Bánh xe màu là vòng tròn xếp các sắc màu theo thứ tự cầu vồng; nhìn vị trí của các màu trên vòng, bạn biết ngay chúng sẽ êm hay tương phản khi đặt cạnh nhau. Trong nội thất, bốn kiểu phối dùng nhiều nhất là đơn sắc (một sắc ở nhiều độ đậm nhạt), tương đồng (hai ba sắc nằm sát nhau), bổ túc (hai sắc đối diện) và bộ ba (ba sắc cách đều).
Điểm người mới hay bỏ sót: bánh xe chỉ cho biết sắc nào đi với sắc nào, còn việc phòng đẹp hay chói lại phụ thuộc độ sáng và độ rực của từng màu. Một phòng phối bổ túc xanh–cam có thể rất êm nếu xanh là xanh mòng két đậm, cam là màu gạch nung trầm; cũng cặp sắc đó ở độ rực tối đa thì thành phòng chơi trẻ em. Bài dưới đây đi từ cách đọc bánh xe, qua bốn kiểu phối, tới cách hạ màu cho tường và đồ lớn trong nhà Việt.
Đọc bánh xe màu: sắc, độ sáng và độ rực
Bánh xe màu quen thuộc nhất trong mỹ thuật có mười hai ô, gắn với cách trình bày của Johannes Itten, giảng viên trường Bauhaus, trong cuốn Nghệ thuật màu sắc (1961): ba màu gốc đỏ, vàng, lam; ba màu thứ cấp cam, lục, tím; sáu màu bậc ba nằm xen giữa. Với nội thất, bạn không cần thuộc tên mười hai ô, chỉ cần nhớ một điều: màu càng gần nhau trên vòng thì càng hoà, càng xa thì càng tương phản.
Mỗi màu ngoài đời còn có hai thuộc tính nữa mà bánh xe phẳng không thể hiện. Hệ màu Munsell, do Albert Munsell xây dựng đầu thế kỷ 20, tách rõ ba trục: sắc (hue — đỏ, lam, lục…), độ sáng (value — gần trắng hay gần đen) và độ rực (chroma — tươi hay xám đục). Ba lọ sơn "xanh lá" trong cửa hàng có thể cùng sắc nhưng một lọ là xanh bạc hà nhạt, một lọ là xanh rêu xám, một lọ là xanh lá chuối rực; trên tường, chúng cho ba căn phòng khác hẳn nhau.
Quy tắc nghề rút ra từ đây: chọn sắc bằng bánh xe, chọn độ sáng và độ rực bằng diện tích. Mảng càng lớn (tường, sàn, sofa, rèm) thì nên càng ít rực, thường là phiên bản pha xám hoặc pha nâu của sắc đó. Mảng càng nhỏ (gối, một chiếc ghế, chân đèn) thì mới dùng được độ rực cao. Hầu hết các phòng phối màu "đúng lý thuyết" mà vẫn chói đều hỏng ở chỗ dùng độ rực của mẫu nhỏ cho mảng lớn.
Bốn kiểu phối theo bánh xe và cảm giác mỗi kiểu tạo ra
Bảng sau tóm tắt bốn kiểu phối, kèm cảm giác thường gặp và chỗ dễ hỏng. Hãy coi đây là bản đồ để chọn hướng trước khi đi xem sơn, vải hay đồ gỗ.
