Bố trí nội thất cho nhà có ông bà lớn tuổi: lối đi, ghế, giường và ánh sáng đêm

Nhà có ông bà lớn tuổi ở cùng cần ba thay đổi nội thất quan trọng nhất: lối đi rộng và không vật cản từ phòng ngủ tới nhà vệ sinh, bếp, phòng khách; ghế và giường đủ cao, chắc, có chỗ tì tay để ngồi xuống đứng lên dễ; và ánh sáng đủ, nhất là ánh sáng ban đêm dọc đường đi. Ba việc này nhắm thẳng vào nguy cơ té ngã, loại tai nạn trong nhà thường gặp ở người cao tuổi theo nhiều khuyến cáo y tế công cộng.

Bài này nói về đồ đạc và cách xếp, không thay lời khuyên của bác sĩ hay chuyên viên phục hồi chức năng. Người có bệnh xương khớp, đột quỵ, sa sút trí nhớ có nhu cầu riêng, nên hỏi chuyên môn về thiết bị hỗ trợ. Tinh thần chung là thiết kế phổ quát: những thay đổi giúp ông bà an toàn cũng làm nhà dễ sống hơn cho trẻ nhỏ, người đang bó bột, người xách đồ nặng, và cho chính chủ nhà sau này.

Bắt đầu từ một đêm của ông bà

Cách rà nhà hiệu quả nhất là đi lại con đường ông bà đi trong một ngày, đặc biệt là ban đêm. Từ giường dậy, chân chạm sàn ở đâu, công tắc đèn ở đâu, tới nhà vệ sinh đi qua những gì: một tấm thảm nhỏ dễ trượt, một chiếc ghế để chắn lối, một ngưỡng cửa cao vài phân, dây sạc điện thoại vắt ngang. Ban ngày những thứ này vô hại, ban đêm khi mắt chưa quen tối và người còn ngái ngủ thì thành chướng ngại.

Đường từ giường tới nhà vệ sinh nên càng ngắn càng tốt, đây là lý do phòng ngủ ông bà nên ở tầng thấp nhất và gần nhà vệ sinh, nếu được thì có nhà vệ sinh trong phòng. Trên đường đó không có thảm nhỏ, không có đồ để dưới sàn, có đèn đêm hoặc đèn cảm biến chuyển động chiếu thấp xuống sàn, và có chỗ tì tay như tường, tay vịn, lưng ghế chắc.

Ban ngày, con đường hay đi là từ phòng ngủ ra chỗ ngồi quen thuộc ở phòng khách, tới bàn ăn, ra cửa. Quan sát ông bà đang tì vào đâu khi đi: nếu ông bà tựa vào thành tủ, lưng sofa, mép bàn, đó là những điểm cần đủ chắc hoặc nên thay bằng tay vịn thật. Đồ nhẹ, có bánh xe không khoá, ghế nhựa dễ trượt là những thứ không được để làm điểm tì.

Kích thước tham khảo cho đồ dùng hằng ngày

Chiều cao phù hợp phụ thuộc vóc người và tình trạng khớp của từng người, nên thử trực tiếp. Những mức dưới đây là kinh nghiệm thường gặp:

Sofa thấp, nệm mềm lún sâu là thứ khó nhất với người đau khớp gối và hông: ngồi xuống thì dễ, đứng lên phải chống cả hai tay và đôi khi phải có người kéo. Một chiếc ghế bành riêng cho ông bà, mặt ngồi cao vừa, nệm chắc, tay vịn chắc kéo ra tới mép trước, đặt ở chỗ nhìn được cả phòng, thường được dùng nhiều hơn mọi món đồ khác trong phòng khách.

Phòng ngủ ông bà

Giường hai bên có lối. Nếu được, chừa lối hai bên giường để lên xuống ở phía thuận tay, và để người chăm sóc tới được khi cần. Đầu giường chắc để tì; tránh giường có khung thò ra ở góc chân dễ va ống chân.

Tủ đầu giường đủ cao, có ngăn. Mặt tủ ngang mặt nệm để đặt cốc nước, kính, điện thoại, đèn mà không phải với. Có ngăn kéo để thuốc theo đúng chỉ dẫn của người kê.

Đèn bật được từ giường. Công tắc đèn hoặc đèn bàn trong tầm tay khi nằm, cộng thêm đèn ngủ chiếu thấp hoặc dải đèn dưới gầm giường bật theo cảm biến khi chân chạm sàn.

