà nóng hơn không?
Không làm nóng hơn; ngược lại lớp không khí giữa trần giả và sàn bê tông giúp giảm bớt nhiệt từ mái, đặc biệt ở tầng trên cùng. Nếu muốn chống nóng tốt hơn, có thể đặt thêm lớp bông cách nhiệt trên tấm, nhưng cần tính tải và thông gió cho khoảng trần.
Trần nhựa và trần thạch cao khác nhau thế nào?
Trần nhựa nhẹ, không sợ nước, hợp ban công, nhà tắm, nhà kho, nhưng mối ghép lộ, mặt nhìn kém phẳng mịn và có thể giòn, ố màu theo thời gian. Trần thạch cao cho mặt phẳng liền, sơn được mọi màu, đi đèn đẹp, nhưng cần chọn đúng loại tấm cho chỗ ẩm.
Bao lâu sau khi trét mối nối thì sơn trần được?
Phải đợi bột xử lý mối nối khô hoàn toàn theo hướng dẫn của sản phẩm, thường lâu hơn khi trời nồm ẩm. Sơn sớm khi bột còn ẩm dễ làm mối nối lộ vệt, nứt hoặc phồng sơn. Trước khi sơn phủ cần lớp sơn lót để mặt giấy và mặt bột hút sơn đều nhau.