| Kiểu phối | Cách lấy màu trên vòng | Cảm giác thường gặp | Chỗ dễ hỏng |
|---|---|---|---|
| Đơn sắc | Một sắc, thay đổi độ sáng và độ rực | Êm, liền, dễ làm phòng trông rộng | Phẳng, buồn nếu thiếu chất liệu và tương phản sáng tối |
| Tương đồng | Hai đến bốn sắc nằm sát nhau (vd. lục, lục lam, lam) | Hài hoà, có chuyển động nhẹ | Lẫn vào nhau nếu các màu cùng độ sáng |
| Bổ túc | Hai sắc đối diện (lam–cam, đỏ–lục, vàng–tím) | Sống động, rõ tâm điểm | Chói, rẻ tiền nếu cả hai đều rực và chia đôi diện tích |
| Bổ túc tách | Một sắc và hai sắc nằm cạnh màu đối diện của nó | Tương phản dịu hơn bổ túc thuần | Khó cân nếu không có màu chủ rõ ràng |
| Bộ ba | Ba sắc cách đều trên vòng (vd. đỏ, vàng, lam) | Vui, nhiều năng lượng | Rối nhất trong bốn kiểu; trong nhà ở nên hạ độ rực cả ba |
Với nhà ở dùng hằng ngày, đơn sắc và tương đồng là hai kiểu an toàn cho phòng ngủ, phòng làm việc; bổ túc hợp phòng khách, phòng ăn nơi cần một điểm sáng; bộ ba nên dành cho góc nhỏ hoặc phòng trẻ em, và vẫn nên làm ở phiên bản trầm. Điểm chung của cả bốn kiểu: luôn cần một nền trung tính (trắng ngà, be, xám ấm, màu gỗ) làm "khoảng nghỉ" giữa các sắc.
Phối đơn sắc và tương đồng: êm mà không phẳng
Đơn sắc cần ba bậc sáng tối rõ ràng. Ví dụ giả định một phòng ngủ đơn sắc xanh lam: tường lam xám rất nhạt, rèm lam xám trung bình, đầu giường bọc vải lam đậm gần màu mực. Nếu ba món đều ở cùng một độ sáng, mắt không phân biệt được lớp nào và phòng bệt như được phủ một lớp màu. Mẹo kiểm nhanh: chụp ảnh phòng hoặc mẫu vật liệu rồi chuyển sang đen trắng; nếu ảnh xám đều một màu thì cần tách độ sáng xa hơn.
Đơn sắc sống nhờ chất liệu. Vì sắc gần như không đổi, sự hấp dẫn đến từ bề mặt: tường sơn mờ, rèm lanh thô, chăn len đan, gỗ có vân, một chiếc đèn gốm men. Cùng một màu be, mặt vải dệt thô và mặt sơn bóng trông như hai màu khác nhau dưới ánh sáng xiên. Phòng đơn sắc mà toàn bề mặt nhẵn phẳng là phòng dễ chán nhất.
Tương đồng nên có một màu chủ. Khi dùng ba sắc liền nhau như lục, lục lam và lam, nên cho một sắc chiếm phần lớn diện tích có màu, hai sắc kia làm phụ. Ba sắc chia đều làm phòng không có trọng tâm. Cách hay là đặt màu chủ ở mảng lớn nhất có màu (thường là sofa hoặc một bức tường), màu phụ ở rèm, thảm, màu thứ ba chỉ còn trong vài chi tiết.
Tương đồng ấm và tương đồng lạnh khác nhau khi gặp nắng. Một dải vàng–cam–đỏ đất trong phòng nắng hướng tây sẽ làm phòng trông nóng hơn vào buổi chiều; cùng dải đó trong phòng hướng bắc, ít nắng trực tiếp, lại cho cảm giác ấm cúng. Dải lục–lam ngược lại: dễ chịu trong phòng nhiều nắng, có thể hơi lạnh trong phòng tối. Đây là chỗ bánh xe màu phải đi cùng việc quan sát chính căn phòng của bạn.
Phối bổ túc trong phòng ở: hạ độ rực, lệch diện tích
Cặp bổ túc là hai màu đối diện trên vòng, và chúng làm nổi nhau theo một hiện tượng mà các họa sĩ đã ghi nhận từ lâu: đặt cạnh nhau, màu cam trông cam hơn, màu lam trông lam hơn. Chính vì vậy cặp bổ túc rất mạnh, và trong nhà ở phải xử lý bằng hai cách: hạ độ rực và lệch diện tích.
