Một tường kệ sách bền và an toàn trong phòng khách cần bốn điều: độ sâu đúng với loại sách (thường khoảng 25–30 cm cho sách khổ phổ thông), nhịp đợt kệ đủ ngắn hoặc đợt đủ dày để không võng, thân kệ neo chắc vào tường, và một khe thoáng phía sau để sách không hút ẩm từ tường. Phần dưới thấp nên có cánh để chứa đồ lặt vặt và chống bụi, phần trên để hở cho sách và vài món đồ.
Tường kệ sách làm phòng khách có chiều sâu, chứa được rất nhiều đồ trên một diện tích sàn nhỏ, và còn giúp giảm tiếng vang. Nhưng đây cũng là món đồ nặng nhất trong phòng khi đã đầy sách, và là nơi khí hậu nóng ẩm Việt Nam phá hoại nhanh nhất nếu làm sai. Bài này đi vào phần kỹ thuật của kệ; chuyện bày sách, xếp theo màu thuộc phạm vi trang trí và không bàn ở đây. Kích thước nêu trong bài là mức tham khảo.
Khi nào phòng khách nên có tường kệ sách, khi nào không
Nên làm khi. Gia đình có nhiều sách thật sự đọc, cần chỗ chứa lớn mà sàn hẹp; phòng khách vang tiếng do nhiều bề mặt cứng; hoặc có một mảng tường trống dài không có cửa sổ, không có ổ điện quan trọng.
Cân nhắc khi. Mảng tường đó là tường ngoài nhận nắng tây hoặc hay thấm; nhà ở tầng trệt nồm ẩm nặng; hoặc có trẻ nhỏ hay leo trèo. Những trường hợp này vẫn làm được, nhưng phải xử lý chống ẩm và neo kỹ hơn.
Không nên khi. Mục đích chỉ để trưng bày cho có, sách ít, phần lớn ngăn sẽ đặt đồ trang trí. Một tường kệ trống trải hoặc nhồi đồ linh tinh làm phòng rối mắt hơn một bức tường trơn. Gia đình hay chuyển nhà cũng nên chọn kệ rời theo module thay vì kệ đóng cố định kịch trần.
Độ sâu và chiều cao ngăn theo loại sách
Kệ sâu quá thì sách lùi vào trong, mặt trước thành chỗ dồn đồ; nông quá thì sách khổ lớn chìa ra ngoài. Bảng dưới là mức tham khảo hay dùng, bạn nên đo vài cuốn lớn nhất trong nhà trước khi chốt:
| Loại sách, đồ | Độ sâu ngăn tham khảo | Chiều cao ngăn tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sách khổ phổ thông, tiểu thuyết | Khoảng 25 cm | Khoảng 25–30 cm | Phần lớn sách văn học, sách bỏ túi |
| Sách khổ lớn, giáo trình | Khoảng 30 cm | Khoảng 32–35 cm | Nên để ở các ngăn dưới vì nặng |
| Sách ảnh, sách mỹ thuật, album | Khoảng 35 cm hoặc hơn | Khoảng 35–40 cm | Có thể đặt nằm thay vì dựng đứng |
| Hồ sơ, hộp đựng giấy tờ | Khoảng 35 cm | Theo hộp | Nên ở phần có cánh |
| Đồ lặt vặt, thiết bị | Khoảng 35–40 cm | Theo đồ | Phần dưới có cánh, có lỗ đi dây nếu cần |
Một mẹo hay dùng là làm phần dưới sâu hơn (khoảng 35–40 cm, có cánh) và phần trên nông hơn (khoảng 25–30 cm, để hở). Phần dưới vừa chứa đồ nặng vừa làm chân đế vững, phần trên nhẹ và không lấn vào phòng ở tầm đầu người.
Vì sao đợt kệ bị võng và cách chống
Đợt kệ là một thanh nằm ngang đặt trên hai điểm đỡ; khi chất sách lên, nó cong xuống ở giữa. Theo cơ học, với cùng một vật liệu và tải trải đều, độ võng tăng rất nhanh theo chiều dài nhịp, nhanh hơn nhiều so với tỉ lệ thuận: tăng nhịp lên gấp đôi thì độ võng tăng lên nhiều lần. Ngược lại, tăng chiều dày tấm làm độ cứng tăng mạnh. Vì vậy hai cách hiệu quả nhất là rút ngắn nhịp và làm đợt dày hơn.
Trong thực tế, nhiều xưởng giữ nhịp đợt kệ sách ở mức khoảng 70–90 cm với ván dày phổ thông; nhịp dài hơn thì tăng độ dày, dán nẹp cứng ở mép trước, hoặc thêm vách đứng ở giữa. Mép trước đợt kệ có thể dán thêm một thanh gỗ đứng bản rộng, tạo thành tiết diện chữ L cứng hơn hẳn. Bắt đợt vào vách hậu hoặc vào ke đỡ dọc tường phía sau cũng giảm võng đáng kể.
