Gác lửng là một sàn phụ làm trong không gian có trần cao, chia chiều cao thành hai lớp. Nó chỉ thật sự đáng làm khi cả lớp trên lẫn lớp dưới đều đủ cao để dùng vào việc định trước: chỗ ngồi, chỗ ngủ, hay chỉ chỗ cất đồ. Thiếu chiều cao, gác lửng biến thành một trần thấp đè lên phòng dưới và một gác bí nóng mà không ai muốn leo lên.
Bài này nói về phần nội thất của gác: tính chiều cao, chọn cầu thang và lan can, chọn công năng, chống nóng và thông gió, đồ đặt trên gác. Phần kết cấu như khung thép, dầm, sàn chịu lực, bắt vào tường hay cột nào phải do kỹ sư và đơn vị thi công có nghề tính toán. Ở chung cư và nhà thuê, làm gác lửng thường cần sự đồng ý của chủ nhà, ban quản lý hoặc giấy phép sửa chữa theo quy định hiện hành; hỏi trước khi thiết kế.
Tính chiều cao: trần bao nhiêu thì làm được gác gì
Chiều cao sàn tới trần trừ đi bề dày sàn gác (khung, ván, sàn hoàn thiện, thường khoảng 15–25 cm tuỳ kết cấu) rồi chia cho hai lớp. Những mức dưới đây là kinh nghiệm thường gặp, không phải quy chuẩn:
| Chiều cao thông thuỷ | Lớp dưới | Lớp trên | Công năng hợp lý |
|---|---|---|---|
| Khoảng 3,2–3,4 m | Khoảng 2,1–2,2 m | Khoảng 1–1,1 m | Gác cất đồ, gác ngủ chỉ nằm và ngồi khom |
| Khoảng 3,6–3,8 m | Khoảng 2,2–2,3 m | Khoảng 1,2–1,4 m | Gác ngủ ngồi thẳng lưng được trên nệm |
| Khoảng 4,2–4,5 m | Khoảng 2,4–2,5 m | Khoảng 1,6–1,8 m | Gác ngủ có lối đi khom, góc đọc sách |
| Từ khoảng 5 m | Khoảng 2,6 m trở lên | Khoảng 2,1 m trở lên | Gác dùng như một tầng: phòng ngủ đứng thẳng, phòng làm việc |
Lớp dưới là nơi người trong nhà sinh hoạt nhiều nhất, nên ưu tiên đủ cao cho lớp dưới trước rồi mới tính lớp trên. Người cao khoảng 1,7 m cần thông thuỷ tối thiểu chừng 2,1 m để đi lại dưới gác mà không cúi; dưới mức đó, chỉ đặt dưới gác những thứ không phải đi qua thường xuyên như sofa, bàn làm việc ngồi. Gác không cần phủ hết mặt bằng: gác phủ khoảng một phần ba đến một nửa diện tích, phần còn lại để thông tầng, giúp phòng dưới vẫn có cảm giác trần cao và ánh sáng xuống được.
Gác dùng để làm gì: bốn công năng và yêu cầu riêng
Chọn công năng trước, rồi mới quyết chiều cao, diện tích, cầu thang. Bốn công năng hay gặp:
- Gác ngủ. Cần đủ chỗ đặt nệm và lối lên xuống thoải mái, có ổ điện, đèn đọc sách, điểm thông gió. Trên gác nóng hơn dưới vài độ vì khí nóng bốc lên, nên phải tính điều hoà hoặc quạt từ đầu. Nệm đặt thẳng sàn gác dày vừa phải để giữ khoảng ngồi.
- Gác cất đồ. Dễ làm nhất, chiều cao thấp cũng được, nhưng phải tính tải trọng: vali, sách, đồ theo mùa xếp đầy rất nặng. Lối lên có thể là thang rời hoặc thang gấp. Đồ cất trên gác nên đựng trong hộp có nắp để chống bụi, đánh dấu ngoài hộp.
- Gác làm việc, đọc sách. Cần đủ cao để ngồi ghế, có ánh sáng tốt. Hợp khi gác nằm cạnh cửa sổ hoặc ô kính cao. Tiếng gõ phím và đèn trên gác có thể làm phiền người ngủ dưới nếu gác hở.
- Gác cho trẻ em. Trẻ thích gác, nhưng đây là công năng đòi hỏi an toàn cao nhất: lan can kín, cao, khe hở nhỏ; cầu thang có tay vịn; không đặt gác cho trẻ dưới khoảng 6 tuổi ngủ một mình theo khuyến cáo phổ biến với giường tầng.
Cầu thang lên gác: dốc đến đâu thì còn dùng hằng ngày được
Cầu thang là phần quyết định gác có được dùng hay không. Một gác ngủ phải leo bằng thang leo dựng đứng sẽ bị bỏ sau vài tháng, nhất là khi phải xuống giữa đêm. Có bốn loại thang phổ biến, xếp từ tốn chỗ nhất tới ít chỗ nhất: thang bậc thông thường có độ dốc gần cầu thang nhà ở; thang dốc kiểu "thang thuyền" bậc so le, dốc hơn nhưng vẫn bước được mặt trước; thang tủ, mỗi bậc là một hộp tủ chứa đồ; và thang leo dạng thanh, dốc gần thẳng đứng, chỉ hợp cho gác cất đồ.
