Trần cũ trông xuống cấp thường vì một trong bốn lý do: vết ố do nước thấm từ trên, vết nứt dọc mối nối giữa các tấm, trần võng do khung hoặc tấm yếu, và kiểu trần giật cấp, hộp đèn trang trí đã lỗi thời làm trần thấp và nặng. Ố thì phải tìm và chặn nguồn nước trước; nứt mối nối thì vá đúng cách rồi sơn; võng thì thay tấm hoặc khung; hộp đèn lỗi thời thì tháo và vá phẳng.
Bài này đi qua từng dấu hiệu, cách đọc nguyên nhân, việc làm được và việc phải nhờ người khác, kèm một ca giả định làm mới trần phòng khách nhà phố. Phạm vi là trần nội thất, phổ biến nhất là trần thạch cao khung nổi hoặc khung chìm; chống thấm sàn mái, sàn vệ sinh tầng trên và sửa kết cấu sàn là việc của thợ chuyên môn, chỉ được nhắc. Kích thước là tham khảo.
Đọc dấu hiệu trên trần cũ
Trước khi gọi thợ, đứng dưới trần với đèn pin chiếu xiên để thấy rõ bề mặt, rồi đối chiếu với bảng sau:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Vệt ố vàng nâu, viền loang như bản đồ | Nước thấm từ sàn vệ sinh tầng trên, mái, ống nước, dàn lạnh điều hoà nhỏ nước | Tìm và chặn nguồn nước trước; sau đó thay tấm hoặc xử lý vết ố rồi sơn |
| Vết nứt thẳng dọc theo đường nối tấm | Mối nối không dán băng lưới hoặc băng giấy, bả mỏng; khung rung; co giãn nhiệt | Mở rộng vết nứt, dán băng, bả lại nhiều lớp, sơn |
| Vết nứt chân chim rải rác | Lớp bả, sơn cũ co ngót | Chà, bả mỏng, sơn lại |
| Trần võng, phồng một vùng | Tấm ngấm nước lâu, khung treo lỏng, ty treo gỉ hoặc thiếu | Thay tấm, kiểm và gia cố khung; không chỉ bả che |
| Đốm mốc đen | Ẩm đọng phía trên trần, phòng tắm thiếu thông gió | Xử lý ẩm, thông gió; tấm mốc lan rộng nên thay |
| Trần thấp, nặng vì hộp giật cấp | Thiết kế cũ, hộp đèn trang trí nhiều tầng | Tháo hộp, vá phẳng, chia lại đèn |
Một dấu hiệu cần coi trọng là vết ố còn ẩm hoặc lan rộng dần qua vài tuần: nguồn nước vẫn đang chảy. Sơn lên lúc này chỉ che đi vài tháng, trong khi nước tiếp tục làm mục tấm và gỉ khung phía trên. Với chung cư, nguồn nước thường nằm ở căn hộ tầng trên, cần làm việc với hàng xóm và ban quản lý.
Vết ố: chặn nguồn nước trước, rồi mới tới trần
Trần thạch cao là lớp che, không phải lớp chống nước. Khi thấy vết ố, việc đầu tiên là tìm nguồn: đứng ở vết ố, nghĩ xem phía trên có gì. Ở nhà phố, phía trên trần tầng trệt thường là sàn vệ sinh hoặc sàn có ống thoát của tầng trên; trên trần tầng cao nhất là mái. Ở căn hộ, phía trên là sàn của căn tầng trên. Vết ố quanh vị trí dàn lạnh điều hoà thường do ống nước ngưng chảy ngược hoặc bọc ống bị rách.
Có thể mở một ô thăm trần hoặc cắt một lỗ nhỏ ở chỗ sẽ thay tấm để nhìn lên bằng đèn pin: thấy đường ống nhỏ giọt, sàn bê tông thấm, hay vũng nước đọng trên tấm. Việc sửa đường ống, chống thấm sàn vệ sinh tầng trên, chống dột mái là việc của thợ chuyên môn; nếu ở chung cư, liên hệ ban quản lý để xác định trách nhiệm theo quy định của toà nhà.
