Phòng ngủ cần ít nhất ba lớp ánh sáng cho ba việc khác nhau: một lớp sáng đều để dọn dẹp, thay đồ; một lớp ánh sáng gần, dịu để đọc hay ngồi tựa trước khi ngủ; và một lớp rất mờ để đi lại ban đêm mà không làm ai tỉnh hẳn. Một bóng đèn ốp trần đặt giữa phòng chỉ làm được việc thứ nhất, lại chiếu thẳng vào mắt người đang nằm. Đó là lý do nhiều phòng ngủ đủ sáng mà vẫn khó chịu.
Bài này đi theo thứ tự mà người làm nghề vẫn dùng khi lên phương án đèn: xác định việc cần làm trong phòng, chọn lớp đèn cho từng việc, đặt đèn tránh tầm mắt khi nằm, chọn màu và độ sáng, rồi mới tới công tắc và ổ cắm. Phần đi dây phải làm trước khi trát, ốp, đóng trần; sau đó sửa là đục. Các con số bên dưới là mức tham khảo thường gặp, bạn đo phòng nhà mình rồi điều chỉnh.
Vì sao một đèn trần giữa phòng là chưa đủ
Ở phòng khách, người ta ngồi hoặc đứng, mắt nhìn ngang. Ở phòng ngủ, có một tư thế mà phòng khác không có: nằm ngửa nhìn lên trần. Bất cứ nguồn sáng nào nằm trong vùng nhìn đó đều gây chói, nhất là bóng đèn trần giữa phòng hay đèn âm trần đặt ngay trên giường. Người nằm phải nheo mắt, quay mặt đi, hoặc tắt hết đèn rồi dùng điện thoại làm đèn, thói quen chẳng ai muốn.
Vấn đề thứ hai là đèn trần chung chỉ có một mức. Lúc dọn phòng thì thiếu sáng ở góc tủ áo, lúc chuẩn bị ngủ thì thừa sáng. Hai người ngủ chung lệch giờ thì không có cách nào để một người đọc mà người kia vẫn ngủ được. Và ban đêm, bật đèn trần để đi vệ sinh là kéo cả hai người ra khỏi giấc ngủ.
Cách giải quyết không phải mua đèn đắt hơn mà là tách việc. Mỗi việc trong phòng được giao cho một loại đèn với vị trí, độ sáng và công tắc riêng. Một phòng ngủ 12–16 m² thường chỉ cần bốn nhóm: đèn chung, đèn đầu giường hoặc đèn đọc cho từng người, đèn cho tủ áo hay bàn trang điểm nếu có, và đèn đêm. Số bóng không nhiều; điều quyết định là vị trí và cách bật tắt.
Các lớp đèn trong phòng ngủ và việc của từng lớp
Bảng dưới gom các lớp đèn thường dùng, kèm vị trí và những lỗi hay gặp. Mức độ sáng ghi theo cảm nhận vì mỗi loại đèn, mỗi màu tường cho kết quả khác nhau; khi mua, so quang thông (lumen) ghi trên hộp chứ đừng so công suất (W).
| Lớp đèn | Dùng để | Vị trí thường gặp | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Đèn chung (trần, hắt) | Dọn dẹp, thay ga, tìm đồ | Lệch về phía cuối giường hoặc dọc lối đi; hắt từ khe trần | Đèn đặt ngay trên gối, chói khi nằm |
| Đèn đầu giường | Ánh sáng dịu trước khi ngủ, tạo không khí | Tab đầu giường hoặc treo tường hai bên | Bóng trần lộ, chiếu thẳng vào mắt |
| Đèn đọc | Đọc sách riêng một người | Tay đèn gắn tường, chụp hẹp, chiếu xuống trang sách | Chùm sáng rộng làm người bên cạnh thức |
| Đèn tủ áo, bàn trang điểm | Nhìn đúng màu quần áo, soi mặt | Trong khoang tủ, hai bên gương | Chỉ có đèn trên đầu, bóng đổ xuống mặt |
| Đèn đêm | Đi lại ban đêm | Chân tường, gầm giường, lối ra cửa và nhà vệ sinh | Quá sáng hoặc ánh trắng xanh |
| Đèn trang trí | Điểm nhấn, không bắt buộc | Kệ, hốc tường, sau tấm ốp đầu giường | Thêm nhiều nguồn sáng mà không có công tắc riêng |
Nếu ngân sách hạn chế, thứ tự đầu tư nên là: đèn đầu giường hoặc đèn đọc, đèn chung đặt đúng chỗ, đèn đêm, rồi mới tới đèn trang trí. Phần đèn rời như đèn bàn, đèn cây đứng có thể chọn theo gu; phần cần đi dây âm thì phải quyết từ đầu.
