Mây và song là thân cây leo đặc ruột, hấp nóng thì uốn cong được; song là loại thân to làm khung, mây là thân nhỏ hoặc phần vỏ chẻ ra để đan và quấn mối nối. Cói, lục bình, guột là cỏ và cây thân mềm dùng để bện, đan bề mặt, không chịu lực làm khung. Mây nhựa là sợi nhựa giả mây, hợp ngoài trời hơn mây thật. Tre thì rỗng ruột, cứng và khó uốn hơn mây, là nhóm khác.
Đồ đan nhẹ, thoáng, hợp khí hậu nóng và các phong cách gần thiên nhiên. Nhưng độ bền chênh lệch rất lớn giữa một chiếc ghế song khung chắc, mối buộc kỹ với một chiếc ghế dán nan mỏng trên khung yếu. Bài này giúp bạn hiểu cấu tạo, chọn đúng vật liệu cho chỗ đặt, nhận ra đồ làm kỹ khi đi mua và giữ đồ đan qua mùa nồm. Việc làm sạch mốc chi tiết cho đồ thủ công có trang chuyên riêng; ở đây tập trung vào chọn và đặt đồ. Không nêu giá, không tên cơ sở sản xuất.
Các vật liệu đan và việc mỗi loại làm tốt
Một món đồ đan thường dùng hai, ba vật liệu cùng lúc: một loại làm khung, một loại quấn mối, một loại đan mặt:
| Vật liệu | Bản chất | Vai trò thường gặp | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|---|
| Song (mây thân to) | Thân cây leo đặc ruột, đường kính lớn | Khung ghế, khung tủ, chân bàn | Uốn cong được, chắc, đàn hồi | Sợ mọt, mốc nếu xử lý kém |
| Mây sợi, vỏ mây | Thân nhỏ hoặc vỏ chẻ mỏng | Đan mặt ngồi, quấn mối nối, đan cánh tủ | Dai, bóng, đan mịn | Nan mỏng có thể gãy khi khô giòn |
| Cói, lục bình, guột | Thân cỏ, thân mềm phơi khô | Bện mặt, giỏ, thảm, mặt đầu giường | Mềm, ấm, rẻ công | Hút ẩm, dễ mốc, không chịu lực |
| Mây nhựa | Sợi nhựa đùn giả mây | Đan ghế ngoài trời trên khung nhôm, thép | Chịu nước, lau rửa dễ | Nhựa kém có thể giòn, bạc màu dưới nắng |
| Khung gỗ, kim loại | Gỗ hoặc thép, nhôm | Thay song làm khung, đan mây lên trên | Chịu lực rõ ràng | Khung thép gỉ nếu sơn kém |
Khi xem một món đồ đan, câu hỏi đầu tiên luôn là khung làm bằng gì. Mặt đan đẹp đến đâu cũng chỉ là lớp ngoài; khung yếu thì đồ sẽ ọp ẹp, xệ, gãy ở chỗ nối dù mặt đan còn nguyên.
Tên gọi ngoài chợ cũng hay lẫn: nhiều nơi gọi chung mọi đồ đan là "đồ mây tre", trong khi một chiếc ghế có thể là khung sắt đan cói, hoặc khung gỗ dán tấm mây công nghiệp. Hỏi rõ từng bộ phận làm bằng gì giúp bạn biết đồ sẽ yếu ở đâu và cần chăm thế nào.
Khung và mối nối: chỗ quyết định ghế mây dùng được bao lâu
Ghế song truyền thống không dùng nhiều đinh vít như đồ gỗ. Các thanh song được uốn nóng theo khuôn, ghép với nhau bằng đinh nhỏ hoặc chốt, rồi mối nối được quấn chặt bằng vỏ mây. Lớp quấn này không chỉ để đẹp: nó siết mối nối và phân tán lực. Một chiếc ghế làm kỹ có mối quấn chặt, đều, nhiều vòng, nút buộc cuối được giấu và cố định; mối quấn lỏng, xoay được bằng tay là dấu hiệu sớm của ghế sẽ ọp ẹp.
