Phòng tắm cần một quạt hút có lưu lượng đủ thay toàn bộ không khí trong phòng khoảng 8–10 lần mỗi giờ, đặt gần vùng tắm và xa cửa ra vào, thải khí ra ngoài trời hoặc vào trục thải đúng quy định toà nhà, có đường gió bổ sung đi vào (khe chân cửa hoặc lá sách), và chạy thêm khoảng 15–20 phút sau khi tắm. Thiếu một trong mấy điều đó, quạt vẫn kêu nhưng phòng không khô, gương mờ lâu, ron đen dần và trần bong sơn.
Phần dưới giải thích cách tính lưu lượng với ví dụ giả định, vì sao quạt ghi số lớn mà hút yếu, chọn vị trí và loại quạt, đường ống và van một chiều, và cách vận hành trong mùa nồm miền Bắc. Đi dây điện cho quạt trong phòng tắm cần thợ điện có nghề và đúng quy định vùng an toàn; khoét tường ngoài, khoét trần ở chung cư cần hỏi ban quản lý.
Hơi nước đi đâu sau một lần tắm
Một lần tắm nước ấm vài phút đưa vào không khí phòng tắm một lượng hơi nước đáng kể. Không khí ấm giữ được nhiều hơi nước; khi chạm vào mặt lạnh hơn như gương, gạch, trần, vách kính, nó nguội đi, và hơi nước ngưng thành giọt. Đó là vì sao gương mờ trước tiên, rồi đến tường gần vòi sen và trần ngay phía trên vùng tắm.
Nếu không được đẩy ra ngoài, lượng nước này đọng lại trên mọi bề mặt, ngấm vào ron, sơn trần, cánh tủ gỗ, và mất hàng giờ mới bay hơi hết. Trong khoảng thời gian ẩm ướt kéo dài đó, nấm mốc có điều kiện phát triển. Phòng tắm có cửa sổ mở được thì hơi ẩm thoát ra một phần, nhưng phần lớn căn hộ chung cư và nhà ống có phòng tắm nằm giữa nhà, không có cửa sổ, lúc này quạt hút là con đường duy nhất.
Mục tiêu của thông gió phòng tắm vì thế khá rõ: đẩy không khí ẩm ra ngoài nhanh nhất có thể trong lúc tắm và ngay sau khi tắm, trước khi hơi nước kịp ngưng tụ nhiều. Một quạt yếu chạy hai tiếng không hiệu quả bằng một quạt đủ mạnh chạy hai mươi phút, vì lúc đó nước đã ngưng trên bề mặt rồi.
Tính lưu lượng quạt: ví dụ giả định
Cách tính phổ biến là lấy thể tích phòng nhân với số lần trao đổi không khí mỗi giờ. Với phòng tắm gia đình, mức hay được khuyến nghị là khoảng 8 đến 10 lần mỗi giờ. Một số tiêu chuẩn thông gió nhà ở, như ASHRAE 62.2 của Mỹ, đặt mức tối thiểu cho quạt hút phòng tắm chạy ngắt quãng khoảng 50 cfm (gần 85 m³/h). Bảng dưới là ví dụ giả định để thấy cách tính:
| Phòng tắm (ví dụ giả định) | Thể tích | Lưu lượng cần ở 8 lần/giờ | Lưu lượng cần ở 10 lần/giờ |
|---|---|---|---|
| 1,5 × 2,0 m, trần 2,6 m | Khoảng 7,8 m³ | Khoảng 62 m³/h | Khoảng 78 m³/h |
| 2,0 × 2,0 m, trần 2,7 m | Khoảng 10,8 m³ | Khoảng 86 m³/h | Khoảng 108 m³/h |
| 2,0 × 2,5 m, trần 2,8 m | Khoảng 14 m³ | Khoảng 112 m³/h | Khoảng 140 m³/h |
| 2,5 × 3,0 m, trần 3,0 m, có bồn tắm | Khoảng 22,5 m³ | Khoảng 180 m³/h | Khoảng 225 m³/h |
Kết quả tính được là lưu lượng thực cần đạt trong phòng. Như phần sau giải thích, quạt có thể không đạt đúng con số in trên hộp khi lắp với ống dài, nên thường chọn quạt có lưu lượng danh định cao hơn mức tính toán một khoảng, nhất là khi đường ống dài hoặc có nhiều co.
Vì sao quạt ghi số lớn mà hút vẫn yếu
Lưu lượng trên hộp thường đo khi không có ống. Con số lưu lượng danh định thường đo ở điều kiện thoáng, không có trở lực. Khi lắp thêm ống dài, co gấp, van một chiều, lưới chắn côn trùng, quạt phải đẩy khí qua trở lực và lưu lượng thực giảm. Quạt hướng trục cánh mỏng loại rẻ giảm mạnh nhất khi có ống; quạt ly tâm hoặc quạt hướng trục có áp cao chịu ống dài tốt hơn. Nếu nhà sản xuất có công bố biểu đồ lưu lượng theo áp suất, đó là thông tin đáng xem.