Vật liệu cũng quan trọng. Ván dăm (MFC) dễ võng và dễ “bò” dần theo thời gian dưới tải liên tục, nhất là khi gặp ẩm. Ván nhiều lớp (plywood) và gỗ tự nhiên cứng hơn với cùng chiều dày. Đợt kệ ván dăm thường thấy võng sau một vài năm chất sách, dù lúc mới làm trông thẳng. Cách chọn ván cho từng món đồ được bàn trong mục vật liệu nội thất của trang.
Neo tường, kệ kịch trần và tường gạch rỗng
Một tường kệ đầy sách có thể nặng hàng trăm ki lô gam, trọng tâm cao. Kệ đứng tự do cao hơn ngang ngực cần được neo vào tường, đặc biệt nhà có trẻ nhỏ hay trèo, kéo đồ. Neo ít nhất ở phần trên của thân kệ, vào tường đặc bằng tắc kê phù hợp. Kệ kịch trần có thêm lợi thế là chèn được vào trần, nhưng vẫn cần neo vào tường vì trần thạch cao không chịu lực ngang.
Nhà phố Việt Nam nhiều tường gạch rỗng. Vít bắt vào phần lỗ của gạch giữ rất kém; thợ cần tìm thành gạch, dùng tắc kê chuyên dụng cho gạch rỗng, hoặc bắt vào cột, dầm bê tông nếu có ở gần. Tường thạch cao thì phải có khung gia cố đặt trước, không bắt kệ nặng vào tấm thạch cao. Trước khi khoan, kiểm tra đường điện nước âm tường.
Kệ treo (không chạm sàn) chịu toàn bộ tải qua ke và vít vào tường. Loại này đẹp, thoáng sàn nhưng chỉ nên làm trên tường bê tông hoặc gạch đặc, với ke chịu lực đúng tải và khoảng cách ke hợp lý. Sách là tải nặng và lâu dài; ke chịu được lúc mới lắp chưa chắc chịu được sau vài năm nồm ẩm làm tắc kê nhựa yếu đi.
Chống ẩm, mối mọt và nắng cho sách
Khí hậu nóng ẩm là kẻ thù lớn nhất của sách và kệ gỗ ở Việt Nam. Những biện pháp sau làm từ lúc đóng kệ sẽ đỡ rất nhiều công sức về sau:
- Chừa khe thoáng phía sau giữa vách hậu kệ và tường, vài cen ti mét, để không khí lưu thông, nhất là khi tường là tường ngoài hoặc tường giáp nhà vệ sinh.
- Không áp kệ vào tường có dấu hiệu thấm; xử lý thấm trước, kệ sau. Chống thấm là việc của thợ chuyên môn.
- Chân kệ cách sàn bằng chân tăng chỉnh hoặc đế nhựa, để nước lau nhà và hơi ẩm từ sàn không ngấm lên ván.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp vào gáy sách: nắng làm phai bìa, giòn giấy. Tường kệ đối diện cửa sổ hướng tây cần rèm che vào buổi chiều.
- Thông gió và hút ẩm mùa nồm: chạy máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà, không đóng kín phòng nhiều ngày liền.
- Kiểm tra mối mọt định kỳ ở chân kệ và phía sau: đường đất nhỏ trên tường, bột gỗ rơi là dấu hiệu cần gọi dịch vụ xử lý ngay, vì mối có thể đi từ tường vào kệ rồi vào sách.
- Không xếp sách quá chặt: sách nén sát nhau giữ ẩm, khó lấy ra và làm hỏng gáy.
Sách quý nên để ở ngăn có cánh kính kín hoặc hộp đựng, đặt ở phần kệ xa tường ngoài và xa sàn nhất.
Có cánh hay để hở, và chỗ cho ghế đọc
Kệ hở dễ lấy sách, nhìn thoáng nhưng bám bụi nhanh, nhất là nhà mặt đường. Kệ có cánh kính chống bụi tốt, nhưng cánh kính mở ra cần chỗ và dễ bám vân tay. Cánh gỗ đặc gọn mắt nhất nhưng giấu sách đi, mất ý nghĩa của tường kệ. Cách phổ biến là kết hợp: tầng dưới cánh đặc chứa đồ lặt vặt, tầng giữa và trên để hở hoặc cánh kính.
Tường kệ sách hay đi cùng một góc đọc: ghế bành có tay vịn, đèn đứng chiếu từ sau vai, bàn nhỏ đặt cốc. Ghế đọc nên đặt lệch sang một bên kệ, không chắn trước các ngăn hay lấy. Đèn chiếu lên gáy sách từ trên xuống tạo hiệu ứng đẹp vào buổi tối, nhưng đèn đặt trong kệ cần nguồn điện an toàn và không nóng, nên dùng đèn LED và để thợ điện đi dây.
Các ngăn cao quá tầm với cần một chiếc ghế bước hoặc thang nhỏ chắc chắn. Không trèo lên ngăn kệ để với sách, và nhắc trẻ không leo kệ.
