Bàn ghế gấp gọn chỉ thật sự tiện khi cơ cấu gấp của nó đủ chắc để bạn chịu gấp mở hằng ngày, và khi bạn có chỗ cất nó lúc gấp lại. Món đồ gấp được mà cơ cấu lỏng lẻo thì người trong nhà sẽ để nguyên ở trạng thái mở, mất hết ý nghĩa tiết kiệm diện tích; món gấp được mà không có chỗ cất thì thành vật cản dựa vào tường.
Bài này đi qua các kiểu đồ gấp gọn và đa năng thường gặp trong căn hộ, nhà ống Việt Nam, chỉ ra điểm yếu cơ học của từng kiểu, và đưa ra các phép thử đơn giản trước khi mua. Kích thước nêu dưới đây là mức tham khảo thường gặp, nhà bạn cần đo lại.
Trước hết: bạn sẽ gấp mở bao nhiêu lần một tuần?
Câu hỏi này quyết định gần như mọi lựa chọn sau đó. Một bàn ăn kéo dài chỉ mở rộng vào dịp Tết, giỗ, sinh nhật cần cơ cấu êm và chắc ở trạng thái mở, nhưng không cần chịu hàng nghìn lần gấp. Ngược lại, một bàn gấp treo tường dùng làm bàn ăn sáng hằng ngày, hay một giường gấp mở mỗi tối, cần bản lề, ray và lò xo chịu được chu kỳ dài. Người bán thường nói chung chung là "dùng bền"; bạn nên hỏi thẳng cơ cấu này được thiết kế cho dùng thỉnh thoảng hay dùng hằng ngày.
Nguyên tắc thực tế: đồ dùng hằng ngày thì càng ít bước gấp càng tốt. Một thao tác mở bàn mất ba giây, người trong nhà sẽ làm; một thao tác cần rút chốt, kéo chân, lật mặt, khoá lại thì chỉ sau vài tuần cái bàn sẽ nằm yên ở trạng thái mở. Với đồ dùng thỉnh thoảng, có thể chấp nhận cơ cấu nhiều bước hơn nhưng đổi lại gọn hơn khi cất.
Thêm một câu hỏi: lúc gấp lại, món đồ nằm ở đâu? Ghế xếp cần một khe hở sau cửa hay trong tủ; mặt bàn kéo dài rời cần chỗ để không cong vênh; bàn gấp treo tường cần một mảng tường không có ổ cắm, công tắc, tranh treo. Vẽ chỗ cất trước rồi mới mua.
Các kiểu đồ gấp gọn thường gặp và điểm yếu cơ học
Mỗi kiểu có một bộ phận chịu tải nhiều nhất. Biết bộ phận đó là biết phải kiểm chỗ nào:
| Kiểu đồ | Hợp với | Bộ phận dễ hỏng | Cần kiểm |
|---|---|---|---|
| Bàn gấp treo tường (mặt lật xuống) | Bàn ăn sáng, bàn làm việc phụ trong căn hộ nhỏ | Tay đỡ gập và vít bắt tường | Tay đỡ thép dày, khoá cứng khi mở; tường gạch đặc hay tường thạch cao |
| Bàn ăn kéo dài (rút mặt giữa hoặc lật cánh) | Nhà thường ăn 4 người, dịp lễ 6–8 người | Ray trượt dưới mặt bàn, chốt căn mặt | Ray kim loại trượt êm, các tấm mặt khớp phẳng, không lệch màu |
| Ghế xếp | Ghế phụ khi có khách, ban công | Đinh tán ở trục gấp, chân trượt | Đinh tán chắc, có chốt chống gập ngược, chân có nút đệm |
| Bàn trà nâng hạ mặt | Phòng khách kiêm chỗ ăn, làm việc trên sofa | Cơ cấu tay đòn và piston khí | Nâng hạ đều hai bên, khoá chắc ở vị trí cao, không kẹp tay |
| Đôn, ghế có hộc chứa đồ | Phòng khách, đầu giường, cạnh cửa | Bản lề nắp và mặt ngồi | Nắp có bản lề hãm rơi, mặt ngồi chịu được người lớn |
| Giường gấp vào tường hoặc sofa giường | Studio, phòng đa năng | Lò xo hoặc piston nâng, ray | Xem bài riêng về sofa giường; giường tường cần thợ lắp có kinh nghiệm |
Trong các kiểu trên, bàn gấp treo tường và giường gấp tường là hai món phụ thuộc nhiều nhất vào việc lắp: bản thân đồ tốt nhưng bắt vào tường không chịu lực là hỏng.
