Cửa đi trong nhà cũ thường không cần thay cả bộ: cửa xệ, cạ sàn phần lớn do bản lề lỏng hoặc mòn; cửa kêu do bản lề khô; sơn bong thì chà và sơn lại; khoá tay nắm tròn khó mở thì thay khoá tay gạt. Chỉ nên thay cánh khi cánh cong vênh, phồng chân do nước, nứt mộng; thay cả khung bao khi khung mục, mối ăn hoặc muốn đổi kích thước lỗ cửa.
Bài này đi qua các dấu hiệu thường gặp ở cửa thông phòng, cách chọn giữa sơn lại, dán phim và thay mới, cách đo khi thay khoá, thay cánh, và một ca giả định làm mới bốn cửa phòng của nhà phố. Cửa phòng tắm có bài riêng về chọn loại cửa; cửa chính căn hộ chung cư thường là cửa chống cháy theo thiết kế của toà nhà, không tự ý thay theo sở thích, chỉ được nhắc. Kích thước là tham khảo.
Đọc dấu hiệu trên cửa cũ
Mở đóng cửa vài lần, nhìn khe hở quanh cánh khi đóng, nghe tiếng và sờ mép dưới cánh. Đối chiếu bảng:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Cánh cạ sàn hoặc cạ khung phía trên tay nắm | Vít bản lề trên lỏng, lỗ vít toét, bản lề mòn | Siết, thay vít dài hơn bắt vào khung, thay bản lề |
| Cửa kêu cót két | Bản lề khô, gỉ | Bôi trơn, thay bản lề nếu gỉ nặng |
| Cửa tự mở hoặc tự đóng | Khung bao lệch thẳng đứng, bản lề lệch trục | Căn chỉnh bản lề; khung lệch nhiều thì cần thợ |
| Sơn bong, ố tay ở quanh tay nắm | Lớp hoàn thiện cũ mòn, bẩn bám | Chà, sơn lại hoặc dán phim |
| Chân cánh phồng, bở | Nước lau sàn, nước từ phòng tắm thấm vào cánh gỗ công nghiệp | Thay cánh, chọn vật liệu chịu ẩm hơn |
| Khung bao mục chân, có đường đất | Ẩm lâu, mối ăn | Thay khung, xử lý mối, hỏi thợ chuyên |
Đường đất nhỏ chạy dọc khung cửa, gỗ gõ nghe rỗng, có bột gỗ dưới chân khung là dấu hiệu mối. Trường hợp này không chỉ là chuyện cửa: mối có thể đã đi vào tường, sàn gỗ, tủ gần đó. Nên nhờ người có chuyên môn kiểm tra và xử lý trước khi làm lại cửa.
Cửa xệ và kêu: sửa bản lề trước khi nghĩ tới thay cửa
Phần lớn cửa xệ là do bản lề trên chịu lực kéo lớn nhất, vít bị lỏng dần qua nhiều năm đóng mở, lỗ vít trong khung bị toét. Cánh cửa xệ xuống phía tay nắm, cạ vào sàn hoặc cạ vào khung phía trên đầu khoá. Cách sửa đơn giản đầu tiên là siết lại vít; nếu vít quay tròn không ăn, thay bằng vít dài hơn đi xuyên qua khung bao vào phần tường hoặc khung gỗ phía sau, hoặc chèn chốt gỗ có keo vào lỗ cũ rồi bắt lại.
Nếu bản lề đã mòn trục, lỏng lắc khi cầm lên xuống cánh, thay bản lề mới cùng kích thước để khớp rãnh cũ. Cánh cửa gỗ đặc nặng nên dùng ba bản lề thay vì hai, bản lề thứ ba gần bản lề trên. Khi thay bản lề, đây cũng là dịp để thêm chặn cửa ở sàn hoặc tường, tránh tay nắm đập vào tường làm lõm, và thêm ron giảm chấn trên khung để cửa đóng êm.
