Phòng khách có cầu thang đi qua cần làm ba việc trước tiên: chừa một khoảng trống thoáng trước bậc đầu tiên, kê sofa sao cho người đi xuống thang không cắt ngang vùng ngồi và tầm xem tivi, và kiểm tra lan can đủ an toàn cho trẻ nhỏ. Sau đó mới tính đến ánh sáng từ giếng thang, việc giữ hơi lạnh điều hoà không thoát lên tầng và cách xử lý tiếng ồn từ tầng trên vọng xuống.
Ở nhà ống Việt Nam, cầu thang thường nằm giữa hoặc cuối nhà, và tầng trệt thường gồm phòng khách nối thẳng với chân thang. Cầu thang vì vậy vừa là lối đi chính của cả nhà vừa là phông nền của phòng khách. Bài này đi qua các quyết định bố trí cho trường hợp đó. Kích thước nêu trong bài là mức tham khảo; tiêu chuẩn kỹ thuật về cầu thang và lan can cần kiểm theo quy chuẩn hiện hành và hỏi kiến trúc sư hoặc kỹ sư khi xây sửa.
Chân thang là nút giao thông của cả nhà
Mỗi lần ai đó lên xuống tầng, họ đi qua chân thang. Buổi sáng mọi người chạy xuống ăn sáng, đi làm; buổi tối lên phòng ngủ. Chân thang vì vậy cần một khoảng đệm thoáng trước bậc đầu tiên, nơi người vừa xuống đứng được, xoay người được, và không có góc bàn hay chân ghế chờ sẵn. Mức tham khảo hay dùng là để khoảng trống này ít nhất bằng bề rộng vế thang, sâu hơn nếu có thể.
Lỗi phổ biến là đặt bàn trà, chậu cây hoặc kệ giày ngay trước chân thang vì “chỗ đó trống”. Khi tay xách đồ, mắt nhìn xuống bậc, người đi xuống rất dễ vấp vào vật đặt chắn. Buổi tối tắt đèn còn nguy hiểm hơn. Cũng tránh trải thảm mỏng, thảm trơn ngay dưới chân thang.
Từ chân thang, cần một lối thẳng dẫn tới các điểm hay đến: bếp, cửa chính, nhà vệ sinh tầng trệt. Vẽ những đường này trên mặt bằng trước, rồi mới đặt sofa và bàn vào phần còn lại. Nếu lối đi buộc phải xuyên qua vùng ngồi, hãy xoay lại cụm sofa thay vì chấp nhận để mọi người đi ngang trước màn hình hàng chục lần mỗi ngày.
Hướng sofa so với cầu thang
Song song với lối thang. Sofa đặt song song với hướng người đi từ chân thang ra cửa, lưng tựa tường đối diện. Người đi xuống thấy vùng ngồi ở một bên, đi dọc mép mà không cắt qua. Đây là cách hợp với nhà ống hẹp.
Lưng sofa quay về phía cầu thang. Lưng sofa tạo thành một “bức tường thấp” ngăn lối thang với vùng ngồi. Người ngồi không bị cảm giác có người đi ngay trước mặt, nhưng cần chừa lối sau lưng sofa đủ rộng và mặt lưng sofa cần đẹp vì nó lộ ra.
Tránh để thang nhìn thẳng vào màn hình. Nếu tivi đặt ở chân thang, người đi xuống sẽ đi thẳng vào vùng nhìn của người xem. Nếu tivi ở phía đối diện, ánh sáng từ giếng thang có thể chiếu vào màn hình gây loá. Thử vị trí bằng cách đứng ở bậc thứ năm nhìn xuống và ngồi trên sofa nhìn ra.
Ghế đơn gần chân thang. Ghế đơn đặt sát chân thang hay được dùng để ngồi buộc dây giày, nhưng dễ thành vật cản. Nếu đặt, chọn ghế nhẹ, có thể dời, và để lệch ra khỏi trục bậc thang.