Tủ áo dễ với. Thanh treo ở độ cao vừa tầm, không phải kiễng chân hay trèo ghế. Đồ dùng thường ngày ở ngăn từ hông tới vai; tầng trên cùng của tủ để đồ theo mùa do con cháu lấy giúp.

Chỗ ngồi thay đồ. Một chiếc ghế chắc có tựa trong phòng để ngồi xỏ quần, đi tất, thay vì đứng một chân.

Rèm dễ kéo. Rèm kéo tay nhẹ hoặc rèm cuốn có dây gọn; tránh rèm nặng phải dùng sức hay phải trèo lên mới gỡ được.

Phòng khách và bàn ăn: chỗ ông bà ngồi lâu nhất

Phòng khách là nơi ông bà ngồi nhiều giờ mỗi ngày: xem tivi, tiếp khách, trông cháu. Vị trí chỗ ngồi của ông bà nên gần lối đi chính, không phải len qua bàn trà hay chân người khác mới ra được. Bàn trà thấp ở giữa phòng là vật cản hay bị va ống chân; bàn trà hình tròn hoặc góc bo, cao hơn một chút, hoặc thay bằng bàn phụ nhỏ đặt cạnh ghế ông bà sẽ an toàn hơn. Khoảng trống trước chỗ ngồi đủ để đứng lên và quay người mà không vướng.

Tivi nên ở độ cao ngang tầm mắt khi ngồi, khoảng cách phù hợp kích thước màn hình, tránh bị loá do cửa sổ phía sau. Điều khiển, kính, điện thoại có chỗ cố định trên bàn phụ cạnh ghế để ông bà không phải đứng dậy tìm. Dây điện của đèn cây, quạt, sạc đi sát tường, không bắt ngang lối đi.

Ở bàn ăn, ghế có tay vịn và tựa lưng chắc giúp ông bà ngồi xuống đứng lên dễ, không có bánh xe, chân ghế không quá loe ra ngoài để tránh vấp. Chỗ ngồi quen của ông bà nên ở phía ra vào thuận, không bị kẹp giữa tường và người khác. Ánh sáng trên bàn ăn đủ để nhìn rõ thức ăn, xương cá, nhất là bữa tối.

Sàn, thảm và ngưỡng cửa

Sàn là nơi bắt đầu của phần lớn cú ngã. Gạch men bóng khi ướt, sàn gỗ đánh bóng và thảm nhỏ không đế chống trượt là ba nguyên nhân dễ thấy. Thảm nhỏ trước cửa phòng, trước bồn rửa nên bỏ hẳn hoặc thay bằng loại đế cao su bám sàn, mép mỏng, không cong vênh. Thảm lớn trong phòng khách cần dán băng dính hai mặt chuyên dụng hoặc lót lưới chống trượt dưới, mép thảm vát thấp.

Ngưỡng cửa và chênh cốt sàn giữa các phòng, giữa trong nhà với lô gia, nhà vệ sinh là chỗ dễ vấp. Nếu không san phẳng được, thêm nẹp dốc nhỏ và đánh dấu bằng màu tương phản để mắt kém vẫn nhìn thấy. Sàn và tường cùng màu, cầu thang bậc cùng màu với nhau khiến người có thị lực giảm khó phân biệt mép bậc; một dải màu khác hoặc nẹp chống trượt ở mũi bậc giúp mắt nhận ra.

Khi chọn sàn mới cho phòng ông bà, ưu tiên bề mặt mờ, có độ chống trơn tốt theo công bố của nhà sản xuất, đủ êm khi đi chân trần. Sàn gỗ công nghiệp bề mặt sần, sàn vinyl, gạch mờ là những lựa chọn phổ biến. Nhà vệ sinh dùng gạch chống trơn cho khu ướt.

Tay vịn và điểm tì trong nhà

Tay vịn giúp nhiều hơn người ta nghĩ, và nên lắp trước khi cần chứ không đợi sau một lần ngã. Những vị trí nên cân nhắc:

• Cầu thang hai bên. Nhà ống thường chỉ có tay vịn một bên; người đau một bên tay cần vịn ở cả hai chiều lên và xuống.
• Nhà vệ sinh: cạnh bồn cầu và trong khu tắm, loại chuyên dụng bắt vào tường đặc, không phải thanh treo khăn.
• Hành lang dài từ phòng ngủ tới nhà vệ sinh, nhất là nhà ống.
• Lối ra lô gia, sân nơi có bậc hoặc chênh cốt.
• Cửa vào nhà nếu có bậc thềm, kèm ghế nhỏ để ngồi thay giày dép.

