Gỗ dùng được trong phòng tắm nhà Việt, với ba điều kiện: chọn đúng loại gỗ hoặc vật liệu gốc gỗ chịu ẩm, phủ đúng lớp hoàn thiện, và đặt gỗ ở vùng ẩm hay vùng khô chứ không để gỗ hứng nước trực tiếp hằng ngày. Tủ lavabo, kệ treo, ghế nan, khung gương, trần ở phòng có quạt hút tốt là những chỗ gỗ sống bền. Sàn trong vùng sen, chân tường sát sàn ướt và khung cửa không có ngưỡng chặn nước là những chỗ gỗ hỏng nhanh nhất.
Phần dưới đi từ cơ chế gỗ hỏng vì nước, đến từng loại gỗ và ván thường gặp, lớp phủ, vị trí đặt, và cách chăm sóc. Mọi nhận xét về độ bền là xu hướng chung theo kinh nghiệm nghề; độ bền thực tế phụ thuộc nhiều vào thông gió của chính phòng tắm nhà bạn, nhất là trong mùa nồm miền Bắc.
Vì sao gỗ hỏng trong phòng tắm: nước đọng, không phải hơi ẩm
Gỗ là vật liệu hút và nhả ẩm theo không khí. Khi độ ẩm tăng, thớ gỗ trương lên; khi khô, nó co lại. Phòng tắm làm chu kỳ này diễn ra mỗi ngày nhiều lần. Bản thân chu kỳ đó chưa phá gỗ nếu gỗ ổn định và được phủ kín đều các mặt; thứ phá gỗ là nước đọng lâu ở một chỗ: chân tủ đứng trong vũng nước, mép ván nơi lớp phủ bị nứt, mặt dưới kệ không được sơn, khe giữa gỗ và tường gạch.
Khi nước đọng đủ lâu, ba hiện tượng xuất hiện theo thứ tự quen thuộc. Đầu tiên là vết đen xám ở đầu mút thớ gỗ, nơi nước thấm vào nhanh nhất. Tiếp theo là cong vênh hoặc nứt bề mặt vì một mặt ướt, mặt kia khô. Cuối cùng là mục và nấm mốc khi gỗ ẩm kéo dài trong không khí ấm. Với ván công nghiệp, giai đoạn hai là phồng cạnh, và ván đã phồng thì gần như không hồi lại được.
Từ cơ chế này rút ra cách nghĩ đúng: câu hỏi không phải "gỗ này có chịu nước không" mà là "chỗ này nước có đọng lại và gỗ có khô kịp trước lần ướt sau không". Một tủ gỗ thường đặt treo, cách sàn, trong phòng có quạt hút tốt có thể bền hơn một tủ gỗ đắt tiền đặt sát sàn trong phòng tắm bí.
Các loại gỗ và vật liệu gốc gỗ hay dùng, chịu ẩm đến đâu
Bảng dưới so các lựa chọn thường gặp theo khả năng chịu ẩm trong phòng tắm. Đây là nhận xét chung, không thay cho thông số của nhà sản xuất từng lô hàng:
| Vật liệu | Khả năng chịu ẩm | Hợp dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ teak (giá tỵ) | Cao, nhờ dầu và nhựa tự nhiên trong gỗ | Ghế nan, kệ, bục chân trong vùng ướt | Để mộc thì bạc màu xám theo thời gian; muốn giữ màu cần lau dầu định kỳ |
| Gỗ biến tính nhiệt (thông, tần bì xử lý nhiệt) | Khá cao, ít co ngót hơn gỗ thường | Trần, ốp tường vùng ẩm, kệ | Giòn hơn gỗ chưa xử lý, không hợp chỗ chịu lực va đập |
| Tre ép | Khá, nếu được phủ kín các mặt | Kệ, khay, mặt tủ nhỏ | Mép cắt phải được phủ lại; tre ép kém sẽ tách lớp khi ngâm nước |