Khi nguồn nước đã chặn và trần khô hẳn, mới quyết định xử lý trần. Tấm còn cứng, chỉ ố bề mặt: lau khô, dùng sơn lót chuyên chặn vết ố, rồi sơn phủ cùng màu cả mảng trần (sơn riêng chỗ ố sẽ lệch màu). Tấm đã mềm, phồng, mủn khi ấn: cắt bỏ phần hỏng, thay tấm mới, dán băng mối nối và bả. Nếu thấy ty treo, khung xương gỉ nặng, thay luôn phần khung đó, vì khung yếu là nguyên nhân võng và nứt sau này.
Vá vết nứt mối nối đúng cách để không nứt lại
Vết nứt dọc mối nối là lỗi phổ biến nhất của trần thạch cao cũ. Bả lớp mỏng lên trên vết nứt thường chỉ giữ được vài tháng. Cách làm bền hơn thường gồm:
- Kiểm khung trước: ấn nhẹ hai bên vết nứt, nếu tấm nhún hoặc nghe tiếng lạo xạo, cần bắt thêm vít vào khung hoặc gia cố khung ở đoạn đó.
- Cạo mở rộng vết nứt thành rãnh nông chữ V, loại bỏ bả và sơn bong quanh mép.
- Bắt bổ sung vít hai bên mối nối nếu vít cũ thưa hoặc đã lỏng, đầu vít chìm vừa phải dưới mặt tấm.
- Trám rãnh bằng bột bả chuyên dụng cho mối nối thạch cao, dán băng giấy hoặc băng lưới phủ suốt chiều dài vết nứt, miết phẳng.
- Bả thêm hai đến ba lớp mỏng, mỗi lớp rộng hơn lớp trước, chờ khô theo hướng dẫn rồi chà nhẹ cho phẳng với mặt trần.
- Sơn lót toàn bộ phần vừa vá, sau đó sơn phủ cả mảng trần hoặc cả trần để màu đều.
Nếu vết nứt xuất hiện lại cùng chỗ sau khi vá đúng cách, nguyên nhân có thể nằm ở chuyển vị của kết cấu phía trên hoặc khung quá thưa; lúc đó nên nhờ thợ trần có kinh nghiệm kiểm toàn bộ khung. Vết nứt trên trần bê tông trát, không phải trần thạch cao, đặc biệt nứt rộng, nứt xiên hoặc nứt tiếp tục dài ra, cần kỹ sư xem xét vì có thể liên quan kết cấu.
Hộp đèn giật cấp và trần trang trí lỗi thời: tháo hay giữ
Nhiều nhà làm từ mười, mười lăm năm trước có trần giật hai, ba cấp, hộp đèn hình tròn, hình bầu dục, viền đèn hắt hắt lên, phào chỉ nhiều lớp. Kiểu trần này làm phòng thấp đi đáng kể ở phần hộp, gom bụi trong khe đèn hắt, và thường đi kèm đèn huỳnh quang hoặc đèn sợi đốt cũ. Khi làm mới, câu hỏi đầu tiên là tháo hộp có lộ ra dầm, ống hay dây không. Hộp giật cấp đôi khi được làm để che dầm, che ống điều hoà, ống thoát nước của tầng trên; tháo ra là lộ những thứ đó.
Cách kiểm là mở một ô thăm trần hoặc nhìn qua lỗ đèn sau khi tháo bóng, dùng đèn pin soi vào trong hộp. Nếu trong hộp rỗng, chỉ có khung và dây đèn, có thể tháo và vá thành trần phẳng ở cao độ của tấm trần chính, phòng sẽ cao và nhẹ hơn rõ rệt. Nếu hộp che dầm hay ống, giữ lại phần cần che nhưng đơn giản hoá: bỏ các cấp trang trí, đổi thành một khối vuông thẳng chạy dọc dầm, sơn cùng màu trần.
Lỗ đèn âm trần cũ thường không khớp với đèn mới. Có ba cách: chọn đèn mới có vành che lớn hơn lỗ cũ; vá lỗ cũ bằng miếng thạch cao, dán băng, bả và khoét lỗ mới đúng vị trí bố trí đèn mới; hoặc gom đèn về ít điểm hơn. Mọi thay đổi dây đèn, hộp đấu, công tắc do thợ điện có nghề làm trước khi bả và sơn.