Lan can và an toàn cho trẻ nhỏ
Cầu thang trong phòng khách là nơi trẻ nhỏ chơi đùa ngay cạnh, nên lan can phải được nhìn bằng con mắt của trẻ. Ba điểm hay được nhắc trong các hướng dẫn an toàn: khe hở giữa các thanh lan can đủ hẹp để đầu trẻ không lọt qua (nhiều tiêu chuẩn nước ngoài dùng quy tắc một quả cầu đường kính khoảng 10 cm không được lọt qua khe); không có thanh ngang tạo thành bậc thang để trẻ trèo lên; và tay vịn đủ cao, chắc, không lung lay. Quy định cụ thể ở Việt Nam cần kiểm theo quy chuẩn hiện hành.
Với cầu thang đã làm, lan can thanh ngang hoặc khe rộng, các giải pháp tạm thời gồm lưới hoặc tấm chắn trong suốt gắn vào phía trong lan can, và cổng chặn ở chân thang và đầu thang. Cổng ở đầu thang phải là loại bắt vít cố định vào tường hoặc cột, không dùng loại cài ép bằng lực, vì trẻ đẩy vào có thể làm cổng bung và ngã xuống thang.
Cầu thang không có cổ bậc (bậc hở, chỉ có mặt bậc) trông nhẹ và cho ánh sáng đi qua, nhưng trẻ nhỏ có thể lọt chân hoặc chui qua khoảng hở giữa các bậc. Nhà có trẻ dưới năm tuổi nên cân nhắc tấm chắn tạm thời phía sau các bậc hở. Ngoài ra, không đặt sofa, ghế, kệ sát lan can tầng lửng hay chiếu nghỉ, vì trẻ có thể trèo lên đó rồi qua lan can.
Ánh sáng: giếng thang là nguồn sáng quý của phòng khách nhà ống
Nhiều nhà ống lấy sáng chính cho tầng trệt từ giếng trời đặt trên cầu thang. Tận dụng nguồn sáng này đúng cách giúp phòng khách bớt tối giữa ban ngày:
- Lan can thoáng (kính, thanh mảnh) để ánh sáng từ giếng đi xuyên vào phòng khách thay vì bị chặn bởi lan can xây đặc.
- Bề mặt sáng màu ở tường dọc cầu thang và trần chiếu nghỉ giúp phản xạ ánh sáng xuống tầng dưới.
- Che nắng giếng trời bằng lam, mái che có thể kéo hoặc kính cách nhiệt khi giếng nhận nắng gắt buổi trưa; nắng chiếu thẳng xuống phòng khách làm nóng và loá.
- Đèn cầu thang chiếu sáng mặt bậc, có thể là đèn âm tường thấp dọc theo bậc, để người đi buổi tối thấy rõ mép bậc mà không bị chói.
- Công tắc hai chiều ở chân thang và đầu thang, để bật đèn trước khi đi và tắt đèn sau khi đã lên hoặc xuống.
- Đèn ngủ cảm biến ở chân thang cho người đi xuống uống nước lúc nửa đêm.
Giếng trời cần được kiểm tra chống dột và vệ sinh kính định kỳ. Những việc này làm trên cao, nên để thợ có dụng cụ an toàn thực hiện.
Giữ hơi lạnh, chặn tiếng ồn và mùi lên xuống tầng
Cầu thang mở là một ống khói khổng lồ: khí nóng bốc lên tầng trên, hơi lạnh điều hoà ở phòng khách thất thoát theo. Phòng khách có thang mở thường thấy điều hoà chạy mãi không mát. Cách xử lý từ nhẹ đến nặng: rèm vải dày treo ở chân thang kéo lại khi bật điều hoà; cửa kính lùa hoặc vách kính có cửa ở chân thang; hoặc chấp nhận và chọn công suất làm lạnh có tính đến phần thất thoát này. Thợ điều hoà nên được báo trước rằng phòng có cầu thang mở.