Đèn trần và đèn hắt: đặt ra khỏi tầm mắt khi nằm
Nếu dùng đèn âm trần (downlight), quy tắc đơn giản là không đặt bóng nào nằm trong khoảng từ đầu giường tới giữa giường. Đèn nên dời về phía cuối giường, dọc lối đi giữa giường và tủ áo, hoặc gần cửa ra vào. Khi nằm, mắt bạn nhìn lên phần trần phía trên đầu và ngực; phần trần phía chân giường gần như không nằm trong vùng nhìn. Chọn loại đèn có chóa lõm sâu, bóng nằm khuất trong thân, sẽ ít chói hơn loại mặt phẳng phát sáng toàn bộ.
Đèn hắt khe trần là lớp ánh sáng dễ chịu nhất cho phòng ngủ vì người nằm không nhìn thấy nguồn sáng, chỉ thấy trần sáng lên. Ánh sáng phản xạ từ trần xuống đều và mềm, không tạo bóng gắt. Điều kiện là phải có trần thạch cao giật cấp hoặc hộp đèn dọc tường, và trần màu sáng để phản xạ. Với trần cao khoảng 2,8–3 m, khe hắt thường làm sâu vừa đủ để giấu dây đèn, đủ thoáng cho đèn toả nhiệt.
Phòng không làm trần thạch cao vẫn có cách: đèn ốp trần dạng tán rộng đặt lệch về cuối giường, đèn rọi ray gắn trên trần quay về tủ áo, hoặc đèn tường hắt lên trần. Đèn chùm, đèn thả trang trí treo phía trên giường hợp ảnh chụp hơn hợp sinh hoạt: chói khi nằm, khó lau, và với trần thấp thì có cảm giác vật treo ngay trên mặt.
Đèn đầu giường và đèn đọc: hai thứ khác nhau
Đèn đầu giường lo không khí, đèn đọc lo trang sách. Đèn bàn có chao vải đặt trên tab đầu giường cho ánh sáng toả rộng, dịu, rất hợp lúc ngồi trò chuyện hay chuẩn bị ngủ, nhưng thường không đủ tập trung để đọc lâu và luôn lan sang người bên cạnh. Đèn đọc là loại có chùm sáng hẹp, chiếu xuống vùng quanh cuốn sách, người cạnh bên gần như không bị ảnh hưởng.
Chiều cao chao đèn tính theo tư thế ngồi tựa. Khi bạn ngồi tựa lưng vào đầu giường, đáy chao đèn bàn nên nằm ngang khoảng vai hoặc thấp hơn mắt một chút, để mắt không nhìn thấy bóng. Đèn đọc gắn tường thường đặt cao hơn vai người ngồi tựa và lệch ra phía ngoài một chút, chiếu chéo xuống. Hãy ngồi lên giường thật, cầm đèn thử ở vài độ cao trước khi khoan tường.
Mỗi người một đèn, một công tắc. Giường đôi nên có hai đèn đọc độc lập, công tắc nằm trong tầm tay khi đang nằm. Hai người lệch giờ ngủ là tình huống rất phổ biến; phương án này rẻ hơn mọi giải pháp khác.
Đèn gắn tường giải phóng mặt tab. Phòng nhỏ, tab đầu giường hẹp, đặt đèn bàn lên là hết chỗ để điện thoại, cốc nước. Đèn tay gắn tường hoặc đèn gắn lên tấm ốp đầu giường giải quyết việc này, nhưng cần chừa dây điện âm từ lúc thi công.
Đèn dây LED dưới gầm giường chỉ là đèn đêm. Nó tạo hiệu ứng đẹp nhưng không thay được đèn đọc. Nếu dùng, hãy chọn loại có cảm biến chuyển động và ánh sáng ấm, dùng như đèn đêm cho lối đi.