Song có tính đàn hồi tốt, ngồi lên ghế song thấy hơi nhún, đó là đặc tính, không phải lỗi. Nhưng nhún quá nhiều, kêu cót két ở mối, khung xoắn khi lắc nhẹ là khung quá mảnh hoặc mối nối kém. Thử ngồi, nghiêng người sang hai bên, tựa mạnh ra sau; ghế tốt chỉ nhún nhẹ và trở về dáng cũ.
Nhiều đồ đan hiện đại dùng khung gỗ hoặc khung kim loại, mây chỉ để đan mặt. Kiểu này chịu lực rõ ràng hơn, dáng có thể vuông vức hơn, nhưng cần kiểm khung như kiểm đồ gỗ, đồ sắt: mộng gỗ chắc, mối hàn kín, sơn đều. Chỗ mặt đan bám vào khung (đinh ghim, rãnh nẹp) phải chắc, mép đan được giấu gọn, không có đầu nan nhọn chĩa ra cào quần áo, da tay.
Mặt đan: kiểu đan, độ căng và chỗ hay hỏng
Mặt ngồi đan bằng vỏ mây kiểu mắt cáo (lỗ lục giác nhỏ, hay gọi là đan mắt cáo hay cane) là kiểu kinh điển trên ghế tựa, đầu giường, cánh tủ: thoáng, nhẹ, đàn hồi. Đan đặc bằng sợi mây tròn, đan bện cói thì chắc và kín hơn, hợp mặt ghế thấp, ghế đôn, giỏ chứa đồ. Mặt đan càng căng đều thì càng bền; mặt chùng ở giữa ngay từ lúc mua sẽ nhanh chóng võng sâu và đứt nan.
Chỗ hỏng đầu tiên của mặt đan thường là mép trước mặt ngồi, nơi đùi tì và ma sát nhiều nhất, và các góc nơi nan bị gập. Nan mây khô giòn vào mùa hanh hoặc khi để gần điều hoà, dàn nóng, nắng gắt sẽ dễ gãy; nan quá ẩm thì chùng và mốc. Một số người lau mặt đan bằng khăn hơi ẩm định kỳ để nan không quá khô; điều quan trọng là không để nước đọng.
Đầu giường, cánh tủ đan mắt cáo đẹp nhưng không chịu được va đập hay đè nặng: trẻ đạp chân vào đầu giường, va góc vali vào cánh tủ có thể thủng mặt đan. Nhiều mẫu đầu giường dùng tấm mây đan sẵn dạng cuộn, căng trên khung gỗ bằng nẹp; thay mặt đan kiểu này dễ hơn nhiều so với đan lại thủ công từng nan.
Đặt đồ mây, cói ở đâu trong nhà Việt
Phòng khách, phòng ngủ có mái che. Hợp nhất: khô, ít nắng trực tiếp. Ghế song, đầu giường đan, tủ cánh mây đều bền khi tránh nắng gắt và ẩm đọng. Kê cách tường một khoảng nhỏ để không khí lưu thông phía sau.
Sát cửa kính nắng chiều. Nên tránh với mây thật: nắng làm nan khô giòn, bạc màu, lớp sơn phủ nứt. Nếu buộc đặt, có rèm hoặc phim chống nắng.
Ban công, hiên có mái. Mây thật dùng được nếu không bị mưa hắt và có thể mang vào khi mưa bão; ổn định hơn là đồ mây nhựa khung nhôm.
Ngoài trời không mái. Chỉ dùng mây nhựa chất lượng tốt trên khung nhôm hoặc khung thép mạ, sơn chịu ngoài trời; mây thật, cói sẽ hỏng nhanh.
Phòng tắm, sát chậu rửa. Không hợp với mây thật và cói. Giỏ đựng đồ đan đặt trong phòng tắm sẽ mốc trong vài tuần ở nhà thông gió kém.