Không có đường gió vào thì quạt không hút được. Quạt đẩy bao nhiêu khí ra thì phải có bấy nhiêu khí đi vào. Phòng tắm cửa kín khít, có gioăng chân cửa, quạt chỉ quay chứ không hút được bao nhiêu. Cần khe hở dưới chân cửa khoảng 1–2 cm hoặc ô lá sách trên cánh cửa để khí khô từ phòng ngoài đi vào thay thế.
Ống mềm bị gập, xẹp hoặc đi quá dài. Ống nhôm mềm kéo không căng, đi vòng vèo trong trần, gập ở chỗ cút, mỗi chỗ gập làm mất một phần đáng kể lưu lượng. Đường ống nên ngắn nhất có thể, thẳng, căng, ít co, và đường kính không nhỏ hơn miệng quạt.
Ống thải vào trần giả thay vì ra ngoài. Một lỗi gặp khá nhiều là đầu ống thải chỉ đặt hở trong khoang trần giả. Hơi ẩm bị đẩy lên trần, ngưng tụ trên mặt dưới sàn bê tông hoặc trên tấm trần, gây mốc trần và có thể nhỏ nước. Ống thải phải ra ngoài trời hoặc nối vào trục thải chung theo thiết kế toà nhà.
Chọn vị trí đặt quạt và đường gió
Nguyên tắc là để không khí đi xuyên qua cả phòng: khí khô đi vào từ cửa, quét qua phòng, rồi bị hút ra ở phía đối diện, gần nguồn hơi nước nhất. Vì thế quạt nên đặt trên trần hoặc trên cao tường, ở gần vùng tắm và xa cửa ra vào. Đặt quạt ngay cạnh cửa thì khí đi vào rồi bị hút ra luôn, góc vùng tắm phía trong gần như không được thông gió.
Quạt không nên đặt ngay trên đầu vòi sen nếu không phải loại có cấp bảo vệ chống nước phù hợp với vị trí đó; thường đặt lệch ra ngoài vùng tia nước một chút, nhưng vẫn trong vùng hơi nước bốc lên. Nếu phòng tắm có vách kính cao gần trần, quạt có thể đặt ngay phía trên vùng tắm (với loại phù hợp) hoặc đảm bảo phía trên vách kính có khoảng hở đủ để hơi nước thoát sang chỗ quạt.
Phòng tắm dài có cả bồn cầu và vùng tắm ở hai đầu xa nhau, có thể cần hai điểm hút hoặc một quạt có hai miệng. Phòng tắm có cửa sổ vẫn nên có quạt hút, vì mùa đông và mùa nồm thường phải đóng cửa sổ. Với chung cư, vị trí trục thải đã được thiết kế sẵn; ống quạt phải nối đúng vào trục đó theo quy định của ban quản lý, không tự khoét tường ngoài.
Chọn loại quạt và phụ kiện
Ngoài lưu lượng, vài đặc điểm dưới đây quyết định quạt có được dùng đều đặn hay bị tắt đi vì phiền:
- Độ ồn. Quạt ồn hay bị tắt sớm. Nhiều nhà sản xuất công bố độ ồn theo dB hoặc sone; số càng thấp càng êm. Quạt ly tâm âm trần thường êm hơn quạt cánh mỏng gắn tường.
- Van một chiều (lá chắn gió ngược). Ngăn khí, mùi, côn trùng, bụi đi ngược từ trục thải hoặc từ ngoài trời vào khi quạt tắt. Đặc biệt cần với chung cư dùng trục chung.
- Hẹn giờ chạy thêm. Quạt tự chạy tiếp một khoảng sau khi tắt đèn giúp phòng khô mà không ai phải nhớ quay lại tắt.
- Cảm biến độ ẩm. Quạt tự bật khi độ ẩm vượt ngưỡng và tắt khi đã khô; hữu ích cho mùa nồm và nhà có trẻ nhỏ hay quên.
- Cấp bảo vệ chống nước, chống bụi (IP). Chọn đúng cấp cho vị trí lắp so với vùng tắm; thợ điện nên xác định vùng an toàn.
- Mặt nạ tháo vệ sinh được. Lưới quạt bám bụi và xơ vải làm giảm lưu lượng; mặt nạ tháo nhanh giúp lau định kỳ.
- Đường điện riêng hoặc công tắc riêng. Quạt nối chung công tắc đèn tiện nhưng tắt đèn là tắt quạt; nối riêng hoặc có hẹn giờ thì chủ động hơn.