Hạ độ rực nghĩa là dùng phiên bản pha xám, pha nâu: thay vì lam cobalt và cam tươi, chọn xanh mòng két đậm (teal) và màu gạch nung, màu rỉ đồng; thay vì đỏ và lục lá cây, chọn đỏ đô trầm và xanh rêu ô liu; thay vì vàng chanh và tím, chọn vàng mù tạt và tím khoai môn xám. Các cặp đã hạ độ rực này vẫn giữ được sức hút của tương phản sắc nhưng không làm mỏi mắt khi ở lâu.
Lệch diện tích nghĩa là một màu làm chủ, màu kia chỉ là điểm. Ví dụ giả định: góc ăn căn hộ có một bức tường xanh mòng két đậm, bộ ghế ăn bọc vải màu gạch nung, phần còn lại là trắng ngà và gỗ sồi sáng. Xanh chiếm một mảng tường, cam chỉ ở bốn mặt ghế; gỗ và trắng làm nền. Nếu đảo lại cho cam chiếm cả tường và xanh ở ghế, phòng sẽ nóng và gắt hơn nhiều, nhất là khi có nắng chiều.
Một gợi ý cho người ngại màu: bắt đầu bổ túc bằng vật liệu tự nhiên thay vì sơn. Gỗ óc chó, gỗ teak, da bò màu cognac đều nằm ở vùng cam nâu trên vòng; đặt chúng cạnh một sofa vải xanh lam xám hay rèm xanh than là bạn đã có cặp bổ túc dịu mà không cần sơn tường màu nào.
Áp bánh xe màu cho một phòng: các bước từ nền tới điểm
Trình tự dưới đây dùng được cho phòng khách, phòng ăn hay phòng ngủ; điểm cốt lõi là đi từ thứ khó thay tới thứ dễ thay, và chỉ chọn kiểu phối sau khi đã biết những màu đang có sẵn trong phòng.
- Liệt kê màu cố định: sàn, cửa, khung cửa sổ, tủ âm, gạch, mặt đá. Đặt chúng lên bánh xe: sàn gỗ sồi nằm ở vùng vàng cam nhạt, gạch xám lạnh gần như trung tính, cửa gỗ tối ở vùng cam nâu.
- Chọn kiểu phối dựa trên màu cố định mạnh nhất: sàn gỗ cam nâu đậm gợi ý phối bổ túc với lam xám, hoặc tương đồng với be, đất nung, vàng mù tạt.
- Chốt màu chủ cho mảng lớn có màu: sofa, rèm, một bức tường. Chọn ở độ rực thấp, thử mẫu trên tường thật.
- Chọn màu phụ cho mảng trung bình: thảm, ghế đơn, đầu giường, tủ rời sơn màu.
- Để dành độ rực cao cho món nhỏ: gối, chân đèn, bình gốm, khung ảnh — thứ thay được dễ dàng khi chán.
- Kiểm bằng ảnh đen trắng để chắc các lớp tách nhau về độ sáng, rồi kiểm lúc tối dưới đèn thật của phòng.
Nếu sau bước ba bạn thấy lưỡng lự giữa hai kiểu, hãy chọn kiểu ít tương phản hơn cho mảng lớn và đưa tương phản vào món nhỏ. Đổi gối dễ hơn sơn lại tường rất nhiều.
Hiểu lầm hay gặp khi dùng bánh xe màu
"Màu đối diện là phải hợp nhau." Bánh xe cho biết hai sắc tương phản mạnh, không đảm bảo chúng đẹp ở mọi độ sáng và độ rực. Cặp đỏ–lục rực là cặp kinh điển của đồ trang trí dịp lễ cuối năm, đặt trong phòng khách quanh năm sẽ rất mệt mắt; hạ cả hai xuống đỏ đô và xanh rêu mới hợp nhà ở.