Tầng trệt nhà miền Bắc mùa nồm. Kê đồ đan cách tường và nâng khỏi sàn bằng chân hoặc đế, đóng cửa và hút ẩm khi nồm; cói, lục bình hút ẩm mạnh nhất, cần để ý nhất. Hết mùa nồm, mang đồ ra chỗ thoáng có gió, trong bóng râm, cho khô hẳn.
Mây nhựa: giống mây ở bề ngoài, khác hẳn ở bên trong
Mây nhựa là sợi nhựa được đùn với tiết diện dẹt hoặc tròn, có vân giả mây, đan lên khung nhôm hoặc thép. Ưu điểm rõ ràng nhất là không sợ nước: mưa, lau rửa, nồm ẩm đều không làm nhựa mục hay mốc ăn vào trong. Vì vậy đồ mây nhựa là lựa chọn chính cho sân vườn, sân thượng, hồ bơi, quán cà phê ngoài trời.
Chất lượng mây nhựa phụ thuộc loại nhựa và phụ gia chống tia cực tím. Nhựa tốt giữ được độ dẻo và màu qua nhiều năm nắng; nhựa kém sau một hai mùa hè trở nên giòn, bạc màu, sợi gãy lả tả khi bẻ. Khi đi mua, bẻ thử một đầu sợi dư (nếu bên bán cho phép) xem có dẻo, đàn hồi không; hỏi thông tin chống tia cực tím và bảo hành giòn, gãy.
Khung bên trong cũng quan trọng: khung nhôm không gỉ, nhẹ, dễ mang; khung thép rẻ và chắc hơn nhưng nếu sơn kém hoặc trầy, gỉ sẽ chảy thành vệt nâu qua kẽ đan. Chân ghế nên có đế nhựa hoặc cao su để khung không cọ trực tiếp xuống sàn ướt. Trong nhà, mây nhựa cho cảm giác cứng và kém ấm tay hơn mây thật, nên chủ yếu hợp ngoài trời.
Đồ đan trong nhà có trẻ nhỏ và chó mèo
Mặt đan mắt cáo, cói bện là thứ mèo rất thích cào móng và chó con thích gặm. Một chiếc đầu giường đan hay ghế cói có thể tưa nan sau vài tuần nếu thú cưng chọn nó làm chỗ mài móng. Nếu nhà có mèo, ưu tiên đồ đan sợi tròn chặt, mặt đan đặc, hoặc chỉ dùng mây ở những vị trí cao như cánh tủ treo, đầu giường có tấm che chân; và cho mèo một trụ cào riêng đặt gần đó để chúng có lựa chọn khác.
Với trẻ nhỏ, đồ đan nhẹ nên dễ bị kéo đổ: kệ mây cao, tủ mây đứng cần neo vào tường như mọi tủ kệ khác, dù chúng nhẹ hơn tủ gỗ. Đầu nan nhọn, đinh ghim mặt đan lộ ra ở mép là những chỗ có thể cào xước da tay; kiểm kỹ mặt dưới và cạnh mép ở tầm tay trẻ. Ghế đan có khe hở giữa nan có thể kẹp ngón tay, ngón chân của trẻ tập đi.
Về vệ sinh, đồ đan có kẽ sâu giữ bụi, lông thú và vụn thức ăn, khó lau sạch như mặt phẳng. Nhà có người dị ứng bụi, lông thú nên hạn chế số lượng đồ đan lớn, chọn mặt đan mịn và thường xuyên hút bụi bằng đầu cọ mềm. Đệm ngồi có vỏ tháo giặt đặt trên ghế mây giúp bảo vệ mặt đan và dễ giữ sạch hơn.
Kiểm đồ đan khi mua
Một vòng kiểm nhanh, làm trong năm phút trước khi trả tiền:
- Lắc và ngồi. Đặt ghế trên sàn phẳng, lắc nhẹ, ngồi, nghiêng người; không cập kênh, không kêu cót két, không xoắn khung.
