Gạch porcelain (ở Việt Nam thường gọi là gạch granite hay gạch bán sứ, sứ) được nung từ đất sét mịn, fenspat ở nhiệt độ cao nên xương gạch đặc, hút nước rất thấp, cứng và chịu va đập tốt; gạch ceramic có xương xốp hơn, hút nước cao hơn, thường dùng ốp tường hoặc lát nơi ít chịu lực. Theo cách phân nhóm của tiêu chuẩn quốc tế về gạch ốp lát, porcelain thuộc nhóm có độ hút nước không quá 0,5%; ceramic dùng ốp tường thường hút nước trên 10%.
Với nền cả nhà (phòng khách, phòng ngủ, hành lang, bếp), porcelain là lựa chọn phổ biến vì bền và ít hút bẩn. Nhưng chọn được loại gạch mới là một nửa; nửa còn lại là khổ gạch hợp phòng, mài cạnh hay không, độ bóng, lô màu, độ phẳng và tay nghề lát. Bài này đi qua những điều đó. Gạch phòng tắm có yêu cầu chống trơn riêng, bàn ở chuyên mục phòng tắm; gạch vân gỗ so với sàn gỗ có bài riêng về sàn. Không nêu giá, không tên hãng.
Porcelain và ceramic: so cho người lát nền
Những khác biệt có ý nghĩa với nền nhà ở:
| Tiêu chí | Porcelain (gạch granite, gạch sứ) | Ceramic |
|---|---|---|
| Xương gạch | Đặc, mịn, nung nhiệt cao | Xốp hơn, nung nhiệt thấp hơn |
| Độ hút nước | Rất thấp | Cao hơn, tuỳ loại |
| Độ cứng, chịu va đập | Cao | Thấp hơn, dễ mẻ cạnh khi rơi vật nặng |
| Trọng lượng | Nặng hơn cùng khổ | Nhẹ hơn |
| Cắt, khoan | Khó hơn, cần dụng cụ tốt | Dễ hơn |
| Hợp dùng | Lát nền cả nhà, khu đi lại nhiều, bếp | Ốp tường, lát nền nơi ít chịu lực |
Porcelain có hai kiểu: kiểu đồng chất (màu xương gạch xuyên suốt, mẻ cạnh không lộ màu khác) và kiểu phủ men (in vân lên lớp men trên xương porcelain). Gạch phủ men có vân đá, vân gỗ đa dạng hơn, nhưng mẻ cạnh sẽ lộ màu xương khác màu mặt. Hỏi rõ kiểu nào khi chọn gạch cho lối đi chính, nơi hay va chạm.
Độ hút nước và vì sao nó quan trọng với nền nhà
Độ hút nước là phần trăm khối lượng nước gạch hút vào khi ngâm, phản ánh độ đặc của xương gạch. Gạch hút nước thấp thì ít bị thấm bẩn qua mặt (với gạch không men hoặc men mỏng), ít bị nứt khi nhiệt độ thay đổi, và chịu lực tốt hơn. Với nền nhà ở Việt Nam, nơi lau nhà thường xuyên và có mùa nồm, gạch hút nước thấp giúp mặt gạch ít ố, ron ít bị đẩy.
Thông số độ hút nước thường được ghi trong tài liệu kỹ thuật của sản phẩm hoặc trên hộp. Khi so hai mẫu gạch quảng cáo đều là "granite", hãy hỏi thông số này và các chỉ tiêu khác như độ bền uốn, độ chịu mài mòn bề mặt. Gạch thật sự là porcelain sẽ có độ hút nước trong ngưỡng của nhóm porcelain theo tiêu chuẩn mà nhà sản xuất công bố.
Có một cách thử thô tại chỗ: nhỏ vài giọt nước lên mặt sau (mặt xương) của viên gạch, xem nước có bị hút nhanh và để lại vệt sẫm không. Xương porcelain hút rất chậm, ceramic hút nhanh. Cách thử này chỉ để nhận diện sơ bộ, không thay thông số công bố.
