Phòng ngủ cho người lớn tuổi cần năm điều: ở gần nhà vệ sinh và cùng tầng với sinh hoạt chung, giường có mặt nệm cao vừa để ngồi xuống đứng lên không phải gắng sức, lối đi từ giường tới cửa và nhà vệ sinh thông thoáng không có thảm nhỏ hay dây điện, đèn đêm tự sáng khi bước xuống giường, và đồ dùng hằng ngày nằm trong tầm với từ ngang hông tới ngang vai. Phần lớn những việc này không tốn kém, chỉ cần nghĩ từ góc của người dùng phòng chứ không phải từ góc nhìn của bức ảnh nội thất đẹp.
Té ngã là một trong những nguy cơ được các tổ chức y tế nhắc nhiều nhất ở người cao tuổi, và phòng ngủ cùng lối đi tới nhà vệ sinh ban đêm là nơi hay xảy ra. Bài này viết cho con cháu đang chuẩn bị phòng cho cha mẹ, ông bà, và cho chính người lớn tuổi muốn sửa phòng mình. Thiết bị hỗ trợ cụ thể như giường điều chỉnh, tay vịn chuyên dụng, nên chọn theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng khi người dùng có bệnh lý hay đi lại khó.
Chọn phòng nào trong nhà
Với nhà ống nhiều tầng, việc quan trọng nhất là đưa phòng ngủ của ông bà xuống tầng thấp nhất có thể, thường là tầng trệt hoặc tầng hai, gần nhà vệ sinh. Cầu thang dốc của nhà phố là nơi người lớn tuổi phải leo nhiều lần mỗi ngày, và ban đêm buồn ngủ đi cầu thang là tình huống dễ té ngã. Nếu tầng trệt dùng để xe hay kinh doanh, có thể tính lại công năng để chừa một phòng ở phía sau, yên hơn và xa tiếng đường phố.
Ở căn hộ, phòng có nhà vệ sinh riêng hoặc gần nhà vệ sinh chung nhất là lựa chọn ưu tiên, kể cả khi đó không phải phòng rộng nhất. Phòng cũng nên ở gần phòng con cháu hoặc khu sinh hoạt chung để nghe được tiếng gọi, và có ánh sáng tự nhiên buổi sáng: ánh sáng ban ngày giúp giữ nhịp thức ngủ, nhiều người lớn tuổi ngủ ngày nhiều và thức đêm khi phòng tối suốt ngày.
Hỏi chính người sẽ ở. Người lớn tuổi thường có thói quen riêng: thích nghe tiếng ngoài ngõ, thích cửa sổ nhìn ra cây, cần chỗ để tủ thuốc, chỗ đặt bàn thờ nhỏ hay chỗ ngồi uống trà. Một căn phòng đúng về an toàn nhưng xa lạ với thói quen sẽ khó được dùng như mong muốn.
Giường: cao vừa, mép chắc, có chỗ bám khi đứng dậy
Chiều cao mặt nệm theo người dùng. Khi ngồi trên mép giường, bàn chân đặt phẳng sàn, đầu gối gần vuông góc hoặc hông hơi cao hơn gối một chút là mức dễ đứng dậy. Với nhiều người lớn tuổi, mặt nệm rơi vào khoảng 45–55 cm tính từ sàn; người thấp cần thấp hơn, người đau khớp gối có thể cần cao hơn. Cách chắc nhất là cho người dùng ngồi thử trên ghế có chiều cao tương đương.
Nệm chắc, mép không lún. Nệm quá mềm làm người nằm lún sâu, khó xoay người và khó ngồi dậy; mép nệm lún khiến ngồi ở mép dễ trượt. Nệm có mép gia cố, độ cứng vừa phải thường dễ dùng hơn. Chăn ga gối nệm cụ thể thuộc phạm vi đồ gia dụng.
Có chỗ bám khi đứng dậy. Một tab đầu giường chắc chắn không có bánh xe, hoặc thanh vịn đứng dậy loại chuyên dụng gắn với khung giường hay sàn, giúp người lớn tuổi tự đứng dậy. Thanh chắn giường loại không đúng chuẩn có thể gây kẹt; nên chọn loại chuyên dụng và hỏi chuyên viên phục hồi chức năng khi người dùng yếu.
Giường không đẩy sát tường cả hai phía. Hai người lớn tuổi ngủ chung cần lối xuống giường ở cả hai bên, để không ai phải trèo qua người kia ban đêm. Một người ngủ thì bên lên xuống nên là bên gần cửa và nhà vệ sinh.
