Wabi-sabi là một quan niệm thẩm mỹ của Nhật Bản coi trọng vẻ đẹp của cái giản dị, mộc mạc, không hoàn hảo và chịu dấu thời gian. Trong nhà ở, nó hiện ra qua tường vữa trát tay không phẳng tuyệt đối, gỗ thấy vân và vết nứt tự nhiên, gốm men chảy không đều, vải lanh nhăn, màu đất trầm và rất ít đồ.
Khác với Japandi — vốn pha mỹ học Nhật với sự tiện dụng Bắc Âu và vẫn giữ đường nét gọn gàng — Wabi-sabi đi xa hơn về phía thô mộc và cũ kỹ, chấp nhận vết sứt, vết mòn như một phần của vẻ đẹp. Bài này giải thích tinh thần đó, cách nhận ra một không gian Wabi-sabi, chọn vật liệu, màu, đồ đạc, và đặc biệt là những chỗ phải tính lại khi áp vào nhà Việt nóng ẩm, nồm mốc.
Wabi-sabi là gì và vì sao nó khó làm hơn vẻ ngoài
Hai chữ wabi và sabi có lịch sử dài trong văn hoá Nhật, gắn với thơ ca, nghệ thuật trà đạo và gốm. Diễn giải phổ biến hiện nay: wabi chỉ vẻ đẹp của sự đơn sơ, thanh đạm, tách khỏi xa hoa; sabi chỉ vẻ đẹp của thời gian để lại trên vật — lớp gỉ, lớp rêu, sự phai màu. Với độc giả phương Tây, cuốn sách nhỏ Wabi-Sabi for Artists, Designers, Poets & Philosophers của Leonard Koren (1994) là một trong những tài liệu đưa khái niệm này vào giới thiết kế. Tiểu luận Ca ngợi bóng tối của Tanizaki Jun'ichirō (1933) cũng hay được nhắc tới khi bàn về ánh sáng mờ và vật liệu trầm trong nhà Nhật.
Khi thành "phong cách nội thất" trên mạng, Wabi-sabi dễ bị rút gọn thành một bảng màu be nâu và vài chiếc bình gốm méo. Nhưng tinh thần gốc nằm ở chỗ chọn vật liệu thật, để chúng già đi tự nhiên, và giữ không gian ít đồ đến mức từng món được nhìn thấy. Một căn phòng sơn giả vữa bằng sơn bóng, đầy đồ trang trí "mộc" sản xuất hàng loạt, không phải Wabi-sabi dù màu sắc giống.
Đây cũng là lý do phong cách này khó làm hơn vẻ ngoài: tường vữa thủ công cần thợ có tay nghề, gỗ cũ cần xử lý mối mọt và ẩm, gốm thủ công không đồng đều nên phải chọn từng món, và sự "không hoàn hảo" phải có chủ ý — một vết nứt tự nhiên trên mặt gỗ khác hẳn một cạnh tủ dán bị bong do thi công ẩu. Người làm Wabi-sabi giỏi biết phân biệt cái cũ đáng quý và cái hỏng cần sửa.
Dấu hiệu nhận ra một không gian Wabi-sabi
Một phòng mang tinh thần Wabi-sabi thường có phần lớn các đặc điểm sau; không cần đủ tất cả, nhưng nếu thiếu hẳn vật liệu thật thì chỉ còn là phòng màu be.
- Tường có bề mặt: vữa vôi, vữa đất, sơn hiệu ứng vữa mờ, bê tông mài thô — thấy vệt bay, vệt tay, sắc độ thay đổi nhẹ theo ánh sáng.
- Gỗ để lộ bản chất: mặt mờ hoặc dầu lau, thấy vân, mắt gỗ, vết nứt nhỏ; gỗ cũ tái sử dụng với dấu mòn ở cạnh.
- Đồ ít và thấp: ghế đẩu gỗ, bàn thấp, giường khung đơn giản; khoảng trống rộng giữa các món.
- Gốm và đá thủ công: bát, bình, đĩa men tro, men chảy, đáy không đều; đá cuội, phiến đá thô làm bậc hoặc mặt kệ.
- Vải tự nhiên nhăn nhẹ: lanh, gai, bông thô, màu nhuộm tự nhiên hơi loang.