Bố trí tường kệ quanh cửa sổ, cửa đi và ổ điện
Mảng tường dài nhất phòng khách hiếm khi trống hoàn toàn. Thường có một cửa sổ, một cửa đi sang phòng khác, công tắc, ổ cắm hoặc một mặt dàn lạnh điều hoà. Tường kệ có thể ôm quanh những thứ này thay vì né cả mảng tường. Kệ bao quanh cửa sổ tạo thành một hốc ngồi bên dưới, nếu bậu cửa đủ thấp; kệ chạy qua phía trên cửa đi tận dụng phần tường thường bỏ trống, miễn là đợt trên cửa đủ cao để không va đầu và có điểm đỡ chắc.
Ổ cắm và công tắc nằm sau thân kệ phải được dời ra hoặc khoét lỗ trên vách hậu đúng vị trí, có nắp gọn. Không để ổ cắm bị che kín sau lưng sách, vì khó dùng và khó phát hiện khi ổ nóng. Dàn lạnh điều hoà nằm trên tường kệ cần một khoảng trống phía trước và phía dưới để gió thổi ra không bị chặn, nước ngưng không nhỏ xuống sách, và thợ có chỗ tháo vệ sinh.
Nếu dự định gắn đèn trong kệ hoặc đèn rọi gáy sách, việc đi dây phải làm trước khi lắp vách hậu. Vẽ mặt đứng của cả mảng tường, đánh dấu cửa, ổ điện, dàn lạnh, vị trí đèn, rồi mới chia ngăn; cách làm này tránh tình trạng một vách đứng rơi đúng giữa ổ cắm.
Bảng kiểm khi nghiệm thu tường kệ sách
Khi thợ lắp xong, kiểm tra theo thứ tự sau trước khi xếp sách lên:
- Thân kệ thẳng đứng, không nghiêng ra phía trước khi đẩy nhẹ ở ngăn trên cùng.
- Các điểm neo tường đã bắt đủ, vít siết chặt, không bị rơ.
- Đặt thước thẳng lên các đợt kệ dài nhất, kiểm tra độ phẳng lúc chưa có tải.
- Cạnh đợt kệ đã dán chỉ kín, không hở mép ván để hút ẩm.
- Khe thoáng phía sau và chân kệ cách sàn đúng như thiết kế.
- Cánh tủ ở phần dưới mở đóng êm, bản lề không xệ.
- Lỗ đi dây và đèn (nếu có) đặt đúng chỗ, dây không bị kẹp giữa các tấm ván.
- Sau khi xếp sách đầy vài tuần, kiểm tra lại độ võng của đợt dài nhất.
Nếu đợt nào đã võng thấy rõ trong vài tuần đầu, xử lý ngay bằng cách thêm vách đứng hoặc thay đợt dày hơn; võng không tự phục hồi và sẽ nặng thêm theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Kệ sách bằng ván công nghiệp có bền không?
Bền nếu chọn đúng loại ván, đúng chiều dày cho nhịp đợt, dán cạnh kín và đặt nơi không ẩm. Ván dăm phổ thông dễ võng dưới tải sách lâu ngày; ván nhiều lớp hoặc ván chống ẩm chịu tốt hơn. Nhịp đợt dài nên thêm vách giữa hoặc nẹp cứng mép trước.
Đợt kệ đã võng có sửa được không?
Có thể giảm tải, lật mặt đợt hoặc thêm một vách đứng ở giữa để chia đôi nhịp. Nếu ván đã biến dạng nhiều, thay đợt mới dày hơn hoặc bằng vật liệu cứng hơn là cách chắc chắn. Đợt võng do ngấm nước thường đã phồng, nên thay hẳn.
Tường kệ sách có giúp cách âm phòng khách không?
Kệ đầy sách giúp giảm tiếng vang trong phòng vì bề mặt sách không đều, hấp thụ và phân tán âm thanh. Tuy vậy, nó không thay được giải pháp cách âm thật giữa hai căn hộ, vì âm truyền qua kết cấu tường và sàn. Hai việc này khác nhau và cần cách xử lý khác nhau.
Làm sao biết kệ sách có mối?
Dấu hiệu thường gặp là đường đất nhỏ chạy trên tường hoặc chân kệ, bột gỗ mịn rơi ra, ván gõ nghe rỗng, hoặc sách ở ngăn dưới có lỗ. Khi thấy dấu hiệu, chuyển sách ra, không tự phun hoá chất mạnh trong nhà, và gọi đơn vị kiểm soát mối có chuyên môn để kiểm tra nguồn.
Kệ sách kịch trần có cần thang không?
Có, các ngăn trên cùng thường cao hơn tầm với. Nên có ghế bước hoặc thang nhỏ có tay vịn, đặt gần kệ. Thang trượt gắn ray đẹp nhưng cần kệ và ray đủ chắc, phù hợp với phòng có diện tích lớn. Không nên trèo lên ngăn kệ.
Có nên đặt tivi giữa tường kệ sách không?
Được, nhiều nhà làm tường kệ bao quanh tivi. Cần chừa hộc cho tivi rộng hơn màn hình để thay tivi lớn hơn về sau, có ống luồn dây, ổ cắm và khe thông gió cho thiết bị. Sách ở sát tivi nên tránh những ngăn ngay sau thiết bị toả nhiệt.