Giường điều chỉnh khi cần chăm sóc. Với người nằm nhiều, cần nâng đầu khi ăn hay thở, giường điều chỉnh được giúp cả người nằm lẫn người chăm sóc. Việc chọn loại nào nên theo tư vấn y tế, và phòng cần thêm lối đi hai bên giường cho người chăm sóc đứng.
Lối đi và sàn: con đường từ giường tới nhà vệ sinh
Hãy đi thử con đường từ giường tới nhà vệ sinh lúc nửa đêm, tắt đèn, như người sẽ ở. Mọi thứ trên đường đi đều cần được nhìn lại: góc tủ nhô ra, dây sạc vắt ngang, đôi dép để lung tung, ngưỡng cửa cao, tấm thảm chùi chân nhỏ trượt trên sàn gạch. Thảm nhỏ không có đế chống trượt là một trong những vật gây vấp ngã hay được nhắc nhất; bỏ đi, hoặc thay bằng thảm lớn có đế bám chắc và mép thấp.
Lối đi nên rộng ít nhất khoảng 80–90 cm cho người đi gậy hay khung tập đi. Nếu người dùng ngồi xe lăn hoặc có thể cần trong tương lai, cửa phòng cần rộng hơn cửa thông thường, và trong phòng cần khoảng trống để xoay xe, thường được tham khảo là một vòng đường kính khoảng 1,5 m. Bố trí sẵn từ bây giờ dễ hơn nhiều so với sửa khi đã cần.
Sàn phòng nên phẳng, cùng cao độ với hành lang và nhà vệ sinh hoặc có chỗ chuyển cao độ thoai thoải, không bậc. Sàn gạch bóng dễ trơn khi chân ướt hay mang tất; sàn gạch mờ, sàn gỗ hoặc sàn vinyl có độ bám thường an toàn hơn. Dây điện chạy ngang lối đi phải được đưa vào nẹp sát chân tường hoặc dời ổ điện.
Ánh sáng: nhiều hơn, đều hơn, và tự sáng ban đêm
Mắt người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn để nhìn rõ, và nhạy với chói hơn: thuỷ tinh thể kém trong và đồng tử nhỏ đi theo tuổi là những thay đổi được mô tả rộng rãi. Vì vậy phòng ngủ cho ông bà nên sáng hơn phòng của người trẻ, nhưng ánh sáng phải đều và không chói: đèn trần có chụp tản sáng, đèn hắt, tránh bóng trần trơ hay đèn rọi chiếu thẳng vào mắt khi nằm.
Đèn đêm quan trọng nhất là dải đèn thấp tự sáng khi có chuyển động, đặt dọc chân tường hoặc dưới gầm giường, chiếu sáng đường từ giường tới cửa và tới nhà vệ sinh. Ánh sáng ấm, yếu vừa đủ để thấy sàn, không quá sáng làm tỉnh hẳn. Trong nhà vệ sinh cũng nên có đèn đêm tương tự.
Công tắc đèn trần cần bật được từ đầu giường, không phải dò dẫm trong tối ra cửa. Công tắc có đèn báo phát sáng dễ tìm hơn. Đèn đầu giường nên bật được bằng một thao tác đơn giản, chạm hay bấm nút lớn, thay vì xoay núm nhỏ khó cầm với người đau khớp tay.
Tủ, kệ và chỗ để đồ: tầm với từ hông tới vai
Người lớn tuổi thường ngại cúi thấp hay với cao, và đây là lúc dễ mất thăng bằng. Sắp đặt đồ đạc theo tầm với:
- Đồ dùng hằng ngày như quần áo thay, thuốc, kính, khăn để ở độ cao khoảng từ ngang hông tới ngang vai.
- Thanh treo tủ áo hạ thấp, hoặc dùng thanh treo nâng hạ, để không phải với lên quá đầu.
- Ngăn kéo có ray trượt êm, kéo nhẹ; tay nắm dạng thanh dài dễ cầm hơn núm tròn nhỏ với người đau khớp tay.
- Tab đầu giường đủ rộng cho đèn, cốc nước, kính, điện thoại, hộp thuốc, có ngăn kéo; cao xấp xỉ mặt nệm.
- Một chiếc ghế chắc có tay vịn, cao vừa phải, đặt gần tủ áo để ngồi mặc quần, đi tất mà không phải đứng một chân.
- Đồ ít dùng mới để trên nóc tủ hay gầm giường; không để ông bà phải trèo ghế lấy đồ.