- Ánh sáng mờ, thấp, xiên: cửa có rèm mỏng, đèn đặt thấp, bóng đổ được giữ lại thay vì xoá hết.
- Dấu sửa chữa được trân trọng: chiếc bát vỡ hàn lại bằng sơn và vàng theo kỹ thuật kintsugi là hình ảnh biểu tượng; trong nhà ở, đó có thể là một miếng vá gỗ, một chân ghế thay mới để lộ màu khác.
Ngược lại, bề mặt bóng loáng, kính gương lớn, nhựa giả gỗ in vân lặp lại, màu rực, đồ trang trí nhiều tầng lớp là những thứ làm mất tinh thần này ngay lập tức.
Bảng màu và vật liệu Wabi-sabi cho nhà Việt
Màu trong Wabi-sabi gần như luôn đến từ vật liệu chứ không từ sơn màu. Bảng dưới gợi ý vai trò từng nhóm, cùng vật liệu có sẵn ở Việt Nam có thể thay thế vật liệu Nhật.
| Vai trò | Màu | Vật liệu gợi ý | Ghi chú cho nhà Việt |
|---|---|---|---|
| Nền tường, trần | Trắng vôi ngả xám, be đất, xám tro ấm | Vữa vôi, sơn hiệu ứng vữa gốc khoáng, bê tông mài | Chọn sản phẩm có công bố chịu ẩm, thoát hơi; tránh sơn giả vữa bóng |
| Sàn | Nâu xám, xám tro, gỗ phong hoá | Gạch nung thủ công, gạch xi măng mài, gỗ sồi hoặc gỗ cũ dầu lau | Gạch nung hút nước, cần lớp bảo vệ ở khu ẩm |
| Đồ gỗ | Gỗ mộc trung bình đến trầm | Gỗ cũ tái sử dụng, gỗ thông, gỗ sồi, tràm | Gỗ cũ phải kiểm mối mọt, độ ẩm trước khi đưa vào nhà |
| Vải | Kem, nâu đất, xanh chàm nhạt, xám khói | Lanh, gai, bông thô, vải nhuộm chàm thủ công | Lanh nhăn là bình thường; giặt nhẹ để giữ bề mặt |
| Điểm | Đen than, nâu sẫm, xanh rêu | Gốm men tro, sắt rèn, giỏ mây cói, đá cuội | Gốm và mây tre làng nghề Việt hợp tinh thần mộc |
Điểm đáng nói là nhiều vật liệu truyền thống của Việt Nam — gạch Bát Tràng, gốm men tro, mây tre, cói, vải chàm vùng cao, vữa vôi nhà cổ — rất gần với tinh thần Wabi-sabi. Dùng chúng vừa đúng tinh thần "vật liệu tại chỗ", vừa tránh cảm giác bê nguyên một căn phòng Nhật vào nhà phố Việt.
Wabi-sabi gặp nồm ẩm và nắng nóng: những chỗ phải tính lại
Tường vữa phải thoát hơi. Vữa vôi truyền thống có khả năng "thở", nhưng nếu phủ lên bằng sơn kín hơi hoặc trát trên tường đang ngấm ẩm, mùa nồm sẽ đọng nước, ố và mốc. Hãy hỏi đơn vị thi công về hệ vật liệu phù hợp tường của bạn, xử lý thấm từ gốc trước khi làm bề mặt; tường ẩm chân tường ở nhà ống cũ là chỗ cần cẩn trọng nhất.
Gỗ cũ và gỗ dầu lau cần chăm hơn. Mặt gỗ không sơn phủ kín đẹp nhưng hút ẩm, dễ mốc trắng khi nồm và co ngót khi hanh khô. Lau dầu định kỳ theo hướng dẫn của loại dầu, giữ phòng thông gió, dùng máy hút ẩm những tuần nồm nặng ở miền Bắc.
Vải lanh và mây tre dễ mốc. Rèm lanh, nệm ngồi bông thô, giỏ cói, ghế mây cần phơi gió, tránh dồn sát tường ẩm. Ở nhà ẩm, ưu tiên ít món vải mà giặt được, thay vì nhiều đệm, nhiều thảm.