Khổ gạch: lớn hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn
Gạch khổ lớn (như 80×80, 60×120 cm hoặc lớn hơn) cho mặt sàn ít ron, trông rộng và liền mạch, rất được ưa chuộng ở phòng khách căn hộ. Nhưng gạch lớn đòi hỏi nhiều hơn: nền phải rất phẳng, vì gạch lớn không uốn theo được chỗ lồi lõm; thợ phải dùng keo dán gạch hoặc vữa đủ dày và miết kín toàn bộ mặt sau, dùng ke cân bằng để các mép bằng nhau; vận chuyển, cắt gạch khó hơn và tỷ lệ vỡ cao hơn. Gạch lớn lát trên nền chưa đủ phẳng dễ bị bộp (rỗng dưới gạch) và vênh mép.
Phòng nhỏ như phòng ngủ 9–12 m², hành lang hẹp, ban công thì gạch quá lớn có thể làm hao hụt nhiều khi cắt, và đường cắt lộ rõ ở mép. Khổ trung bình như 60×60 thường cân đối hơn cho phòng nhỏ. Phòng có nhiều góc, cột, hốc tường thì khổ nhỏ hơn giảm số viên cắt xấu.
Một lưu ý: thống nhất một khổ gạch cho cả tầng giúp sàn liền mạch, nhưng hướng lát (song song hay vuông góc với cửa chính, chéo) và vị trí viên bắt đầu ảnh hưởng nhiều tới cảm nhận. Nên yêu cầu thợ hoặc người thiết kế vẽ sơ đồ chia gạch trước, để viên cắt nhỏ rơi vào chỗ khuất dưới tủ, chân tường, không rơi ngay cửa vào.
Mài cạnh, độ bóng và ron: ba chi tiết quyết định mặt sàn trông ra sao
Gạch mài cạnh. Cạnh gạch được mài vuông sau khi nung để kích thước các viên đều nhau, cho phép lát ron rất mảnh. Gạch không mài cạnh có cạnh hơi bo, kích thước chênh nhẹ giữa các viên, cần ron rộng hơn để bù.
Ron mảnh hay ron rộng. Ron mảnh trông liền mạch, nhưng vẫn phải có ron để gạch co giãn; lát khít không ron là nguyên nhân gạch đội, phồng khi nhiệt độ, độ ẩm thay đổi. Theo khuyến nghị của nhà sản xuất gạch và keo về độ rộng ron tối thiểu.
Men bóng. Phản chiếu ánh sáng, làm phòng sáng, lau sạch nhanh, nhưng lộ vết chân, bụi, trơn hơn khi ướt và lộ mọi chỗ vênh mép dưới đèn.
Men mờ, men nhám. Ít lộ vết bẩn, bám chân tốt hơn khi ướt, hợp nhà có trẻ nhỏ, người già, khu gần bếp, ban công. Mặt nhám sâu có thể bám bẩn khó lau hơn mặt mờ phẳng.
Màu ron. Ron cùng tông gạch làm sàn liền; ron tương phản làm lộ lưới gạch. Ron sáng màu dễ ố ở lối đi; vật liệu ron gốc epoxy chống bẩn tốt hơn ron xi măng nhưng khó thi công hơn.
Keo dán gạch hay vữa xi măng: lớp bên dưới quyết định gạch có bộp không
Cách lát truyền thống là trải lớp vữa xi măng cát dày trên nền rồi đặt gạch, gõ cho bám. Cách này vẫn dùng được với gạch khổ nhỏ và vừa, nền chưa phẳng cần lớp vữa dày để bù. Nhưng với porcelain hút nước rất thấp, vữa xi măng thường bám kém vào mặt sau gạch vì gạch không hút nước của vữa như gạch đất nung xưa; nếu thợ không miết lớp hồ dầu xi măng lên mặt sau hoặc không dùng phụ gia, gạch dễ bộp sau một thời gian.