- Tủ, kệ cao vẫn phải bắt chống lật vào tường, vì người lớn tuổi cũng hay bám vào tủ để giữ thăng bằng.
Đồ đạc nên giữ nguyên chỗ sau khi đã quen. Người lớn tuổi, nhất là người bắt đầu giảm trí nhớ hay thị lực, dựa nhiều vào thói quen vị trí; đổi chỗ đồ liên tục dễ gây nhầm lẫn và vấp ngã.
An toàn, liên lạc và nhiệt độ
Cửa phòng ngủ của người lớn tuổi không nên có khoá trong không mở được từ bên ngoài; nếu muốn riêng tư, dùng loại khoá mở được từ ngoài bằng chìa hay rãnh mở khẩn cấp. Cửa mở ra phía ngoài hoặc cửa lùa có lợi ở chỗ nếu người bên trong bị ngã sát sau cửa, người nhà vẫn mở được cửa để vào. Áp dụng tương tự cho cửa nhà vệ sinh gắn với phòng.
Nên có cách gọi người thân dễ dùng: chuông gọi không dây đặt ở đầu giường và trong nhà vệ sinh, hoặc điện thoại để trong tầm với khi nằm. Thiết bị phải đơn giản, nút to, và được thử định kỳ xem còn pin. Ổ cắm, dây điện của các thiết bị này cũng phải gọn, không thành vật vấp.
Người lớn tuổi thường nhạy với lạnh và nóng hơn. Mùa đông miền Bắc, phòng ngủ cần kín gió lùa, có thể cần sưởi an toàn loại không đốt cháy oxy và không đặt gần chăn màn; không dùng than sưởi trong phòng kín. Mùa hè, điều hoà đặt nhiệt độ vừa phải, gió không thổi thẳng vào giường. Khi người dùng có bệnh tim mạch, hô hấp hay bệnh mạn tính khác, nên hỏi bác sĩ về nhiệt độ và độ ẩm phòng phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng giường thấp sát sàn cho người lớn tuổi?
Thường không. Giường quá thấp làm việc đứng dậy khó, phải dồn lực vào đầu gối và tay. Giường thấp chỉ được cân nhắc với người có nguy cơ lăn ngã khỏi giường khi ngủ, và nên theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng.
Phòng ngủ ông bà có nên lát thảm toàn bộ sàn không?
Thảm trải kín sàn, gắn chặt, mép thấp không gây vấp như thảm nhỏ, lại ấm chân. Nhưng thảm khó vệ sinh nếu có sự cố, giữ bụi, và có thể làm khung tập đi, xe lăn khó di chuyển. Sàn cứng có độ bám kết hợp thảm lớn có đế chống trượt cạnh giường thường dễ dùng hơn.
Có cần lắp tay vịn trong phòng ngủ không?
Tay vịn dọc hành lang tới nhà vệ sinh và trong nhà vệ sinh có ích hơn trong phòng ngủ. Trong phòng, thanh vịn đứng dậy cạnh giường và đồ đạc chắc chắn để bám thường đủ. Tay vịn phải bắt vào tường chịu lực bằng vít phù hợp tải, do thợ có nghề lắp.
Nên chọn màu sắc phòng ngủ cho người lớn tuổi thế nào?
Màu nền sáng, dịu giúp phòng đủ sáng. Tương phản giữa sàn và tường, giữa mép bậc và mặt sàn, giữa công tắc và tường giúp người thị lực kém nhận ra ranh giới. Tránh sàn có hoạ tiết rối, dễ làm người lớn tuổi nhìn nhầm thành vật cản.
Có nên lắp camera trong phòng ngủ của ông bà?
Đây là chuyện riêng tư, cần hỏi và được chính người lớn tuổi đồng ý. Nhiều gia đình chọn chuông gọi, cảm biến cửa hoặc thiết bị báo té ngã đeo tay thay cho camera trong phòng ngủ. Nếu dùng camera, đặt ở khu vực chung hơn là trong phòng ngủ và nhà vệ sinh.
Khi nào cần nhờ chuyên gia đánh giá phòng cho người lớn tuổi?
Khi người dùng đã từng té ngã, đi lại bằng khung hay xe lăn, mới ra viện sau phẫu thuật xương khớp, hay có bệnh ảnh hưởng thăng bằng. Bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng có thể tư vấn thiết bị hỗ trợ và cách sắp xếp phù hợp với tình trạng cụ thể.