| Gỗ sồi, óc chó, tần bì thường | Trung bình, cần lớp phủ tốt | Tủ lavabo, khung gương ở vùng khô | Sồi có tanin, tiếp xúc kim loại ướt dễ để vết đen |
| Ván chống ẩm lõi xanh (MDF, MFC chống ẩm) | Chống ẩm, không chống nước | Thùng tủ treo cách sàn | Cạnh phải dán kín; ngâm nước vẫn phồng |
| Plywood chịu nước (keo phenolic) | Tốt hơn ván thường | Thùng tủ, khung kệ | Chất lượng lớp lõi khác nhau nhiều giữa các lô |
| Gỗ nhựa (WPC), tấm nhựa vân gỗ | Rất cao, gần như không hút nước | Ốp tường, trần, chân tủ | Nhìn gần vẫn là nhựa; chịu nóng kém hơn gỗ |
| Gạch vân gỗ | Như gạch | Sàn và tường vùng ướt | Lựa chọn thay gỗ thật ở chỗ nước trực tiếp |
Gỗ teak được ưa dùng ở vùng ướt từ lâu, kể cả trên boong tàu, vì lượng dầu tự nhiên giúp nó ít hút nước và ít mục. Ở Nhật, bồn tắm gỗ hinoki là một truyền thống lâu đời, nhưng bồn gỗ cần được dùng thường xuyên và giữ đúng cách; với phần lớn nhà Việt, gỗ hợp ở chỗ đồ rời và bề mặt phụ hơn là thân bồn.
Lớp hoàn thiện quyết định gỗ sống bao lâu
Dầu thấm (dầu lau gỗ) giữ cảm giác gỗ mộc, nhưng cần lau lại. Dầu ngấm vào thớ, không tạo màng, nên chạm vào vẫn thấy vân gỗ. Gỗ phủ dầu ở vùng ẩm thường cần lau lại vài tháng một lần tuỳ mức dùng. Ưu điểm là chỗ trầy chỉ cần lau dầu cục bộ, không phải chà cả mặt.
Sơn PU hai thành phần tạo màng cứng, chống nước tốt khi còn nguyên vẹn. Màng PU bảo vệ tốt, nhưng khi màng nứt ở mép hoặc góc, nước lọt vào dưới màng và không thoát ra được, gỗ bị đen ngay dưới lớp sơn bóng. Vì vậy với tủ lavabo sơn PU, mép cạnh và quanh lỗ khoét chậu là chỗ cần kiểm kỹ khi nghiệm thu.
Sơn gốc nước dùng ngoài trời hoặc cho tàu thuyền có độ đàn hồi cao hơn. Loại sơn hoàn thiện dành cho gỗ ngoài trời hoặc thuyền thường mềm dẻo hơn, theo kịp sự co giãn của gỗ nên ít nứt màng. Khi đặt làm đồ gỗ cho phòng tắm, có thể hỏi thợ dùng loại hoàn thiện chịu ẩm thay vì sơn đồ nội thất trong nhà thông thường.
Phủ đủ sáu mặt, kể cả mặt dưới và mặt sau. Lỗi hay gặp nhất của đồ gỗ đóng sẵn là chỉ sơn mặt nhìn thấy. Mặt sau sát tường, mặt dưới đáy tủ, lòng lỗ khoan bản lề nếu để trần sẽ hút ẩm một phía, làm ván cong. Khi đặt đóng đồ, ghi rõ yêu cầu phủ kín mọi mặt và cạnh.
Gỗ đặt ở đâu thì bền: vùng khô, vùng ẩm, vùng ướt
Chia phòng tắm làm ba vùng giúp quyết định nhanh. Vùng ướt là chỗ nước bắn trực tiếp khi tắm: sàn và tường trong vách tắm, quanh bồn. Ở đây chỉ nên dùng teak, gỗ biến tính nhiệt cho đồ rời như ghế, bục chân, kệ nan có thể nhấc ra phơi; tường và sàn thì để gạch, đá, hoặc gạch vân gỗ nếu muốn cảm giác ấm.