Tiếng ồn cũng đi theo đường đó. Tiếng tivi phòng khách vọng lên phòng ngủ tầng trên; tiếng bước chân trên cầu thang gỗ vọng xuống. Mặt bậc gỗ có thể dán lót cao su mỏng ở mặt dưới hoặc chọn bậc có lớp đệm khi lắp. Ở phòng khách, thảm, rèm và đồ vải giúp giảm tiếng vang.
Nếu bếp nằm cạnh phòng khách và chân thang, mùi nấu nướng sẽ theo đường thang lên phòng ngủ. Máy hút mùi có ống thải ra ngoài và cửa ngăn giữa bếp với chân thang là hai biện pháp hiệu quả nhất.
Vật liệu thang và sàn phòng khách đi cùng nhau
Cầu thang và sàn phòng khách nằm trong cùng một khung nhìn, nên chọn vật liệu cho chúng cần tính chung. Mặt bậc gỗ đi với sàn gỗ cùng tông; mặt bậc đá đi với sàn gạch hoặc đá. Khi hai vật liệu khác nhau, chỗ chuyển tiếp nên rơi đúng ở bậc đầu tiên hoặc ở mép khoảng đệm chân thang, không cắt ngang giữa phòng.
Mặt bậc cần chống trơn: đá bóng gương hoặc gỗ phủ sơn bóng rất trơn khi đi tất hoặc khi chân ướt. Rãnh chống trơn ở mũi bậc, mặt đá nhám hoặc dải chống trơn dán là các cách xử lý phổ biến. Mũi bậc có màu tương phản nhẹ với mặt bậc giúp người lớn tuổi và người mắt kém nhìn rõ mép bậc.
Gầm cầu thang trong phòng khách thường được tận dụng làm tủ, kệ hoặc góc nhỏ; cách chọn công năng cho gầm thang theo chiều cao đã được trình bày trong mục căn hộ và nhà nhỏ của trang. Ở đây chỉ lưu ý: đồ đặt ở gầm thang không được lấn ra khoảng đệm chân thang.
Những lỗi bố trí hay gặp quanh cầu thang trong phòng khách
Khi đi khảo sát nhà phố đang ở, người làm nghề nội thất gặp lại cùng một nhóm lỗi quanh cầu thang. Đối chiếu với nhà mình để sửa trước khi mua thêm đồ:
- Kệ giày đặt ngay chân thang. Giày dép tràn ra bậc đầu, người đi xuống giẫm phải. Kệ giày thuộc khu cửa vào, không thuộc chân thang.
- Chậu cây lớn ở góc chiếu nghỉ. Chậu nặng, đất ẩm ngay cạnh mép bậc; tưới nước tràn xuống mặt bậc làm trơn.
- Dây điện vắt dọc lan can. Dây đèn trang trí, dây sạc chạy dọc tay vịn hoặc kéo ngang chân thang là vật vướng chân và nguy cơ chập điện.
- Đèn chùm treo thấp ở khoảng thông thang. Đèn treo trong khoảng trống cầu thang mà thấp hơn tầm đầu người đi trên chiếu nghỉ dễ bị va, và rất khó vệ sinh, thay bóng.
- Gương lớn đối diện chân thang. Người đi xuống thấy chuyển động trong gương có thể giật mình, nhất là buổi tối; gương còn phản chiếu nắng từ giếng trời vào mắt.
- Sofa sát mép lan can tầng lửng. Trẻ trèo lên lưng sofa là đã ngang tay vịn. Đồ nội thất cần cách lan can một khoảng để không thành bậc trèo.
Phần lớn lỗi trên sửa được bằng cách dời đồ, không tốn tiền. Cái khó là nhận ra chúng, vì người sống lâu trong nhà thường đã quen mắt và quen chân né tránh.