- Nhìn mối quấn. Vỏ mây quấn chặt, đều, không xoay được bằng tay, đầu nan giấu kín.
- Miết tay mặt đan. Căng đều, không chùng, không có nan gãy, đầu nan nhọn hay vụn tre mây.
- Xem mặt dưới, chỗ khuất. Không có vết mọt (lỗ nhỏ, bột mịn), không đốm mốc, không mùi ẩm.
- Hỏi về xử lý. Mây đã được xử lý chống mọt, mốc thế nào, sơn phủ loại gì, có bảo hành mọt không.
- Đo chỗ đặt. Đồ đan thường cồng kềnh hơn vẻ ngoài do tay vịn cong, lưng ngả; đo lối đi và cửa trước khi mua.
Đồ đan thủ công có khác biệt nhỏ giữa các chiếc là bình thường, đó là dấu tay người làm. Nhưng khác biệt về độ chắc khung và độ căng mặt đan thì không phải nét thủ công, đó là chất lượng. Mua bộ nhiều ghế, hãy kiểm từng chiếc chứ không chỉ chiếc mẫu trưng bày.
Câu hỏi thường gặp
Ghế mây có bị mọt không?
Mây, song chưa xử lý có thể bị mọt vì có tinh bột và đường trong thân. Đồ được xử lý kỹ (hấp, sấy, tẩm và phủ sơn) ít bị hơn nhiều. Dấu hiệu mọt là lỗ nhỏ và bột mịn rơi dưới ghế. Gặp dấu hiệu này nên hỏi bên bán theo bảo hành, tránh để lan sang đồ gỗ khác.
Mây nhựa có dùng trong nhà được không?
Được, nhất là ở hiên, phòng sinh hoạt sát sân vườn, hoặc nhà có trẻ nhỏ hay đổ nước. Nhưng mây nhựa cứng tay, kém ấm áp hơn mây thật, và nhìn gần dễ nhận ra. Trong phòng khách, phòng ngủ khô ráo, mây thật thường cho cảm giác dễ chịu hơn.
Làm sao giữ đồ mây không bị khô giòn?
Tránh nắng gắt trực tiếp và luồng gió điều hoà, quạt sưởi thổi thẳng. Lau bụi thường xuyên, thỉnh thoảng lau khăn hơi ẩm vắt kiệt rồi để khô tự nhiên trong bóng râm. Không ngâm nước hay dội nước trực tiếp. Lớp sơn phủ bảo vệ khi mòn có thể phủ lại theo hướng dẫn người làm.
Mặt đan ghế bị thủng có sửa được không?
Mặt đan thủ công có thể đan vá lại bởi thợ mây có kinh nghiệm. Mặt đan dạng tấm căng trên khung bằng nẹp thường thay được cả tấm, nhanh và đều màu hơn. Sửa sớm khi mới đứt vài nan giúp tránh lỗ lan rộng do lực ngồi dồn vào chỗ yếu.
Đồ cói, lục bình có hợp phòng ngủ trẻ em không?
Giỏ cói, lục bình đựng đồ chơi, quần áo dùng được nếu phòng khô ráo và được lau bụi thường xuyên. Chú ý chúng hút ẩm, dễ mốc ở nhà nồm, và có thể có mùi nếu xử lý kém. Tránh giỏ có đầu nan cứng, móc kim loại nhọn ở tầm tay trẻ.
Ghế mây ngồi bị xệ lưng sau một thời gian là do đâu?
Thường do mặt đan chùng dần hoặc mối nối khung lỏng, khung song mảnh bị biến dạng dưới tải trọng lặp lại. Nếu chỉ mặt đan chùng, có thể căng lại hoặc thay mặt đan. Nếu khung lỏng, cần thợ siết và quấn lại mối nối; khung gãy thì việc sửa phức tạp hơn nhiều.