Cửa kêu thường chỉ cần bôi trơn trục bản lề. Không nên dùng dầu ăn hay mỡ quá đặc, dễ bám bụi đen chảy xuống cánh. Nếu bản lề gỉ nặng, kêu lại sau vài ngày, thay mới. Sau khi lát sàn đè lên sàn cũ, cửa có thể cạ đáy vì sàn cao lên; khi đó cần tháo cánh cắt chân cho đúng khe hở, việc này nên do thợ làm để cắt thẳng và xử lý lại mép cắt chống ẩm.
Làm mới bề mặt cánh: sơn lại, dán phim hay phủ lại
Cửa gỗ tự nhiên sơn PU, sơn màu. Chà nhám lớp sơn cũ tới khi mặt mờ đều, vá vết lõm bằng bột trét gỗ, sơn lót rồi sơn phủ. Nếu muốn đổi từ màu gỗ sẫm sang màu sáng, sơn màu đặc che phủ dễ hơn cố tẩy về màu gỗ mộc. Sơn gốc dung môi có mùi mạnh, cần thông gió; nên tháo cánh ra làm ở nơi thoáng.
Cửa gỗ công nghiệp phủ veneer, melamine. Bề mặt veneer có thể chà nhẹ và phủ lại lớp hoàn thiện nếu lớp veneer còn đủ dày; chà mạnh sẽ thủng lớp gỗ mỏng. Bề mặt melamine khó sơn bám, thường dán phim hoặc dùng sơn lót chuyên cho bề mặt nhẵn theo chỉ dẫn của nhà sản xuất.
Dán phim trang trí. Phim dán đổi màu nhanh, sạch, hợp cánh phẳng không có nhiều chỉ nổi. Mép cánh và góc là chỗ dễ bong; quanh tay nắm phim bị mòn nhanh. Cánh có panô, chỉ nổi thì dán phim rất khó đẹp.
Đồng bộ toàn nhà. Nếu nhà có nhiều cửa khác màu, khác thời, làm mới cùng một lớp màu và cùng một kiểu tay nắm là cách rẻ nhất để căn nhà trông như được làm lại. Khung bao nên được làm cùng lúc với cánh, vì cánh mới cạnh khung cũ loang lổ vẫn trông cũ.
Thay khoá tay gạt và những thứ cần đo
Khoá tay nắm tròn phổ biến ở nhà cũ khó mở với người già tay yếu, trẻ nhỏ và khi tay ướt hoặc đang bê đồ. Khoá tay gạt mở bằng cách ấn khuỷu tay hay mu bàn tay được, nên là nâng cấp đáng làm khi cải tạo, nhất là cửa phòng ngủ người lớn tuổi và cửa nhà vệ sinh.
Trước khi mua, đo các thông số của khoá và lỗ khoá cũ: khoảng cách từ mép cánh tới tâm lỗ tay nắm (thường gọi là backset), đường kính lỗ khoét trên mặt cánh, kích thước và vị trí lỗ lưỡi gà trên mép cánh, độ dày cánh, và chiều mở cửa (trái hay phải, đẩy vào hay kéo ra). Khoá mới có thông số khớp sẽ lắp vào lỗ cũ mà không phải khoét thêm; nếu không khớp, lỗ cũ phải được vá hoặc che bằng tấm ốp mặt khoá lớn hơn.
Với cửa nhà vệ sinh, nên chọn khoá có chốt trong mà từ bên ngoài mở được bằng dụng cụ khi khẩn cấp, quan trọng với nhà có trẻ nhỏ và người già. Với cửa phòng ngủ, cân nhắc độ cao tay nắm hợp người dùng, thường quanh mức thắt lưng người lớn, tham khảo theo khoá cũ và người trong nhà. Tay nắm và bản lề toàn nhà nên chọn cùng màu kim loại để đồng bộ với tay nắm tủ.