Ví dụ bố trí nhà ống 4 × 15 m có cầu thang giữa nhà
Ví dụ giả định: tầng trệt nhà ống rộng 4 m, sâu 15 m; phía trước là chỗ để xe, giữa nhà là cầu thang chạy dọc tường phải có giếng trời phía trên, phía sau là bếp. Một trình tự bố trí có thể như sau:
- Giữ lối đi dọc tường trái rộng khoảng 90 cm từ cửa chính tới bếp, không đặt đồ trên lối này.
- Đặt phòng khách giữa khu để xe và chân thang; sofa dài kê dọc tường trái, lùi khỏi lối đi, quay mặt về phía tường phải.
- Kệ tivi thấp đặt ở tường phải, phía trước chân thang, sao cho người đi xuống bậc cuối không bước vào giữa sofa và tivi.
- Chừa khoảng trống trước bậc đầu tiên ít nhất bằng bề rộng vế thang, không đặt bàn, chậu cây hay kệ ở đó.
- Lắp rèm vải dày hoặc cửa kính lùa ở chân thang, kéo lại khi bật điều hoà phòng khách.
- Che giếng trời bằng lam hoặc mái che kéo để ánh sáng dịu xuống phòng khách buổi trưa.
Với bố trí này, người đi từ cầu thang ra cửa hay vào bếp đều đi theo lối trái, vòng sau lưng hoặc bên cạnh vùng ngồi, không cắt ngang tầm xem tivi. Khi nhà có trẻ nhỏ, thêm cổng chặn ở chân thang mà không ảnh hưởng lối đi chính.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt tivi dưới gầm cầu thang trong phòng khách không?
Thường không nên. Gầm thang thấp dần, tivi đặt ở đó buộc sofa phải quay về phía thang, và người lên xuống liên tục đi qua tầm xem. Ánh sáng từ giếng thang cũng dễ gây loá. Gầm thang hợp với tủ chứa đồ hoặc kệ hơn là mảng tivi.
Cổng chặn cầu thang cho trẻ nên lắp ở đâu?
Nên lắp cả ở chân thang và đầu thang khi trẻ đã biết bò. Cổng đầu thang phải bắt vít cố định vào tường hoặc trụ, mở ra phía chiếu nghỉ, không mở về phía bậc thang. Cổng ép lực chỉ nên dùng ở chân thang hoặc cửa phòng.
Lan can kính có an toàn trong nhà có trẻ không?
Lan can kính dùng kính cường lực hoặc kính dán an toàn, lắp đúng kỹ thuật, không có khe hở để trẻ chui lọt, thường an toàn và không có thanh để trèo. Cần kiểm tra độ chắc của chân kẹp và tay vịn. Kính trong suốt nên có dấu hiệu nhận biết để người lớn không đâm vào.
Phòng khách có cầu thang mở thì chọn điều hoà thế nào?
Báo cho thợ điều hoà biết phòng có cầu thang mở để họ tính phần hơi lạnh thất thoát lên tầng. Có thể cần công suất lớn hơn so với phòng kín cùng diện tích, hoặc dùng rèm, cửa ở chân thang để giảm thất thoát. Không tự tính chỉ theo diện tích sàn.
Làm sao cho cầu thang gỗ bớt kêu khi đi?
Tiếng kêu thường do mặt bậc lỏng hoặc gỗ co ngót cọ vào khung. Thợ mộc có thể siết, chèn hoặc bắt thêm vít ở những bậc kêu. Với cầu thang mới, lớp đệm giữa mặt bậc và khung giúp giảm tiếng ồn. Thảm bậc thang có chống trượt cũng giảm tiếng bước chân.
Đèn cầu thang nên đặt ở đâu để không bị chói?
Đèn âm tường thấp chiếu dọc mặt bậc, hoặc dải đèn giấu dưới mũi bậc, cho ánh sáng đủ để nhìn bậc mà không chiếu vào mắt. Tránh đèn chiếu từ trên xuống ngay sau lưng người đi xuống vì sẽ tạo bóng che bậc. Công tắc hai chiều ở cả hai đầu thang là cần thiết.