"Trắng, đen, xám, be không phải màu nên không cần tính." Các màu trung tính gần như luôn mang một sắc ngầm: trắng ngả vàng, ngả hồng hay ngả xanh; xám ngả nâu hay ngả lam. Đặt một tường trắng ngả xanh cạnh sàn gỗ cam là đã có một cặp gần bổ túc, đôi khi làm gỗ trông đỏ hơn mong đợi. Đặt mẫu trung tính cạnh mẫu trắng tinh để thấy sắc ngầm.
"Phối theo bánh xe trên điện thoại là xong." Màn hình phát sáng, còn sơn và vải phản xạ ánh sáng của phòng. Cùng một mã màu, trên màn hình và trên tường lệch nhau rõ, nhất là màu đậm và màu xám ấm. Bánh xe chỉ để chọn hướng; quyết định cuối cùng phải dựa trên mẫu thật trong chính phòng đó.
"Càng nhiều màu càng vui." Ba sắc có độ rực cao trong một phòng đã là nhiều, kể cả theo kiểu bộ ba đúng lý thuyết. Phòng nhiều màu mà vẫn dễ chịu thường có rất nhiều nền trung tính, và các màu được lặp lại ít nhất hai ba lần ở các góc khác nhau để mắt thấy có hệ thống.
Câu hỏi thường gặp
Phòng nhỏ có nên phối màu bổ túc không?
Được, nếu một màu làm chủ ở độ rực thấp và màu kia chỉ là điểm nhỏ. Phòng nhỏ dễ bị chật khi hai màu tương phản chia đôi diện tích; giữ tường sáng, dồn tương phản vào ghế, gối hoặc một món đồ để mắt có chỗ dừng mà phòng không bị chia cắt.
Màu gỗ nằm ở đâu trên bánh xe màu?
Phần lớn gỗ nội thất nằm ở vùng vàng, cam và đỏ nâu với độ rực thấp: sồi, tần bì ngả vàng nhạt; teak, óc chó ngả cam nâu; xoan đào, gỗ đỏ ngả đỏ nâu. Vì vậy gỗ hợp tự nhiên với lam xám, xanh rêu và các sắc nằm đối diện vùng cam.
Muốn phòng trông mát hơn thì chọn kiểu phối nào?
Phối đơn sắc hoặc tương đồng ở dải lục, lục lam, lam, với độ sáng cao và độ rực thấp, kết hợp nền trắng ngà và gỗ sáng. Hạn chế các mảng lớn màu cam, đỏ, vàng đậm ở bức tường nhận nắng chiều; giữ màu ấm trong các món nhỏ.
Có cần mua bánh xe màu thật hay dùng hình trên mạng cũng được?
Hình trên mạng đủ để hiểu vị trí các sắc. Một bánh xe màu in bằng giấy có thêm lợi ích là xoay được khung để thấy ngay cặp bổ túc, bộ ba, nhưng màu in vẫn chỉ gần đúng. Thứ thật sự cần là mẫu sơn, mẫu vải và mẫu gỗ đặt cạnh nhau trong phòng.
Phối đơn sắc có làm phòng nhàm chán không?
Chỉ khi các món cùng độ sáng và cùng một kiểu bề mặt. Tách ít nhất ba bậc sáng tối, đưa vào vải thô, gỗ có vân, gốm, kim loại mờ, thêm một điểm trung tính rất tối như đen than là phòng đơn sắc có chiều sâu mà vẫn êm.
Nhà có sàn gỗ màu đỏ nâu đậm thì nên phối màu gì?
Sàn đỏ nâu đã là một màu mạnh. Hướng dễ làm là phối với lục xám, xanh rêu hoặc lam xám ở sofa, rèm để thành cặp gần bổ túc dịu, tường giữ trắng ngà ngả ấm. Tránh tường hồng, cam đào vì dễ làm cả phòng ngả đỏ.