Nắng gắt làm "mộc" thành "cũ nát". Gỗ dầu lau và vải nhuộm tự nhiên dưới nắng tây trực tiếp sẽ phai không đều, có khi trông bạc chứ không còn đẹp. Che nắng bằng mái hiên, lam, rèm; đặt món gỗ quý ngoài vùng nắng trực tiếp.
Ánh sáng mờ cần đủ cho sinh hoạt. Wabi-sabi thích ánh sáng thấp, nhưng bếp, góc đọc, lối cầu thang vẫn cần đủ sáng để an toàn. Dùng đèn thấp ấm cho không khí, kèm đèn chức năng có thể bật khi cần.
Áp Wabi-sabi theo từng mức: một góc, một phòng hay cả nhà
Wabi-sabi trọn vẹn cho cả nhà đòi hỏi vật liệu và tay nghề đồng bộ, cũng như cả gia đình chấp nhận một lối sống ít đồ. Với nhiều gia đình Việt — có trẻ nhỏ, có ông bà, đồ đạc tích luỹ nhiều — cách thực tế hơn là áp theo mức.
Mức một — một góc: một góc đọc sách với ghế gỗ mộc, bàn thấp, chiếc bình gốm và đèn giấy, đặt cạnh cửa sổ có rèm lanh. Phần còn lại của phòng có thể vẫn là phong cách hiện đại trung tính. Đây là cách thử xem bạn có thật sự thích sống cùng vật liệu thô không.
Mức hai — một phòng: phòng ngủ là nơi hợp nhất, vì ít đồ và cần sự tĩnh. Một bức tường đầu giường vữa thô, giường khung gỗ thấp, ga lanh màu đất, tủ âm cánh trơn cùng màu tường để giấu đồ, sàn gỗ dầu lau. Mọi thứ còn lại cất kín.
Mức ba — cả nhà: cần quyết định từ khi làm phần thô: chọn hệ vữa, chọn sàn, chọn gỗ cửa và đồ gỗ đồng bộ, thiết kế lưu trữ kín đủ lớn để bề mặt luôn trống. Phải nói rõ với đơn vị thi công rằng sự "không phẳng" của tường là có chủ ý, và thống nhất mẫu bề mặt trước khi làm cả nhà; đây là chỗ tranh cãi nghiệm thu hay gặp nhất.
Ở mức nào thì nguyên tắc chung vẫn là: ít món hơn, mỗi món thật hơn, giữ nhiều khoảng trống, và chấp nhận rằng nhà sẽ thay đổi theo thời gian.
Những hiểu lầm làm Wabi-sabi thành nhà bừa hoặc nhà nghèo nàn
"Không hoàn hảo nghĩa là làm ẩu cũng được." Tường vữa thô đẹp vẫn phải bám chắc, không bong tróc, không có vết nứt do kết cấu. Đồ gỗ mộc vẫn phải chắc mối ghép. Sự không hoàn hảo nằm ở bề mặt và dấu tay người, không nằm ở chất lượng thi công.
"Cứ đồ cũ là đúng tinh thần." Đồ cũ chỉ hợp khi vật liệu thật và dáng giản dị. Một chiếc tủ cũ phủ nhựa bóng, chạm trổ cầu kỳ không mang tinh thần Wabi-sabi dù đã nhiều năm tuổi.
"Chỉ cần sơn be nâu là thành." Màu đất không đủ. Thiếu bề mặt thật — vữa, gỗ, gốm, vải thô — phòng be nâu chỉ là phòng trung tính. Ngược lại, một phòng tường trắng vôi với vài món gỗ cũ và gốm thủ công có thể rất Wabi-sabi.
"Ít đồ là bỏ hết đồ dùng." Nhà vẫn cần đủ chỗ để đồ. Cái làm phòng Wabi-sabi trông trống là lưu trữ kín được thiết kế đủ lớn, không phải gia đình sống thiếu thốn.
Ví dụ giả định: phòng ngủ Wabi-sabi trong căn hộ khoảng 14 m²
Ví dụ giả định: phòng ngủ chính căn hộ, khoảng 14 m², một cửa sổ hướng đông, tường đã sơn trắng phẳng, sàn gỗ công nghiệp tông xám lạnh có sẵn. Gia chủ muốn phòng tĩnh, ít đồ, nhưng không muốn đập phá nhiều. Thứ tự làm:
- Giữ tường hiện có, làm riêng bức tường đầu giường bằng sơn hiệu ứng vữa gốc khoáng màu be tro; các tường khác sơn lại trắng vôi ngả ấm, sơn mờ.
