Căm xe, teak (giá tỵ), gõ đỏ và óc chó là nhóm gỗ được chọn khi gia chủ muốn một món đồ dùng vài chục năm: nặng hoặc ổn định, ít mối mọt, vân đẹp. Nhưng bốn loại này không thay thế nhau được. Căm xe rất cứng, nhiều nhựa, hợp sàn và mặt bậc; teak có dầu tự nhiên, ít co ngót, chịu ẩm nước tốt nhất nhóm; gõ đỏ vân xoắn đẹp, nặng, khó gia công; óc chó nhẹ hơn hẳn, màu nâu sẫm, dễ làm mộng và hợp đồ tinh.
Bài này giúp bạn biết mỗi loại hợp món gì, vì sao đồ gỗ cứng vẫn có thể nứt hoặc chảy nhựa, gia công khó ở đâu nên đẩy công thợ lên, và hỏi gì về nguồn gốc vì phần lớn gỗ quý hiện nay là gỗ nhập khẩu, có loài được pháp luật bảo vệ. Các nhóm gỗ phổ thông hơn như cao su, tràm, thông, xoan đào, sồi, tần bì nằm ở bài riêng của chuyên mục. Không nêu giá: giá gỗ quý dao động theo nguồn, quy cách và thời điểm.
Bốn loại gỗ cứng hay được hỏi và tính cách của từng loại
So sánh định tính, đủ để định hướng trước khi đi xem gỗ. Mỗi loại còn khác nhau theo nguồn và cách sấy, nên coi đây là xu hướng chung, không phải thông số tuyệt đối:
| Loại gỗ | Nhận diện nhanh | Điểm mạnh | Điểm cần biết | Hợp làm |
|---|---|---|---|---|
| Căm xe | Đỏ nâu, sẫm dần theo thời gian, thớ mịn, rất nặng | Cứng, chịu mài mòn, ít mối mọt | Nhiều nhựa, có thể rỉ nhựa nếu sấy chưa kỹ; khó bào, khó bắt vít | Sàn, mặt bậc cầu thang, khung cửa, chân bàn |
| Teak (giá tỵ) | Vàng nâu, sờ hơi trơn dầu, mùi đặc trưng nhẹ | Ổn định kích thước tốt, chịu nước, chịu nắng | Làm mòn lưỡi dao; gỗ rừng trồng non tuổi kém hơn gỗ già | Đồ phòng tắm, ban công, bàn ăn, mặt bàn lavabo |
| Gõ đỏ | Đỏ cam đến nâu đỏ, vân xoắn, có khi có "nu" | Vân đẹp, nặng, chắc | Khó gia công, nặng; nguồn gốc cần giấy tờ rõ | Sập, bàn trà nguyên tấm, đồ trưng bày |
| Óc chó (walnut) | Nâu sô-cô-la, vân mềm, nhẹ hơn ba loại trên | Dễ làm mộng, ít cong vênh khi sấy đúng, hợp đồ tinh | Mềm hơn, dễ lõm khi va vật cứng; màu nhạt dần khi nắng chiếu | Bàn làm việc, tủ, kệ, đầu giường, ghế |
Điểm chung: "nặng" không đồng nghĩa với "ổn định". Gỗ nặng nhưng sấy ẩu vẫn nứt và cong như thường, còn óc chó nhẹ hơn nhiều lại là loại được thợ ưa vì ít biến dạng sau khi đã sấy đúng độ ẩm. Chọn theo chỗ đặt và cách dùng, không theo cảm giác cầm nặng tay.
Căm xe: cứng và bền, nhưng phải chịu được chuyện nhựa
Căm xe là loại gỗ quen thuộc trong làm sàn, bậc cầu thang và khung cửa ở Việt Nam vì độ cứng và khả năng chịu mài mòn: ghế kéo, giày dép, chân bàn di chuyển hằng ngày khó để lại vết lõm như trên gỗ mềm. Màu gỗ mới xẻ thường đỏ nâu tươi, sau một thời gian tiếp xúc ánh sáng sẽ sẫm lại thành nâu đậm. Chênh màu giữa các thanh khá rõ, nên khi làm sàn hoặc mặt bàn ghép nhiều thanh, thợ cần chọn và xếp thanh trước để không lốm đốm.