Keo dán gạch là vữa trộn sẵn có polymer, thiết kế để bám vào bề mặt ít hút như porcelain, trải lớp mỏng bằng bay răng cưa. Keo cho gạch khổ lớn có độ bám và độ dẻo cao hơn để chịu co giãn. Dùng keo đòi hỏi nền đã phẳng trước (cán nền bằng vữa phẳng, để khô), vì lớp keo mỏng không bù được chỗ trũng lớn.
Với gạch khổ lớn, thợ có kinh nghiệm phết keo cả lên nền và mặt sau gạch (gọi là phết hai mặt) để keo phủ kín gần như toàn bộ diện tích tiếp xúc, rồi dùng ke cân bằng. Gia chủ không cần biết hết kỹ thuật, nhưng nên hỏi: lát bằng keo hay vữa, phết một mặt hay hai mặt, có dùng ke cân bằng không. Câu trả lời mơ hồ là tín hiệu cần hỏi kỹ hơn trước khi giao cả nhà.
Chọn gạch theo từng khu trong nhà
Phòng khách, phòng ngủ. Porcelain mờ hoặc bóng tuỳ ý, khổ hợp diện tích phòng; phòng ngủ có thể dùng gạch vân gỗ hoặc màu ấm. Màu trung tính sáng làm phòng rộng hơn, màu quá trắng lộ bụi, tóc.
Hành lang, lối vào, cầu thang. Gạch chịu mài mòn cao, mặt mờ, màu không quá sáng để ít lộ vết bẩn. Bậc cầu thang cần mũi bậc chống trơn và đường cắt mép gọn, an toàn.
Bếp và khu ăn. Gạch mờ, ít trơn khi có dầu mỡ, nước; ron hẹp, tối màu hoặc ron epoxy để dễ lau. Tránh gạch quá bóng ở khu nấu.
Ban công, lô gia. Gạch dùng được ngoài trời theo công bố, nhám chống trơn, có độ dốc thoát nước; gạch nội thất bóng lát ban công là nguyên nhân trượt ngã thường gặp.
Tầng trệt nhà phố miền Bắc. Mùa nồm, gạch đọng nước dù là loại gì; gạch mờ, nhám nhẹ giúp đỡ trơn hơn. Kết hợp đóng cửa, hút ẩm khi nồm.
Nhà có trẻ nhỏ, người già. Ưu tiên chống trơn trên mọi khu vực có thể ướt, màu tương phản nhẹ ở mép bậc, ngưỡng cửa để dễ nhận biết.
Lô màu, cong vênh và kiểm gạch trước khi lát
Gạch được sản xuất theo lô, mỗi lô có thể lệch nhẹ về sắc màu (shade) và kích thước (caliber). Trên hộp gạch thường in mã lô và mã kích cỡ. Lát gạch của hai lô khác nhau cạnh nhau có thể tạo ra mảng sàn lệch màu nhìn rõ dưới ánh sáng ngày. Vì vậy nên mua đủ một lần, cùng mã lô, cộng thêm phần dư cho cắt, vỡ và để thay sau này; tỷ lệ dư tuỳ khổ gạch, kiểu lát (lát chéo hao nhiều hơn) và mặt bằng phòng.
Khi gạch về, mở vài hộp ở các vị trí khác nhau trong lô, xếp thử các viên cạnh nhau trên sàn để so màu. Úp mặt hai viên gạch vào nhau để xem độ cong: gạch khổ lớn có thể cong nhẹ ở giữa hoặc ở cạnh, cong quá mức sẽ làm mép không bằng nhau sau khi lát. Kiểm các góc có mẻ, mặt có lỗ châm kim, vệt men lỗi không.
Nếu phát hiện lỗi trước khi lát, đổi hàng dễ dàng; sau khi lát rồi mới thấy lệch màu thì thường khó yêu cầu đổi. Đây là lý do thợ có kinh nghiệm hay trải gạch thử một mảng trước khi trộn keo, và gia chủ nên có mặt ở buổi đầu tiên để duyệt.