Khi nào nên đóng trần mới thay vì sửa
Trần võng, ngấm nước nhiều vùng. Thay từng tấm thì nhiều mối nối mới cạnh tấm cũ đã giòn, dễ nứt lại. Khi diện tích hỏng lớn và khung đã gỉ, tháo bỏ và đóng lại toàn bộ mảng trần thường bền hơn.
Trần nhựa, trần gỗ ép cũ bong, ố. Nhiều nhà cũ dùng tấm nhựa ốp trần hoặc gỗ ép; khi đã cong, bạc màu, vàng ố, gần như không làm mới được bằng sơn. Thay bằng trần thạch cao phẳng hoặc tấm trần mới phù hợp độ ẩm của phòng.
Cần đi lại toàn bộ điện, điều hoà âm trần. Nếu đằng nào cũng phải mở nhiều lỗ lớn để đi dây, đặt dàn lạnh âm trần, đóng lại cả trần sẽ gọn hơn vá chi chít.
Chiều cao trần sau khi đóng. Đóng trần mới là cơ hội nâng cao độ trần nếu trần cũ bị hạ thấp không cần thiết. Nhiều căn hộ và nhà phố giữ trần hoàn thiện khoảng 2,6–3 m tuỳ chiều cao sàn đến sàn; giữ càng cao càng thoáng, miễn đủ chỗ cho ống điều hoà, đèn âm.
Tấm trần xi măng sợi đời cũ. Một số nhà rất cũ dùng tấm trần, tấm lợp xi măng sợi có thể chứa amiăng. Không cưa, khoan, chà hay đập loại tấm này; nhờ đơn vị có kinh nghiệm tháo dỡ an toàn nếu cần thay.
Sơn lại trần: chuẩn bị và thứ tự với tường, sàn
Sơn trần là việc mệt nhất trong các việc sơn vì phải ngửa cổ, sơn nhỏ giọt và ánh sáng xiên làm lộ mọi vệt lăn. Vài điều giúp trần sơn lại đều và gọn:
- Làm trần trước tường: sơn nhỏ giọt và bắn xuống, nên luôn sơn trần trước, tường sau, sàn và đồ được che kín suốt quá trình.
- Làm sạch và xử lý bề mặt: lau bụi, mạng nhện, vết dầu ở trần bếp; vá nứt, lỗ đèn cũ, vết ố theo đúng thứ tự đã nói; sơn lót những chỗ vá và chỗ ố.
- Cắt mép trước, lăn sau: dùng cọ cắt dọc mép trần giáp tường, quanh đèn và cửa gió, rồi lăn phần giữa khi mép còn ướt để không thành vệt.
- Lăn theo một hướng cuối cùng: lớp cuối nên lăn song song với hướng ánh sáng chính từ cửa sổ để giảm vệt nhìn thấy.
- Dụng cụ: cây nối cán lăn để đứng dưới sàn thay vì đứng thang lâu; thang chữ A chắc, có người giữ khi phải lên cao; kính bảo hộ để sơn không rơi vào mắt.
- Đèn và báo khói: tháo hoặc che kín đèn, che đầu báo khói và cửa gió điều hoà; ngắt điện mạch đèn khi tháo đèn.
Màu trần thường là trắng hoặc trắng ngà mờ để phản xạ ánh sáng tốt. Nếu muốn trần có màu, chọn tông rất nhạt cùng họ với tường, vì màu trần đậm làm phòng thấp xuống, nhất là phòng có chiều cao khiêm tốn.
Ca giả định: trần phòng khách nhà phố từ nặng nề sang phẳng sáng
Phòng khách giả định rộng khoảng 4 × 6 m ở tầng trệt nhà phố, chiều cao sàn đến trần thạch cao 3 m. Trần có hộp đèn giật hai cấp hình chữ nhật chiếm gần hết diện tích, hạ phần giữa còn khoảng 2,75 m, viền đèn hắt bám bụi đen. Một góc trần có vệt ố khô nằm dưới nhà vệ sinh tầng hai, mối nối giữa các tấm nứt thẳng hàng ở hai chỗ. Đèn gồm mười hai bóng âm trần cũ và một đèn chùm ở giữa.