Điểm phiền nhất của căm xe là nhựa. Gỗ chứa nhiều nhựa, nếu sấy chưa đạt hoặc đồ đặt gần nguồn nóng (cửa kính hướng tây, sát bếp), nhựa có thể rỉ ra bề mặt thành các chấm dính, làm bẩn lớp sơn. Thợ có kinh nghiệm thường để gỗ ổn định đủ lâu sau khi sấy, lau xử lý bề mặt trước khi sơn và chọn hệ sơn hợp với gỗ nhiều dầu nhựa. Khi đặt đóng, hỏi thẳng: gỗ đã sấy tới độ ẩm bao nhiêu, đo bằng gì, sơn hệ nào, và nếu nhựa rỉ trong thời gian bảo hành thì xử lý ra sao.
Căm xe cứng nên bắt vít trực tiếp dễ nứt đầu thanh; phải khoan mồi. Mộng đục tốn công và mòn dụng cụ hơn gỗ thông thường, nên công đóng đồ căm xe thường cao hơn. Với đồ rời như ghế, tủ, độ nặng là một bất lợi thật: khó di chuyển, cần chú ý thang máy, cầu thang hẹp và sàn gác gỗ khi đặt tủ lớn.
Teak: loại gỗ ít sợ nước nhất trong nhóm
Teak, tên Việt thường gọi là giá tỵ, nổi tiếng nhờ lượng dầu và chất nhựa tự nhiên trong thớ gỗ. Những chất này làm gỗ ít hút nước, ít co ngót theo độ ẩm và chống chịu mối mọt, nấm mốc tốt. Đó là lý do teak từ lâu được dùng làm sàn tàu, đồ ngoài trời, và trong nhà ở thì hợp những chỗ ẩm: tủ hoặc mặt lavabo phòng tắm, ghế ban công, bàn ăn sát cửa sổ. Bề mặt teak sờ hơi trơn như có dầu, đó là đặc điểm bình thường.
Cũng chính lượng dầu này làm teak khó sơn phủ dày bằng các loại sơn tạo màng: sơn bám kém nếu không lau tẩy dầu bề mặt đúng cách. Nhiều người chọn hoàn thiện teak bằng dầu lau thay cho sơn bóng, chấp nhận lau dầu lại định kỳ để gỗ giữ màu. Nếu để teak ngoài nắng không phủ gì, gỗ sẽ bạc dần thành màu xám bạc; gỗ không hỏng vì chuyện này, đây chỉ là thay đổi màu bề mặt.
Teak trên thị trường gồm gỗ rừng tự nhiên già tuổi và gỗ rừng trồng chu kỳ ngắn. Gỗ rừng trồng non tuổi thường có tỷ lệ dát (phần gỗ non, màu nhạt) cao hơn, ít dầu hơn, nên khả năng chịu nước không bằng gỗ lõi già. Khi xem teak, nhìn tỷ lệ phần lõi màu vàng nâu so với phần dát màu trắng ngà; với đồ dùng ở chỗ ẩm, nên yêu cầu dùng phần lõi.
Gõ đỏ: vân đẹp, nặng, và câu hỏi nguồn gốc luôn đi kèm
Gõ đỏ có vân xoắn, sóng, đôi khi có "nu" (những cục vân xoáy do u bướu trên thân cây) rất được ưa chuộng ở đồ nguyên tấm như sập, phản, bàn trà mặt liền. Gỗ nặng và chắc, cầm lên thấy đầm tay, màu đỏ cam khi mới xẻ rồi sẫm dần. Vì vẻ đẹp của vân là giá trị chính, gõ đỏ ít khi được dùng cho những chi tiết khuất như khung, hậu tủ.
Gia công gõ khó: thớ xoắn dễ bị xước ngược khi bào, cần dao sắc và tay nghề, nên chi phí công chiếm phần đáng kể. Mặt nguyên tấm lớn có nguy cơ nứt nếu gỗ chưa ổn định, vì một tấm rộng co ngót theo bề ngang nhiều hơn hẳn theo chiều dọc thớ. Thợ giỏi thường chừa khe, dùng liên kết cho phép mặt gỗ co giãn thay vì ghim chết bốn cạnh.