Khi nào thay cánh, khi nào thay cả khung bao
Thay cửa là việc lớn hơn nhiều so với các bước trên. Cân nhắc theo các tình huống:
- Chỉ thay cánh: khung bao còn chắc, vuông, không mục; cánh cong vênh, phồng chân, nứt mộng hoặc bạn muốn đổi kiểu cánh. Đo chính xác lọt lòng khung ở ba vị trí trên, giữa, dưới, lấy số nhỏ nhất; cánh mới được làm theo kích thước đó trừ khe hở hợp lý.
- Thay cả bộ khung và cánh: khung mục chân, mối ăn, lệch thẳng đứng quá nhiều, hoặc muốn đổi kích thước lỗ cửa, chiều mở. Tháo khung cũ thường làm vỡ phần trát quanh lỗ, phải trát và sơn lại tường quanh cửa.
- Đổi sang cửa lùa: tiết kiệm diện tích cánh mở trong phòng nhỏ, nhưng cách âm và kín sáng kém hơn cửa mở quay, cần mảng tường bên cạnh đủ rộng cho cánh trượt. Cửa lùa âm tường đòi hỏi làm hộp trong tường, là việc lớn.
- Đổi vật liệu cánh cho chỗ ẩm: cửa nhà vệ sinh và cửa gần khu giặt bị phồng chân nhiều lần nên chọn vật liệu chịu nước tốt hơn như nhựa composite hoặc nhôm, chi tiết ở bài chọn cửa phòng tắm.
- Cửa chính căn hộ chung cư: thường là cửa chống cháy theo thiết kế toà nhà; thay đổi cần tuân thủ quy định phòng cháy và nội quy, hỏi ban quản lý trước. Có thể làm mới tay nắm, phía trong cánh theo hướng dẫn, nhưng không thay bằng cửa không đạt yêu cầu.
Khi thay cánh hoặc cả bộ, nhớ chiều cao sàn: nếu sẽ lát sàn đè, đặt làm cửa theo cao độ sàn mới, không theo sàn cũ. Thứ tự hợp lý là lát sàn trước, lắp hoặc cắt cánh sau.
Khung bao, nẹp chỉ và khe hở: chi tiết làm cửa trông mới hay cũ
Nhiều cửa đã sơn lại cánh vẫn trông cũ vì khung bao và nẹp chỉ bị bỏ qua. Nẹp chỉ là thanh gỗ che mép tiếp giáp giữa khung và tường; lâu năm thường hở khe, nứt sơn ở góc ghép, dính vết sơn tường. Khi làm mới, tháo nẹp hở hoặc trám khe bằng keo trám có thể sơn được, vá góc ghép, rồi sơn khung và nẹp cùng lúc với cánh. Nếu nẹp cũ có kiểu chỉ cầu kỳ không hợp phong cách mới, thay bằng nẹp phẳng đơn giản là cách đổi diện mạo cả lỗ cửa với ít công.
Khe hở giữa cánh và khung khi đóng cũng nói lên nhiều điều. Khe đều hai bên và phía trên là cửa còn vuông; khe hẹp dần về một góc là cánh xệ hoặc khung lệch. Khe dưới chân cánh tham khảo thường vừa đủ để cánh không cạ sàn và không cuốn thảm; phòng có điều hoà có thể dùng thanh chặn khe chân cửa để giữ lạnh và giảm tiếng ồn, nhưng phòng tắm cần khe hoặc lá chớp để thông gió nếu không có quạt hút đủ mạnh.
Cuối cùng là len chân tường quanh khung. Khi lát sàn mới hoặc sơn tường, len bị thay hay sơn lại; điểm tiếp giáp giữa len và chân khung nên được cắt khít, trám kín. Những đường tiếp giáp gọn gàng này là thứ làm người nhìn cảm thấy nhà được làm cẩn thận, dù họ không gọi tên được vì sao.
Ca giả định: bốn cửa phòng nhà phố ba mươi năm
Nhà phố giả định có bốn cửa phòng ngủ và hai cửa nhà vệ sinh, cánh gỗ tự nhiên panô sơn màu nâu sẫm, khung gỗ, khoá tay nắm tròn đã lỏng. Hai cửa phòng ngủ tầng trên cạ sàn; cửa nhà vệ sinh tầng trệt phồng chân, khung chân mục nhẹ. Gia chủ muốn nhà sáng hơn, đồng bộ, và bà nội dễ mở cửa.