Bản lề, ray, chốt: nhìn và thử như người làm nghề
Bản lề và tay đỡ. Mở ra, đóng lại vài lần. Bản lề tốt chuyển động đều, không rít, không có độ rơ khi lắc nhẹ mặt bàn ở trạng thái mở. Tay đỡ bàn gấp treo tường nên là thép dày có cơ cấu khoá tự động khi mở hết, phải bấm nhả mới gập được; tay đỡ chỉ dựa vào ma sát sẽ tự gập khi có người tì mạnh.
Ray trượt. Với bàn kéo dài, ray kim loại có bi hoặc ray gỗ cứng có rãnh trượt bền hơn ray nhựa. Kéo ra đẩy vào khi đứng ở một đầu bàn: ray tốt không kẹt, không lệch một bên. Kiểm cả lúc bàn mở hết, ấn vào giữa mặt bàn xem có võng không.
Chốt khoá. Mọi vị trí mở của đồ gấp phải có chốt khoá rõ ràng: nghe tiếng tách, hoặc nhìn thấy chốt vào lỗ. Ghế xếp không có chốt chống gập ngược có thể sụp khi người ngồi nhích ra mép. Bàn trà nâng hạ phải giữ yên ở vị trí cao khi bạn tì khuỷu tay.
Đinh tán và vít. Ở ghế xếp, trục gấp thường là đinh tán. Đinh tán tốt có vòng đệm hai bên, không lỏng, không có vết nứt sơn quanh lỗ. Vít bắt vào gỗ ở những điểm chịu lực xoay sẽ lỏng nhanh hơn bu lông có ốc.
Kẹp tay. Đồ gấp nào cũng có điểm kẹp. Đồ thiết kế cẩn thận có khe hở đủ rộng hoặc cơ cấu giảm chấn để không kẹp ngón tay trẻ nhỏ. Thử gấp chậm, nhìn những khe khép lại; nhà có trẻ dưới sáu tuổi nên tránh cơ cấu có khe khép nhanh ở tầm tay trẻ.
Bàn gấp treo tường: phần quan trọng nhất là bức tường
Bàn gấp treo tường chịu tải theo kiểu đòn bẩy: người tì tay ở mép ngoài tạo lực kéo vít ở mép trên thanh bắt tường. Mặt bàn sâu khoảng 40–50 cm (tham khảo) với một người tì tay có thể tạo lực kéo ở vít lớn hơn nhiều lần trọng lượng tay. Vì vậy, loại tường và loại tắc kê quan trọng hơn chính cái bàn.
Tường gạch đặc hoặc bê tông chịu được tắc kê nở thông thường. Tường gạch lỗ cần tắc kê chuyên dụng cho gạch rỗng và đặt vít vào mạch vữa hoặc phần gạch đặc nếu được. Tường thạch cao trong căn hộ thì không bắt trực tiếp được; phải tìm khung xương thép bên trong, hoặc dùng tắc kê bướm chuyên dụng với tải nhẹ, hoặc gia cố thêm thanh gỗ chạy ngang nhiều xương. Không chắc tường gì thì nên nhờ thợ có máy dò, đặc biệt để tránh đường điện và ống nước âm tường.