Về nguồn gốc, nhiều loài gỗ quý mọc trong nước đã được pháp luật bảo vệ, hạn chế hoặc cấm khai thác. Gỗ gõ đang lưu hành phần lớn là gỗ nhập khẩu, thường được gọi chung theo nơi xuất xứ. Với người mua, điều thực tế là yêu cầu bên bán cung cấp hồ sơ nguồn gốc gỗ hợp pháp (hoá đơn, chứng từ nhập khẩu hoặc bảng kê lâm sản theo quy định hiện hành) và ghi rõ tên loại gỗ trong hợp đồng. Quy định về danh mục loài và giấy tờ thay đổi theo thời gian, nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm khi mua món lớn.
Óc chó: nhẹ hơn, dễ làm, hợp đồ hiện đại
Óc chó dùng trong nội thất ở Việt Nam phần lớn là gỗ óc chó đen nhập từ Bắc Mỹ. Màu nâu sô-cô-la, vân mềm, có khi xen dải dát màu kem. So với căm xe hay gõ, óc chó nhẹ hơn và mềm hơn đáng kể, nên dễ bào, dễ làm mộng chính xác, hợp các món có đường nét mảnh như ghế tựa cong, tủ nhiều ngăn, bàn làm việc chân thon. Khi đã sấy đúng, gỗ khá ổn định, ít cong vênh.
Đổi lại, mặt óc chó dễ lõm khi bị đồ kim loại cứng va mạnh, và màu nâu sẫm sẽ nhạt dần, ngả vàng ấm hơn nếu nắng chiếu trực tiếp lâu ngày. Đặt bàn óc chó sát cửa kính hướng tây thì sau vài năm phần nắng chiếu và phần bị che sẽ khác màu rõ. Rèm, phim cách nhiệt hoặc đơn giản là xoay đồ định kỳ giúp màu đều hơn.
Vì óc chó có giá cao, thị trường có nhiều cách dùng óc chó ở mức khác nhau: gỗ nguyên khối, gỗ ghép thanh óc chó, và veneer óc chó dán trên ván. Cả ba đều có chỗ hợp lý, nhưng phải được gọi đúng tên. Nhìn cạnh và mặt dưới: gỗ nguyên khối có vân chạy liền qua cạnh; veneer thường lộ lớp ván lõi hoặc nẹp ở mép; gỗ ghép thấy rõ đường nối thanh. Hợp đồng nên ghi rõ từng bộ phận làm bằng gì.
Vì sao đồ gỗ cứng vẫn nứt, cong, rỉ nhựa
Gỗ cứng không miễn nhiễm với ẩm. Phần lớn sự cố ở đồ gỗ quý đến từ quá trình làm, không phải từ loại gỗ:
- Sấy chưa tới độ ẩm cân bằng với nơi dùng. Gỗ đóng ở xưởng ẩm rồi mang vào phòng máy lạnh khô sẽ co lại, mặt bàn nứt dọc, khe ghép hở. Hỏi độ ẩm gỗ khi đóng và yêu cầu đo bằng máy đo ẩm cầm tay ngay tại xưởng.
- Ghim chết mặt gỗ rộng. Mặt bàn liền tấm bắt vít cứng vào khung, không cho co giãn theo bề ngang, sẽ tự nứt khi mùa khô đến. Liên kết cho phép trượt là kỹ thuật cơ bản của nghề mộc.
- Sơn một mặt. Chỉ sơn mặt trên, để trơ mặt dưới, khiến hai mặt hút nhả ẩm khác nhau và tấm gỗ cong lòng chảo. Mặt dưới cũng nên được phủ ít nhất một lớp.
- Đặt sát nguồn nóng, nguồn ẩm. Cửa kính nắng chiều, dàn lạnh thổi thẳng, sát tường ẩm đều là chỗ gỗ dễ biến dạng; với căm xe còn làm nhựa rỉ ra.
- Dùng lẫn phần dát. Phần dát gỗ non dễ mối mọt và co ngót hơn phần lõi; đồ giá rẻ hay lẫn dát ở chỗ khuất.
Nếu đồ mới nhận có khe hở nhỏ ở mối ghép sau mùa khô đầu tiên, thường là gỗ đang tìm điểm cân bằng; khe lớn dần, nứt xuyên mặt hoặc nhựa rỉ liên tục là chuyện cần gọi bên làm theo bảo hành.