Phương án: bốn cửa phòng ngủ giữ cánh và khung; thay bản lề, bắt vít dài vào khung, thêm bản lề thứ ba cho hai cánh nặng; chà và sơn lại cánh và khung màu trắng ngà mờ, giữ đường panô; thay khoá tay gạt có backset khớp lỗ cũ; thêm chặn cửa và ron giảm chấn. Cửa nhà vệ sinh tầng trệt thay cả khung và cánh bằng cửa vật liệu chịu nước, có ngưỡng chặn nước và khoá mở được từ ngoài khi khẩn cấp. Cửa nhà vệ sinh tầng trên còn tốt, chỉ sơn lại và thay khoá.
Kết quả: các cửa đóng êm, không cạ; hành lang và cầu thang sáng hơn khi cửa sẫm thành cửa sáng; bà nội tự mở cửa phòng bằng khuỷu tay khi đang cầm cốc nước. Phần tốn nhất là cửa nhà vệ sinh thay mới, phần còn lại chủ yếu là công thợ và vật liệu nhỏ. Bài học: trước khi gọi thợ báo giá thay cửa, thử siết bản lề và kiểm khung; rất nhiều cửa “hỏng” chỉ đang thiếu vài con vít.
Câu hỏi thường gặp
Sơn lại cửa gỗ có cần tháo cánh ra không?
Không bắt buộc nhưng nên làm. Tháo cánh đặt nằm ngang trên giá giúp sơn không chảy, sơn được mép trên và mép dưới, và làm ở nơi thoáng để giảm mùi trong nhà. Tháo hết tay nắm, bản lề trước khi sơn thay vì dán băng keo che.
Cửa gỗ công nghiệp bị phồng chân có sửa được không?
Phần lõi đã phồng do ngấm nước thường không trở lại như cũ và tiếp tục bở. Cắt phần phồng và bịt lại chỉ là giải pháp tạm. Nếu cửa ở chỗ ẩm, nên thay cánh bằng vật liệu chịu nước tốt hơn và hạn chế nước lau sàn chạm chân cửa.
Thay khoá tay gạt có phải khoét lại cửa không?
Không, nếu khoá mới có backset, đường kính lỗ và kích thước lưỡi gà khớp với lỗ cũ. Đo kỹ trước khi mua. Nếu không khớp, có thể cần khoét rộng thêm hoặc dùng tấm ốp mặt khoá lớn để che lỗ cũ.
Cửa phòng bị lệch, đóng không khít khung có tự chỉnh được không?
Lệch nhẹ do bản lề có thể chỉnh bằng cách siết vít, chèn miếng đệm mỏng sau bản lề. Nếu khung bao bị lệch khỏi phương thẳng đứng hoặc tường quanh cửa có vết nứt, nên nhờ thợ kiểm, vì có thể liên quan tới khung hoặc tường.
Có nên đổi tất cả cửa phòng sang cửa lùa cho rộng?
Không nên đổi tất cả. Cửa lùa hợp phòng nhỏ, tủ đồ, lối giữa bếp và phòng ăn, nhưng cách âm và kín kém hơn cửa mở quay, không lý tưởng cho phòng ngủ cần yên tĩnh hay nhà vệ sinh. Cửa lùa cũng cần tường bên đủ rộng và không có ổ điện, công tắc ở đó.
Dán phim cửa có bền không?
Phim dán trên cánh phẳng, sạch, dán đúng kỹ thuật có thể bền vài năm trong phòng khô. Mép cánh, góc và quanh tay nắm là chỗ bong và mòn trước. Phim gần nguồn nhiệt, dưới nắng trực tiếp hay ở chỗ ẩm sẽ xuống cấp nhanh hơn.