Nghiệm thu nền gạch
Kiểm khi keo, vữa đã đủ cứng, trước khi kê đồ:
- Gõ khắp sàn bằng cán búa nhựa hoặc thanh gỗ: tiếng đặc là tốt, tiếng bộp rỗng là gạch không được miết kín keo, vữa phía dưới; đánh dấu các viên bộp.
- Dùng thước nhôm dài đặt nhiều hướng: khe hở dưới thước nhỏ, không có chỗ trũng đọng nước.
- Đặt thước ngang qua mối nối: mép hai viên bằng nhau, không vênh vấp chân.
- Nhìn ron: đều, thẳng, kín, không lỗ, không dính vữa ron trên mặt gạch.
- Kiểm khe co giãn ở chân tường được chừa và che bằng len chân tường; diện tích lớn có khe chia theo khuyến nghị.
- Kiểm mặt gạch: không trầy, không mẻ do thi công; các viên cắt ở chỗ khuất, đường cắt thẳng.
- Nhận lại số gạch dư cùng lô, ghi mã lô vào hồ sơ nhà.
Gạch bộp ít chỗ có thể chấp nhận theo thoả thuận, nhưng bộp ở góc, ở mép hoặc bộp thành mảng thì nên yêu cầu lát lại, vì gạch bộp dễ nứt khi có vật nặng rơi hoặc chân tủ đè lâu.
Câu hỏi thường gặp
Gạch granite có phải là đá granite tự nhiên không?
Không. "Gạch granite" là cách gọi phổ biến ở Việt Nam cho gạch porcelain, gạch nung xương đặc, không phải đá granite xẻ từ núi. Đá granite tự nhiên là một loại đá riêng, nặng hơn, có vân hạt tự nhiên và được bán theo tấm. Hỏi rõ để không nhầm khi so báo giá.
Gạch men bóng có trơn không, nhà có người già có nên dùng?
Gạch men bóng trơn hơn rõ khi ướt hoặc khi chân đi tất. Nhà có người già, trẻ nhỏ nên ưu tiên gạch mờ hoặc nhám nhẹ, nhất là ở bếp, lối ra ban công, khu gần phòng tắm. Phòng khách khô có thể dùng gạch bóng nhưng cần thảm ở chỗ hay đi chân ướt.
Có nên lát gạch khổ lớn cho phòng khách căn hộ không?
Gạch khổ lớn cho mặt sàn ít ron và trông rộng, hợp phòng khách căn hộ nếu nền phẳng và thợ quen lát gạch lớn. Nếu nền không phẳng hoặc phòng có nhiều góc cạnh, khổ vừa phải sẽ ít rủi ro bộp, vênh và ít hao hụt hơn.
Lát gạch mới đè lên gạch cũ được không?
Có thể, nếu gạch cũ bám chắc, không bộp, không nứt, nền đủ phẳng và chiều cao tăng thêm không vướng cửa, bậc. Mặt gạch men cũ cần làm sạch, có thể cần lớp tạo nhám hoặc keo dán gạch phù hợp. Gõ kiểm gạch cũ trước, viên nào bộp phải xử lý.
Ron gạch bị đen thì làm sao?
Ron xi măng hút bẩn và ẩm theo thời gian, nhất là lối đi và khu bếp. Có thể làm sạch bằng dung dịch vệ sinh ron theo hướng dẫn sản phẩm, rồi phủ chất chống thấm ron. Ron hỏng sâu thì cạo bỏ một phần và chít ron mới, có thể chuyển sang ron gốc epoxy cho khu hay bẩn.
Gạch lát nền bị phồng, đội lên giữa phòng là do đâu?
Thường do lát quá khít không chừa ron và khe co giãn ở chân tường, keo hoặc vữa không bám kín, hoặc nền giãn nở theo nhiệt. Khi trời nóng hay thay đổi nhiệt độ đột ngột, lực giãn nở đẩy gạch lên. Cần thợ tháo phần phồng, tạo khe co giãn rồi lát lại.