- Sàn xám lạnh không hợp tinh thần ấm; thay vì thay sàn, trải một tấm thảm dệt phẳng sợi tự nhiên màu kem dưới hai phần ba giường để kéo tông ấm lên.
- Chọn giường khung gỗ sồi thấp, mặt dầu lau, đầu giường trơn; hai bên là hai ghế đẩu gỗ cũ thay cho tab đầu giường.
- Tủ áo âm tường cánh trơn sơn cùng màu tường, tay nắm âm, để mọi đồ dùng được cất kín.
- Rèm lanh hai lớp màu kem, lớp trong mỏng để buổi sáng ánh nắng xuyên qua mềm.
- Ánh sáng: một đèn giấy đặt sàn ở góc, hai đèn nhỏ thấp ở hai đầu giường, trần chỉ còn một đèn âm trần dùng khi dọn dẹp.
- Trang trí: một bình gốm men tro trên ghế đẩu, một cành khô; không treo tranh, để bức tường vữa là điểm nhìn.
Kết quả là một phòng chỉ còn khoảng sáu món nhìn thấy được, tất cả đều bằng vật liệu thật, với chi phí lớn nhất nằm ở bức tường vữa, chiếc giường và tủ âm. Đây là cách thử Wabi-sabi ở một phòng trước khi quyết định có làm rộng ra cả nhà hay không.
Câu hỏi thường gặp
Wabi-sabi và Japandi khác nhau thế nào?
Japandi là phong cách pha Nhật với Bắc Âu, đường nét gọn, đồ có thiết kế rõ, bề mặt sạch, gỗ sáng đến trung bình. Wabi-sabi là một quan niệm thẩm mỹ thô mộc hơn, nhấn mạnh vật liệu cũ, bề mặt không đều và dấu thời gian. Một phòng Japandi có thể mượn vài yếu tố Wabi-sabi, không ngược lại.
Căn hộ chung cư có làm Wabi-sabi được không?
Được, nhất là ở mức một phòng hoặc vài góc. Tường căn hộ thường phẳng và hoàn thiện sẵn, có thể làm một mảng sơn hiệu ứng vữa, thay sàn gỗ mộc, chọn đồ gỗ thô và gốm thủ công. Cần tuân thủ nội quy thi công chung cư khi trát hoặc thay sàn.
Sơn hiệu ứng vữa có thay được vữa vôi thật không?
Về hình thức thì gần, về cảm giác chạm và cách già đi thì khác. Sơn hiệu ứng gốc khoáng thường cho bề mặt mờ, thoát hơi tốt hơn sơn giả vữa gốc nhựa. Nên xem mẫu thật đã thi công, hỏi khả năng chịu ẩm và cách vệ sinh trước khi chọn.
Nhà có trẻ nhỏ có hợp phong cách này không?
Có những điểm hợp, như đồ ít, vật liệu tự nhiên, ít góc nhọn bóng. Nhưng gốm thủ công dễ vỡ, tường vữa thô có thể trầy da khi va quệt, gỗ dầu lau dễ ố vết. Nên dùng gốm ở tầm cao, bo cạnh tường ở lối đi, chọn lớp hoàn thiện gỗ dễ lau hơn.
Gỗ cũ mua lại cần kiểm gì trước khi dùng?
Kiểm lỗ mọt, bột gỗ rơi, mùi ẩm mốc, vết nứt sâu xuyên mối ghép và độ ẩm của gỗ. Gỗ tháo từ nhà cũ có thể còn đinh, sơn cũ chứa chì ở các công trình rất lâu năm. Nên nhờ thợ xử lý mối mọt và làm sạch bề mặt trước khi đưa vào nhà.
Wabi-sabi có tốn kém hơn các phong cách khác không?
Không nhất thiết về vật liệu, vì nhiều vật liệu mộc không đắt; nhưng tốn công thợ thủ công, thời gian chọn từng món và chăm sóc định kỳ. Chi phí phụ thuộc phần lớn vào bề mặt tường, sàn và lượng đồ gỗ đặt làm; hãy tách các cấu phần này khi đọc báo giá.