Vùng ẩm là quanh lavabo, bồn cầu, nơi nước văng lẻ tẻ và hơi nước đọng sau khi tắm. Tủ lavabo gỗ hợp ở đây với điều kiện tủ treo tường hoặc có chân cao, mặt trên là đá hoặc vật liệu chịu nước, và đường keo silicone giữa mặt đá với tường kín. Khung gương gỗ, kệ treo, thanh treo khăn bằng gỗ cũng ổn ở vùng này.
Vùng khô là sát cửa ra vào, phía xa vùng tắm, nơi hầu như không có nước. Đây là chỗ đặt được tủ đồ, giỏ đồ bẩn, kệ khăn sạch bằng gỗ thường. Trần gỗ là trường hợp đặc biệt: hơi nước bốc lên đọng ở trần, nên trần gỗ chỉ nên làm khi phòng có quạt hút đủ mạnh hoặc cửa sổ, và nên chọn gỗ biến tính nhiệt hay tấm ốp chịu ẩm thay vì ván thường dán vân gỗ.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là ngưỡng cửa. Cửa gỗ phòng tắm không có ngưỡng chặn nước hoặc không có khoảng hở chân cửa hợp lý sẽ bị nước ngấm từ dưới lên, sau vài năm chân khung cửa đen và mục. Nếu dùng cửa gỗ, khung cửa nên kê trên ngưỡng đá hoặc chân khung bằng vật liệu chịu nước.
Những lỗi khi dùng gỗ trong phòng tắm
Phần lớn đồ gỗ hỏng sớm trong phòng tắm rơi vào một trong mấy lỗi sau, đều tránh được từ khi đặt làm:
- Tủ lavabo đặt sát sàn, không chân. Nước lau sàn và nước văng đọng ở chân tủ; đáy tủ hút nước từ dưới lên.
- Dùng ván thường phủ giấy vân gỗ cho vùng ẩm. Trông như gỗ khi mới làm, nhưng cạnh phồng chỉ sau một vài mùa nồm.
- Bản lề, ray, vít bằng sắt mạ thường. Gỉ chảy vệt nâu xuống mặt gỗ; nên dùng inox phù hợp với môi trường ẩm.
- Lỗ khoét chậu, lỗ ống nước không được phủ lại. Đây là chỗ cắt ra ruột ván, nước rỉ từ xi phông thấm thẳng vào.
- Ốp gỗ trong vùng sen để "giống resort". Ảnh đẹp thường chụp ở nơi có người bảo trì hằng ngày; nhà ở thì vài năm là đen chân.
- Đặt đồ gỗ ngay dưới cửa sổ hắt mưa hoặc nắng chiếu trực tiếp. Nắng và mưa cùng lúc làm gỗ bạc và nứt nhanh hơn hơi nước tắm.
- Không chừa khe thoáng sau tủ. Tủ ép sát tường gạch lạnh dễ đọng hơi ẩm ở mặt sau; chừa khe nhỏ hoặc dùng chân đỡ cách tường.
Nếu thích gỗ mà ngân sách có hạn, cách làm hợp lý là dồn gỗ thật vào một hai món nhìn thấy nhiều nhất, như mặt tủ lavabo và một chiếc ghế nan, còn sàn và tường dùng gạch tông ấm. Cảm giác ấm của phòng tắm đến từ màu và chất liệu chạm tay, không cần gỗ phủ khắp nơi.
Chăm sóc gỗ trong phòng tắm để không đen, không cong
Đồ gỗ trong phòng tắm cần chăm hơn đồ gỗ phòng khách một chút, nhưng không tốn nhiều thời gian nếu làm đều:
- Sau khi tắm, bật quạt hút hoặc mở cửa sổ cho phòng khô; phòng khô nhanh là cách bảo vệ gỗ hiệu quả nhất.
- Lau khô mặt tủ lavabo, chỗ nước đọng quanh chân vòi bằng khăn mềm, không để vũng nước qua đêm.
- Ghế, bục chân, khay gỗ trong vùng ướt nên dựng đứng hoặc nhấc ra ngoài cho khô; mỗi tuần phơi chỗ thoáng một lần.
- Lau bằng nước sạch hoặc dung dịch tẩy rửa nhẹ; tránh chất tẩy có clo, axit mạnh hay cồn đậm đặc trên mặt gỗ đã phủ dầu hoặc sơn.