Thang tủ được ưa chuộng ở căn hộ nhỏ vì vừa lên gác vừa có chỗ cất đồ. Mặt bậc nên sâu khoảng 22–25 cm, chiều cao mỗi bậc khoảng 18–22 cm để bước an toàn; hộp tủ phải chắc, liên kết với nhau và cố định vào tường hoặc sàn. Thang bậc so le tiết kiệm chỗ nhưng chỉ hợp cho người lớn khoẻ, quen dùng, và bắt buộc có tay vịn hai bên.
Dù loại nào, tay vịn là thứ không được bỏ qua, nhất là ở đoạn trên cùng nơi người chuyển từ đứng trên thang sang bò hoặc khom lên sàn gác. Chỗ chuyển tiếp này là nơi hay trượt chân nhất. Một thanh vịn kéo dài lên trên mép sàn gác khoảng 0,9–1 m giúp có chỗ nắm khi lên xuống. Đèn chiếu sáng thang bật được từ cả trên và dưới, hoặc đèn cảm biến chuyển động ban đêm, là chi tiết nhỏ mà quan trọng.
Lan can và an toàn trên gác
Mép gác hở là điểm nguy hiểm thường bị coi nhẹ, vì nhiều gác chỉ được che bằng một thanh ngang thấp cho thoáng và đẹp ảnh. Lan can gác ngủ cần đủ cao so với mặt nệm, không chỉ so với mặt sàn: nệm dày 20 cm làm lan can 60 cm thấp đi chỉ còn 40 cm khi nằm trở mình. Lan can nan đứng ít bị trẻ trèo hơn nan ngang; khe hở giữa các nan nhỏ đủ để đầu trẻ không lọt qua. Các mức chiều cao và khe hở cụ thể nên hỏi đơn vị thi công dựa trên quy chuẩn hiện hành về lan can.
Kính cường lực hoặc kính dán an toàn làm lan can giữ được ánh sáng và tầm nhìn, nhưng cần khung hoặc chân kẹp chắc chắn do thợ có nghề lắp. Lưới thép mảnh, nan gỗ đứng dày là những lựa chọn kinh tế hơn. Tránh dùng dây thừng, lưới sợi mềm làm lan can chính.
Sàn gác nên có bề mặt không trơn, không dùng sàn gỗ bóng dầu ở mép gác. Đồ nặng trên gác như tủ, kệ sách phải đặt sát tường và cố định, không đặt ở mép gần lan can. Ổ điện trên gác cần đi dây trong ống, không kéo dây nối dài từ dưới lên vắt qua lan can, vì gác thường làm bằng gỗ hoặc ván dễ cháy. Nhà có gác ngủ nên có thiết bị báo khói, vì khói bốc lên gác trước tiên.
Chống nóng, thông gió và ánh sáng cho gác
Khí nóng nhẹ hơn nên bốc lên và đọng lại ở lớp không khí sát trần, đúng chỗ của gác. Ở nhà phố mái tôn hoặc tầng trên cùng, gác có thể nóng đến mức không ngủ được vào mùa hè. Trước khi làm gác ngủ, đứng trên thang ở độ cao dự kiến vào buổi chiều để cảm nhận. Giải pháp nội thất gồm: trần dưới mái có lớp cách nhiệt, quạt hút hoặc ô thoáng ở điểm cao nhất để thoát khí nóng, điều hoà đặt cục lạnh thổi được lên gác, hoặc một quạt trần ở khu thông tầng để trộn khí.
Ánh sáng tự nhiên cho gác đến từ cửa sổ cao hoặc ô kính lấy sáng. Nếu gác đặt ngay trước cửa sổ duy nhất, nó sẽ lấy hết ánh sáng của phòng dưới; khi đó gác nên lùi vào trong, chừa khoảng thông tầng ngay trước cửa sổ. Lan can thoáng và gác không phủ kín mặt bằng giúp ánh sáng lọt xuống.
Gác ở căn hộ thường làm từ khung thép hộp sơn tĩnh điện, sàn ván gỗ hoặc tấm xi măng; tiếng bước chân trên gác truyền xuống rất rõ. Trải thảm hoặc lớp lót dưới sàn hoàn thiện giúp giảm tiếng ồn, nhất là khi một người ngủ trên gác và người kia sinh hoạt ở dưới vào giờ khác nhau.
Đồ nội thất trên gác: thấp, nhẹ và lấy được đồ dễ
Nệm đặt sàn hoặc khung giường thấp. Mỗi phân chiều cao của khung giường là một phân bị lấy mất khỏi khoảng ngồi. Gác thấp hợp với nệm đặt thẳng trên sàn có lót tấm thoáng khí bên dưới để chống ẩm; gác cao từ khoảng 1,6 m trở lên mới nên dùng khung giường thấp.