Tay vịn phải bắt vào tường gạch, bê tông hoặc khung chịu lực bằng vít, tắc kê đúng loại, do thợ có nghề lắp; tay vịn bắt vào vách thạch cao hoặc bắt sơ sài nguy hiểm hơn không có, vì người ta sẽ dồn trọng lượng vào nó. Chọn tay vịn đường kính vừa nắm, bề mặt không trơn, màu tương phản với tường.

Ánh sáng, bếp và những thói quen của ông bà

Mắt người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn để nhìn rõ và chậm thích nghi khi chuyển từ sáng sang tối. Nhà ông bà ở nên sáng đều, nhiều nguồn đèn, tránh chói trực tiếp vào mắt; công tắc ở cửa vào mỗi phòng, có đèn báo phát sáng để tìm trong tối. Đèn cảm biến chuyển động ở hành lang, cầu thang, nhà vệ sinh giải quyết được việc mò công tắc lúc nửa đêm.

Ở bếp, đồ dùng hằng ngày nên ở tầm từ hông tới vai: ngăn kéo dưới thay cho tủ dưới cánh mở phải cúi sâu, kệ trên ở độ cao vừa. Tủ trên cao để đồ ít dùng. Một chiếc ghế cao có tựa đặt cạnh mặt bếp để ông bà ngồi nhặt rau, sơ chế mà không phải đứng lâu.

Tôn trọng thói quen là điều quan trọng không kém an toàn. Nhiều ông bà có chiếc ghế quen, góc ngồi uống trà, chỗ đặt tủ đồ riêng; dời hết đi vì lý do an toàn có thể khiến người lớn tuổi thấy mất chỗ trong chính nhà mình. Hỏi ông bà, giữ lại những gì gắn bó, chỉ sửa phần nguy hiểm: chiếc ghế quen có thể được kê chân cho cao hơn, góc uống trà được thêm đèn và dời thảm. Thay đổi từng chút một cũng giúp người có trí nhớ giảm đỡ bị rối khi nhà đổi khác.

Câu hỏi thường gặp

Có nên mua giường y tế cho ông bà không?

Giường điều chỉnh độ cao và nâng đầu hữu ích khi người lớn tuổi nằm lâu, khó tự ngồi dậy hoặc cần người chăm sóc. Nếu ông bà còn tự đi lại tốt, giường thường với chiều cao phù hợp và tay vịn cạnh giường thường đủ. Hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng trước khi mua.

Sofa nhà đã thấp thì làm sao cho ông bà ngồi dễ hơn?

Có thể kê chân sofa bằng đế nâng chắc chắn, thêm nệm ngồi cứng, hoặc tốt hơn là mua riêng một ghế bành mặt ngồi cao, tay vịn chắc cho ông bà. Không dùng gối mềm chồng lên vì dễ trượt.

Đèn cảm biến chuyển động nên lắp ở đâu?

Hành lang và đường từ phòng ngủ tới nhà vệ sinh, cầu thang, bên trong nhà vệ sinh và dưới gầm giường. Chọn ánh sáng ấm, chiếu thấp xuống sàn để không làm chói mắt người vừa thức dậy.

Ông bà ở tầng trên nhà ống thì cần lưu ý gì?

Nếu không chuyển xuống tầng thấp được, cầu thang cần tay vịn hai bên, đèn bật được ở cả hai đầu, mũi bậc chống trơn và tương phản màu, chiếu nghỉ không chất đồ. Tầng của ông bà nên có nhà vệ sinh riêng để không phải đi thang ban đêm.

Có nên thay toàn bộ sàn gạch bóng trong nhà không?

Không nhất thiết. Ưu tiên khu ướt như nhà vệ sinh, bếp, lô gia và lối đi chính của ông bà. Những chỗ khác có thể dùng thảm lớn có đế chống trượt. Thay sàn toàn nhà là việc lớn, nên làm khi đang cải tạo.

Làm sao thuyết phục ông bà chấp nhận tay vịn, đèn đêm?

Giải thích rằng đó là tiện ích cho cả nhà, chọn kiểu dáng gọn, màu hợp với nội thất, và để ông bà tham gia chọn chỗ lắp. Bắt đầu từ thứ ông bà thấy hữu ích ngay như đèn cảm biến, rồi mới tới tay vịn.