Hỏi gì trước khi đặt đóng đồ gỗ quý
Một danh sách ngắn để mang theo khi đến xưởng hoặc cửa hàng, ghi câu trả lời vào báo giá:
- Tên loại gỗ và xuất xứ, ghi riêng cho từng bộ phận: mặt, khung, chân, hậu, đáy ngăn kéo.
- Gỗ nguyên khối, gỗ ghép thanh hay veneer trên ván; nếu ghép thì ghép kiểu gì, keo gì.
- Độ ẩm gỗ trước khi gia công và cách đo; thời gian để gỗ ổn định sau sấy.
- Hệ hoàn thiện bề mặt (sơn PU, sơn gốc nước, dầu lau) và có phủ mặt dưới, mặt trong không.
- Kiểu liên kết mặt bàn với khung, có chừa co giãn không.
- Hồ sơ nguồn gốc gỗ hợp pháp mà bên bán cung cấp được.
- Bảo hành nứt, cong, rỉ nhựa, mối mọt: thời hạn và cách xử lý.
Bên làm trả lời rõ ràng từng câu và chịu ghi vào giấy thường là bên làm nghề nghiêm túc. Câu trả lời kiểu "gỗ này thì không bao giờ nứt" là một tín hiệu để hỏi kỹ hơn, vì thợ lâu năm nào cũng biết gỗ nào cũng cử động theo độ ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ căm xe có hợp làm tủ quần áo không?
Làm được nhưng thường không phải lựa chọn tối ưu. Tủ áo lớn bằng căm xe nguyên khối rất nặng, khó chuyển, và nhựa có thể rỉ ở chỗ kín nóng. Phần lớn tủ áo dùng gỗ nhẹ hơn hoặc ván cho thùng, căm xe nếu dùng thì hợp cho khung cửa, chân đế hay những chi tiết chịu mài mòn.
Teak có cần sơn không khi đặt ngoài ban công?
Không bắt buộc. Teak để trơ ngoài trời vẫn bền, chỉ là màu sẽ bạc dần thành xám. Nếu muốn giữ màu vàng nâu, dùng dầu lau dành cho gỗ ngoài trời và lau lại định kỳ theo hướng dẫn của sản phẩm. Sơn tạo màng dày trên teak dễ bong do dầu trong gỗ.
Làm sao biết bàn óc chó là gỗ nguyên khối hay veneer?
Nhìn cạnh bàn và mặt dưới: gỗ nguyên khối có vân chạy liền từ mặt xuống cạnh, mặt dưới cùng loại gỗ. Veneer thường có lớp mỏng dán trên lõi ván, mép có nẹp hoặc lộ lớp lõi khác màu. Hỏi bên bán ghi rõ vào hoá đơn để có căn cứ khi cần đối chiếu.
Gỗ quý cũ tháo từ nhà xưa đem đóng lại đồ có tốt không?
Gỗ cũ đã ổn định qua nhiều năm nên ít co ngót, đó là ưu điểm thật. Nhưng cần kiểm mối mọt bên trong, đinh sắt sót lại làm hỏng dao, và những đoạn mục ở chỗ từng tiếp xúc ẩm. Thợ thường phải bào bỏ lớp mặt, nên kích thước dùng được nhỏ hơn thanh ban đầu.
Đồ gỗ cứng có cần chống lật như tủ ván không?
Có, thậm chí quan trọng hơn vì đồ nặng đổ xuống gây chấn thương nặng hơn. Tủ cao, kệ sách cao bằng gỗ nguyên khối vẫn có thể lật khi trẻ trèo hoặc kéo nhiều ngăn cùng lúc. Neo tủ vào tường bằng ke chống lật, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Có cần lo mùi khi dùng đồ gỗ nguyên khối không?
Bản thân gỗ nguyên khối phát thải rất ít so với ván dùng keo. Mùi thường đến từ sơn, keo ghép thanh và dầu hoàn thiện, nhất là trong vài tuần đầu. Để đồ mới ở phòng thoáng, mở cửa thông gió trước khi dùng phòng ngủ, và hỏi bên làm về loại sơn trước khi đặt.