Kiểm trước: vệt ố đã khô, chủ nhà xác nhận nhà vệ sinh tầng hai đã được chống thấm lại từ năm trước. Mở ô thăm thấy hộp giật cấp rỗng, không che dầm hay ống. Phương án: tháo toàn bộ hộp giật cấp và đèn chùm, đưa trần về một mặt phẳng ở cao độ khoảng 2,85 m (giữ đủ khoảng cho dây đèn và ống điều hoà); thay hai tấm ở góc ố; vá ba mối nối nứt theo quy trình có băng; vá các lỗ đèn cũ; thợ điện chia lại đèn thành hai nhóm: đèn âm trần ít điểm hơn cho chiếu sáng chung và một đường dây chờ đèn thả trên bàn trà; sơn lót và sơn trần màu trắng mờ.
Kết quả: phần giữa phòng cao thêm khoảng 10 cm so với hộp cũ, nhưng cảm giác thoáng tăng nhiều hơn con số đó vì trần không còn bị chia khối. Phòng sáng đều hơn với ít bóng hơn, viền bụi biến mất. Bài học: trước khi sơn lại trần, hãy hỏi xem trần có cần giữ hình dáng cũ không; nhiều khi tháo bớt mới là việc tạo khác biệt lớn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Sơn trần nhà nên dùng sơn bóng hay sơn mờ?
Sơn mờ thường được ưu tiên cho trần vì giảm phản chiếu ánh đèn và che bớt khuyết điểm bề mặt như mối nối, vết vá. Sơn bóng làm lộ rõ mọi chỗ gồ ghề khi ánh sáng chiếu xiên. Phòng tắm và bếp có thể dùng loại sơn chịu ẩm, lau chùi được theo chỉ dẫn của nhà sản xuất.
Vết ố trên trần đã khô có cần thay tấm không?
Nếu tấm còn cứng, không phồng hay mủn khi ấn, có thể dùng sơn lót chặn vết ố rồi sơn phủ cả mảng. Nếu tấm đã mềm, cong, hoặc khung phía trên gỉ, nên thay tấm và kiểm khung. Quan trọng nhất là chắc chắn nguồn nước đã được chặn.
Tự vá vết nứt trần thạch cao được không?
Vết nứt nhỏ ở trần thấp, người có kinh nghiệm làm đồ tay có thể tự vá theo quy trình có băng mối nối. Làm việc trên cao cần thang chắc, có người giữ, đeo kính bảo hộ khi chà. Trần cao, vết nứt dài hoặc tái phát nhiều lần nên nhờ thợ trần có kinh nghiệm.
Tháo hộp đèn giật cấp có làm bụi nhiều không?
Có, tháo trần thạch cao tạo bụi mịn và mảnh vụn. Cần che phủ đồ đạc, bịt kín cửa phòng, tắt và che điều hoà, thợ đeo khẩu trang lọc bụi. Nên làm trước khi sơn tường và trước khi lát sàn mới hoặc che sàn kỹ.
Trần thạch cao có chịu được treo đèn chùm, quạt trần không?
Tấm thạch cao không được thiết kế để chịu tải tập trung lớn. Đèn nặng và quạt trần cần treo vào sàn bê tông phía trên bằng ty treo riêng hoặc vào khung gia cố, theo chỉ dẫn của nhà sản xuất thiết bị. Việc này nên do thợ có kinh nghiệm thực hiện.
Có nên làm trần thả ô vuông cho nhà ở?
Trần thả ô vuông thường dùng cho văn phòng, dễ mở để sửa chữa nhưng có mối nối lộ, dễ cong ô khi ẩm. Trong nhà ở, trần phẳng liền thường được ưa hơn về thẩm mỹ, kèm vài ô thăm ở vị trí cần tiếp cận đường ống, dàn lạnh.