- Gỗ phủ dầu: khi thấy mặt gỗ khô, bạc, nước không còn đọng thành giọt, chà nhẹ bằng giấy nhám mịn rồi lau một lớp dầu mỏng theo hướng dẫn của loại dầu đang dùng.
- Gỗ sơn PU: kiểm mép cạnh và góc vài tháng một lần; chỗ màng sơn nứt nên xử lý sớm trước khi nước kịp lọt vào.
- Mùa nồm: đóng cửa sổ khi trời nồm, chạy quạt hút hoặc máy hút ẩm; hơi ẩm từ ngoài tràn vào lúc này là kẻ thù chính của đồ gỗ.
Vết đen nhỏ trên gỗ mộc do nước đọng đôi khi chà nhám được; vết đen lan rộng, gỗ mềm khi ấn móng tay là dấu hiệu mục, cần thay phần đó. Với ván công nghiệp đã phồng, thay tấm là cách duy nhất có hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lát sàn gỗ cho phòng tắm không?
Không nên lát sàn gỗ tự nhiên hay gỗ công nghiệp thông thường cho sàn phòng tắm, nhất là trong vùng tắm. Nếu thích cảm giác gỗ dưới chân, dùng gạch vân gỗ cho sàn và đặt một bục nan teak rời trong vùng sen, nhấc ra phơi được. Sàn gỗ chỉ hợp ở khu thay đồ khô tách hẳn khỏi phòng tắm.
Tủ lavabo gỗ tự nhiên hay ván chống ẩm bền hơn?
Còn tuỳ cách làm. Gỗ tự nhiên phủ kín các mặt, treo cách sàn, có thể dùng rất lâu và sửa được khi trầy. Ván chống ẩm rẻ hơn, ổn định kích thước tốt, nhưng khi cạnh bị nước thấm thì phồng và không sửa được. Với phòng tắm hay ướt sàn, chất lượng cạnh dán và chân tủ quan trọng hơn loại vật liệu.
Gỗ teak để lâu bị xám bạc có phải là hỏng không?
Không hẳn. Teak để mộc ngoài nắng gió hay trong môi trường ẩm sẽ chuyển dần sang màu xám bạc, đây là thay đổi bề mặt, phần gỗ bên trong vẫn chắc. Nếu muốn giữ màu nâu mật, cần vệ sinh và lau dầu định kỳ. Hỏng thật là khi gỗ mềm, nứt sâu hoặc có mốc đen ăn vào thớ.
Trần gỗ trong phòng tắm có bị mốc không?
Có nguy cơ nếu phòng tắm không có quạt hút hay cửa sổ, vì hơi nước bốc lên đọng nhiều nhất ở trần. Nên chọn gỗ biến tính nhiệt hoặc tấm ốp chịu ẩm, phủ lớp hoàn thiện kín, chừa khe thông gió phía trên, và có quạt hút chạy đủ lâu sau khi tắm. Phòng tắm bí thì nên làm trần vật liệu chịu nước.
Có thể dùng gỗ cũ, gỗ tái sử dụng cho phòng tắm không?
Có thể dùng cho đồ ở vùng khô như kệ, khung gương, ghế nhỏ, sau khi làm sạch, kiểm mối mọt và phủ lại lớp hoàn thiện. Gỗ cũ thường đã ổn định nên ít cong vênh hơn gỗ mới. Không nên dùng gỗ cũ có lớp sơn cũ không rõ nguồn gốc ở chỗ chạm tay nhiều nếu không cạo bỏ lớp sơn đó.
Gạch vân gỗ có làm phòng tắm trông giả không?
Phụ thuộc chất lượng in vân và cách lát. Gạch vân gỗ có nhiều mẫu vân khác nhau trong cùng lô, khổ dài, lát so le như ván sàn thật sẽ trông tự nhiên hơn loại lặp một vân. Kết hợp gạch vân gỗ dưới sàn với một hai món gỗ thật như tủ lavabo giúp mắt khó phân biệt hơn.