Chiều cao lắp bàn ăn treo tường thường ở khoảng 72–76 cm từ sàn tới mặt bàn, bàn làm việc tương tự; nếu dùng ghế quầy thì nâng lên khoảng 90–105 cm (tham khảo). Khi gập lại, mặt bàn không được che ổ cắm, công tắc, và không vướng cánh cửa sổ mở vào.
Bàn ăn kéo dài và ghế xếp: chọn cho cả dịp đông người
Bàn ăn kéo dài giải quyết bài toán quen thuộc của nhà Việt: ngày thường bốn người, ngày giỗ Tết đông gấp đôi. Có hai kiểu chính. Kiểu rút mặt giữa: kéo hai nửa bàn ra, đặt thêm tấm giữa, tấm này có thể gấp đôi cất ngay dưới mặt bàn hoặc để rời. Kiểu lật cánh: hai cánh bên rủ xuống, khi cần thì lật lên và kéo tay đỡ ra. Kiểu rút mặt giữa cho mặt bàn liền và chân bàn ở bốn góc, ngồi thoải mái; kiểu lật cánh gọn khi đóng nhưng người ngồi ở cánh thường vướng tay đỡ ở đầu gối.
Khi thử bàn kéo dài, chú ý ba điều: các tấm mặt khi ghép có phẳng với nhau không, có khe để vụn thức ăn lọt xuống không; tấm giữa có cùng màu với hai nửa không (tấm cất kín ít bị nắng sẽ sáng màu hơn sau vài năm, đó là chuyện bình thường của gỗ tự nhiên); và chân bàn khi mở hết có còn nằm ở vị trí đỡ được hai đầu không.
Ghế xếp nên chọn loại có tựa lưng, mặt ngồi rộng tối thiểu khoảng 40 cm, khung kim loại hoặc gỗ cứng. Mua ghế xếp để dành cho khách thì chọn loại xếp chồng hoặc gấp phẳng mỏng để cất trong khe hở sau tủ; ghế xếp dày, gấp lại vẫn cồng kềnh thì sớm muộn cũng bị bỏ ra ngoài làm ghế thường.
Hiểu lầm hay gặp về đồ gấp gọn và đa năng
"Càng nhiều chức năng càng lợi". Một món đồ gánh ba bốn chức năng thường làm mỗi chức năng ở mức tạm được. Sofa kiêm giường kiêm tủ chứa đồ có thể ngồi kém êm hơn sofa thường, nằm kém thoải mái hơn giường thường. Chọn món đa năng cho hai chức năng bạn thật sự cần, ưu tiên chức năng dùng nhiều nhất.
"Đồ gấp thì nhẹ là tốt". Nhẹ thì dễ di chuyển, nhưng bàn gấp quá nhẹ rung khi gõ bàn phím, ghế xếp quá nhẹ dễ lật khi người ngồi nhích ra mép. Trọng lượng vừa phải, dồn xuống phần chân, thường đi cùng độ chắc.
"Nhà nhỏ thì phải dùng đồ gấp". Nhiều căn hộ nhỏ dễ sống hơn với ít đồ cố định có kích thước vừa phải hơn là nhiều đồ gấp. Đồ gấp có giá trị khi thói quen sinh hoạt thật sự thay đổi trong ngày, ví dụ ban ngày làm việc, tối ăn, cuối tuần có khách.
"Gấp mở hằng ngày thì cứ dùng, hỏng thì thay". Bản lề, ray, piston thường có bán lẻ nếu là loại tiêu chuẩn; hỏi trước khi mua sẽ biết món đồ sửa được hay phải bỏ cả. Đồ dùng phụ kiện tự chế riêng của một nhà sản xuất nhỏ thì hỏng một chi tiết là khó tìm thay.
Quy trình mua đồ gấp gọn trong 6 bước
Đi theo thứ tự dưới đây để không mang về một món đồ gấp được nhưng không ai gấp:
- Ghi tần suất dùng: hằng ngày, hằng tuần hay vài lần một năm. Đồ hằng ngày ưu tiên ít bước gấp, đồ thỉnh thoảng ưu tiên gọn khi cất.