Tủ thấp chạy dọc mép tường. Tủ hoặc ngăn kéo cao khoảng 40–60 cm chạy dọc phần trần thấp nhất của gác tận dụng được chỗ mà người không thể đứng. Cánh tủ nên là ngăn kéo hoặc cánh lùa, vì cánh mở cần chỗ quay cánh mà trên gác không có.
Đèn và ổ điện trong tầm tay khi nằm. Đèn đọc sách gắn tường, ổ điện có cổng sạc cạnh đầu nệm, công tắc đèn chính bật được từ trên gác. Không có những thứ này, người ngủ trên gác phải trèo xuống mỗi lần tắt đèn.
Đồ nhẹ, tháo rời được. Mọi thứ đưa lên gác đều phải đi qua cầu thang hẹp hoặc chuyền tay qua lan can. Kệ, tủ lắp ráp tại chỗ dễ hơn đồ nguyên khối; khi chuyển nhà hay đổi công năng gác cũng dễ dỡ.
Không chất đồ quá tải. Sách xếp kín, thùng đồ chồng cao, bể cá hay tủ đầy quần áo là những tải tập trung lớn. Hỏi người thi công tải trọng cho phép của sàn gác và phân bố đồ nặng sát tường hoặc trên dầm chính.
Phòng dưới gác: đừng biến nó thành hầm tối
Phòng dưới gác có trần thấp hơn phần còn lại, và nếu đồ đạc kín, màu tối, nó trở thành góc ngột ngạt nhất nhà. Vài cách giữ cho vùng này dễ chịu: sơn mặt dưới sàn gác cùng màu sáng với trần chính; dùng đèn âm hoặc đèn ốp mỏng thay đèn thả; đặt dưới gác những công năng ngồi hơn là đứng như sofa, bàn làm việc, bàn ăn nhỏ; hoặc làm tủ âm kín toàn bộ phần dưới gác nếu gác nằm sát tường.
Một bố cục hay gặp ở căn hộ trần cao: gác ngủ nằm sát bức tường sâu nhất, dưới gác là tủ áo và bàn làm việc, phần thông tầng ở phía cửa sổ là phòng khách. Người ở có cảm giác phòng khách cao, rộng, trong khi chỗ ngủ được tách riêng mà không cần vách. Bố cục này cần lối lên gác nằm ở phía trong để không cắt ngang phòng khách.
Trước khi làm gác ở nhà thuê hay phòng trọ, cân nhắc gác rời lắp ghép bằng khung thép hoặc gỗ có thể tháo, thay vì gác bắt cố định vào tường. Loại rời mang theo được khi chuyển nhà, nhưng cần đủ vững, có thanh giằng, và vẫn phải đúng các yêu cầu lan can, tải trọng ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Gác lửng căn hộ có cần xin phép không?
Thường có. Ở chung cư, làm thêm sàn gác có thể ảnh hưởng kết cấu và an toàn cháy, nên cần hỏi ban quản lý và đối chiếu nội quy, quy định sửa chữa căn hộ hiện hành. Nhà thuê phải được chủ nhà đồng ý bằng văn bản. Nhà riêng cải tạo kết cấu cũng có thể cần giấy phép tuỳ quy mô.
Gác lửng làm bằng thép hay gỗ tốt hơn?
Khung thép hộp phổ biến vì nhẹ, vượt nhịp tốt, thi công nhanh, nhưng cần sơn chống gỉ và truyền tiếng ồn. Khung gỗ ấm và êm hơn nhưng nặng, cần gỗ đã xử lý chống mối mọt. Lựa chọn và kích thước khung do kỹ sư tính theo nhịp và tải trọng.
Một gác ngủ cần diện tích bao nhiêu?
Đủ cho nệm cộng thêm một dải bên cạnh để bò lên, ngồi và đặt vài thứ cạnh giường. Với nệm 1,6 × 2 m, gác thường cần khoảng 2,2 × 2,4 m trở lên. Gác quá chật khiến việc thay ga, dọn dẹp rất vất vả.
Trẻ em ngủ trên gác lửng từ mấy tuổi là ổn?
Nhiều khuyến cáo an toàn với giường tầng cho rằng không nên để trẻ dưới khoảng 6 tuổi ngủ ở tầng trên. Gác lửng cũng nên áp dụng tương tự, kèm lan can đủ cao so với mặt nệm, khe hở nhỏ, thang có tay vịn và đèn đêm.
Gác lửng có làm phòng dưới nóng hay tối hơn không?
Có thể tối hơn nếu gác phủ kín và nằm trước cửa sổ. Không nóng hơn ở phòng dưới, ngược lại phần trên gác mới nóng. Giữ khoảng thông tầng phía cửa sổ, lan can thoáng và sơn mặt dưới gác màu sáng để hạn chế việc phòng dưới bị tối.
Có nên đặt điều hoà ngay trên gác ngủ không?
Nếu gác nóng thì nên, vì luồng lạnh từ phòng dưới khó đẩy lên cao. Cục lạnh đặt ở tường cạnh gác, thổi song song mặt nệm chứ không thổi thẳng vào người nằm. Đường ống và thoát nước ngưng cần được thợ tính khi làm gác.