Với phòng tắm đã hoàn thiện có trần thạch cao, thay quạt mạnh hơn cùng cỡ lỗ là việc tương đối đơn giản; đổi vị trí, đổi đường ống thì phải mở trần. Nếu đang làm mới, đây là lúc chọn quạt và đường ống đúng, vì chi phí phần này nhỏ so với phần gạch và thiết bị.
Vận hành trong mùa nồm và thói quen chống mốc
Mùa nồm miền Bắc, không khí ngoài trời rất ẩm, có lúc gần bão hoà, và tường gạch còn lạnh sau đợt rét. Lúc này cách vận hành khác ngày thường:
- Đóng cửa sổ phòng tắm và cửa sổ các phòng lân cận khi trời nồm; mở ra chỉ đưa thêm hơi ẩm vào.
- Bật quạt hút ngay khi bắt đầu tắm, không đợi tắm xong mới bật.
- Sau khi tắm, gạt nước trên vách kính, tường vùng tắm và sàn về ga; lượng nước gạt đi là lượng nước không phải bay hơi.
- Để quạt chạy thêm khoảng 15–20 phút, cửa phòng tắm hé hoặc có khe chân cửa để khí khô đi vào.
- Nếu nhà có máy hút ẩm, đặt ở hành lang hoặc phòng ngoài cạnh phòng tắm trong mùa nồm; không đặt máy điện trong vùng ướt.
- Treo khăn tắm ra ngoài phòng tắm hoặc ở chỗ thoáng; khăn ướt treo trong phòng tắm kín là nguồn ẩm kéo dài.
- Lau lưới quạt và kiểm van một chiều vài tháng một lần; lưới bám bụi dày làm quạt yếu đi mà không ai để ý.
Khi mốc đã xuất hiện trên ron và trần, cần làm sạch đúng cách với chất tẩy phù hợp và thông gió khi làm sạch, không trộn các loại chất tẩy với nhau. Làm sạch xong mà không sửa nguyên nhân thông gió thì mốc sẽ quay lại theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Phòng tắm không có cửa sổ có cần quạt hút mạnh hơn không?
Cần đảm bảo lưu lượng đủ theo thể tích phòng và có đường gió vào, vì quạt là đường thoát ẩm duy nhất. Không nhất thiết phải chọn quạt rất mạnh, nhưng nên chọn loại chịu được ống dài, có van một chiều, và chạy đủ lâu sau khi tắm. Kiểm thực tế bằng cách xem gương hết mờ trong bao lâu.
Có nên để quạt hút chạy suốt ngày?
Một số quạt được thiết kế để chạy liên tục ở mức thấp và tăng lưu lượng khi có người tắm; loại đó chạy suốt ngày là hợp lý. Với quạt thông thường, chạy trong lúc tắm và thêm 15 đến 20 phút sau là đủ cho phần lớn phòng tắm. Mùa nồm có thể chạy thêm lâu hơn hoặc dùng quạt có cảm biến độ ẩm.
Vì sao quạt hút làm mùi từ ngoài bay vào phòng tắm?
Thường do thiếu van một chiều hoặc van bị kẹt mở, nên khi quạt tắt, khí từ trục thải chung hoặc từ ngoài trời đi ngược vào. Ở chung cư, áp suất trong trục thay đổi theo giờ và theo gió nên hiện tượng này khá phổ biến. Lắp hoặc thay van một chiều, kiểm mối nối ống với trục thải.
Làm sao biết quạt hút nhà mình có hút đủ không?
Thử đơn giản: bật quạt, đặt một tờ giấy vệ sinh mỏng sát mặt nạ quạt; giấy bị hút dính chặt là có hút, rơi xuống là rất yếu hoặc tắc. Quan sát gương sau khi tắm: nếu sau khoảng mười lăm phút gương vẫn mờ nhiều, lưu lượng thực có thể chưa đủ, đường ống có vấn đề hoặc thiếu đường gió vào.
Quạt hút có thay được máy hút ẩm không?
Không hoàn toàn. Quạt hút đẩy không khí ẩm ra ngoài và kéo không khí từ phòng khác vào; nếu không khí trong nhà cũng ẩm như mùa nồm thì quạt chỉ thay ẩm bằng ẩm. Máy hút ẩm thực sự lấy nước ra khỏi không khí. Hai thiết bị bổ sung cho nhau: quạt cho lúc tắm, máy hút ẩm cho cả nhà mùa nồm.
Có nên lắp quạt hút gắn kính cửa sổ phòng tắm?
Được, nếu phòng tắm có cửa sổ ra ngoài trời và không có trần để đi ống. Quạt gắn kính thải thẳng ra ngoài nên ít trở lực. Cần chọn loại có lá chắn đóng khi quạt tắt để chặn gió, mưa và côn trùng, và cắt lỗ kính phải do thợ kính làm, nhất là với kính cường lực không thể cắt lại sau khi đã gia cường nhiệt.