- Đo chỗ dùng và chỗ cất: cả kích thước khi mở và khi gập, chừa lối đi quanh món đồ ở trạng thái mở khoảng 60–80 cm (tham khảo).
- Xác định tường hoặc sàn chịu lực nếu là đồ treo tường, đồ bắt sàn; hỏi ban quản lý nếu là tường chung căn hộ.
- Thử gấp mở ít nhất năm lần tại cửa hàng, do chính người sẽ dùng nhiều nhất trong nhà thử, không phải người bán.
- Kiểm chốt khoá ở mọi vị trí và điểm kẹp tay; hỏi phụ tùng thay thế như bản lề, piston, ray có bán lẻ không.
- Khi nhận hàng, gấp mở lại toàn bộ, siết vít sau tuần đầu dùng vì gỗ và ốc thường "ăn" lại sau vài lần chịu tải.
Đồ gấp gọn tốt thường đắt hơn đồ cố định cùng kích thước, vì phần cơ khí tốn công. Nếu món đồ gấp được rẻ bất thường, phần bị cắt giảm thường chính là bản lề và ray, tức là đúng chỗ quan trọng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bàn gấp treo tường chịu được bao nhiêu cân?
Không có con số chung, vì tải trọng phụ thuộc vào tay đỡ, số vít, loại tắc kê và loại tường. Nhà sản xuất tay đỡ thường công bố tải tối đa cho một cặp tay đỡ; bạn nên dùng dưới mức đó với biên an toàn và không cho người ngồi hay trẻ đu lên mặt bàn gấp.
Bàn trà nâng hạ có dùng làm bàn ăn hằng ngày được không?
Được cho bữa ăn nhẹ một hai người, nhưng mặt bàn trà thường nhỏ và khi nâng lên vẫn thấp hơn bàn ăn chuẩn một chút. Nếu định ăn trên đó hằng ngày, hãy đo chiều cao khi nâng hết so với mặt ngồi sofa, và kiểm cơ cấu nâng có chịu được lực tì khuỷu tay suốt bữa ăn không.
Ghế xếp kim loại hay ghế xếp gỗ bền hơn?
Ghế xếp kim loại thường chịu va đập và ẩm tốt hơn, phù hợp ban công hoặc dùng cho khách đông. Ghế xếp gỗ ấm tay, đẹp hơn trong phòng ăn nhưng trục gấp bằng gỗ sẽ mòn và lỏng theo thời gian. Dù loại nào, điểm quyết định vẫn là đinh tán ở trục gấp và chốt chống gập ngược.
Nhà thuê có lắp bàn gấp treo tường được không?
Phải khoan tường nên cần hỏi chủ nhà trước và thoả thuận việc trám lại lỗ khi trả nhà. Nếu không được khoan, có thể chọn bàn gấp có chân đứng tự do hoặc bàn lật cánh đặt sát tường, gọn gần như bàn treo mà không cần bắt vít.
Đồ nội thất đa năng có nhanh hỏng hơn đồ thường không?
Có xu hướng như vậy vì có thêm bộ phận chuyển động, và bộ phận chuyển động mỏi trước khung cố định. Cách giảm rủi ro là chọn cơ cấu đơn giản, có phụ tùng thay được, và dùng đúng tần suất mà cơ cấu được thiết kế. Đồ đa năng làm tốt vẫn dùng nhiều năm nếu được siết vít, tra dầu định kỳ.
Có nên mua bộ bàn ăn kèm ghế xếp gọn vào gầm bàn không?
Kiểu bàn có ghế đút gọn vào gầm hợp với bếp rất hẹp, nhưng ghế để vừa gầm thường nhỏ và thấp tựa. Nếu ăn uống chủ yếu ở bàn này, hãy ngồi thử ít nhất mười phút. Nếu chỉ ăn sáng nhanh thì đây là phương án gọn đáng cân nhắc.