Màu ánh sáng, độ sáng và giấc ngủ
Các nghiên cứu về nhịp sinh học cho thấy ánh sáng mạnh vào buổi tối, đặc biệt là ánh sáng giàu bước sóng xanh, làm chậm việc tiết melatonin, hoóc môn liên quan tới cảm giác buồn ngủ. Vì vậy đèn trong phòng ngủ nên dùng ánh sáng vàng ấm, thường ghi trên bao bì là khoảng 2.700–3.000 K. Ánh sáng trắng trung tính 4.000 K hợp chỗ cần nhìn rõ như tủ áo, bàn trang điểm; ánh trắng lạnh 6.500 K hợp xưởng làm việc hơn là phòng ngủ.
Độ sáng quan trọng không kém màu sắc. Một phòng ngủ dùng đèn ấm nhưng sáng choang vẫn không dịu. Cách tốt nhất là cho đèn chung khả năng giảm độ sáng: công tắc dimmer, bóng có nhiều mức chỉnh, hoặc đơn giản là chia đèn chung thành hai nhóm bật riêng. Khi mua đèn có chỉnh độ sáng, kiểm tra đèn và bộ chỉnh có tương thích với nhau, vì ghép sai thường làm đèn nhấp nháy, kêu rè.
Hai thông số nên đọc thêm trên hộp đèn: chỉ số hoàn màu (CRI) và hiện tượng nhấp nháy. Đèn có chỉ số hoàn màu khoảng 80 trở lên cho màu da, màu quần áo trông gần với thực tế; khu tủ áo và bàn trang điểm nên dùng loại cao hơn. Đèn nhấp nháy tần số thấp có thể gây mỏi mắt dù không nhìn thấy rõ; thử bằng cách soi camera điện thoại vào đèn, nếu thấy sọc chạy trên hình thì đó là dấu hiệu nên cân nhắc.
Đèn đêm: thấp, mờ, ấm và tự bật
Đèn đêm tốt là đèn bạn không phải nghĩ tới. Nó nằm thấp, gần sàn, chiếu xuống lối đi chứ không chiếu ngang vào mắt; đủ sáng để thấy mép giường, ngưỡng cửa và đồ vướng chân, nhưng không đủ để làm tỉnh hẳn. Màu ánh sáng càng ấm càng tốt, có loại ánh hổ phách rất hợp. Đèn có cảm biến chuyển động tự bật khi bạn đặt chân xuống và tự tắt sau vài chục giây là lựa chọn tiện nhất.
Vị trí hay dùng: chân tường dọc lối từ giường tới cửa phòng hoặc cửa nhà vệ sinh, dưới gầm giường phía người hay dậy đêm, trong nhà vệ sinh liền phòng. Có thể dùng đèn cắm ổ điện thấp, đèn dán dùng pin sạc, hoặc đèn âm chân tường nếu đang thi công. Đèn dùng pin thì nhớ sạc định kỳ; đèn hết pin đúng đêm cần là chuyện thường.
Nhà có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, đèn đêm gần như là thiết bị an toàn chứ không còn là tiện nghi. Với phòng trẻ nhỏ, đèn cắm ổ phải là loại có vỏ kín, đặt ngoài tầm với hoặc dùng ổ có nắp che; không dùng nến, đèn dầu làm đèn ngủ. Phòng có người hay bị chói, khó ngủ lại, có thể bỏ hẳn đèn trần khỏi lộ trình ban đêm: mọi lần dậy đều chỉ dùng đèn đêm.
Công tắc và ổ cắm: chốt trên bản vẽ trước khi đi dây
Công tắc đặt sai là lỗi khó sửa nhất vì dây đã đi âm tường. Trước khi thợ điện bắt đầu, hãy đi một vòng trong phòng trống, cầm bút đánh dấu lên tường theo các bước dưới đây. Phần điện phải do thợ có nghề làm, đúng tiết diện dây và có thiết bị bảo vệ chống giật theo quy chuẩn hiện hành.
- Đứng ở cửa phòng: đánh dấu công tắc đèn chung ở phía tay nắm cửa, cao vừa tầm tay, để bước vào là bật được mà không phải mò trong tối.
- Nằm lên vị trí giường dự kiến: đánh dấu công tắc thứ hai của đèn chung ở đầu giường, đấu kiểu hai đầu (cầu thang) để tắt đèn chung mà không phải xuống giường.
- Mỗi bên giường: một công tắc đèn đọc, một ổ cắm đôi cao hơn mặt tab đầu giường để cắm sạc điện thoại; tính thêm một ổ cho quạt hoặc máy lọc không khí nếu hay dùng.
- Nếu có đèn hắt, chia thành công tắc riêng với đèn âm trần, để buổi tối chỉ bật lớp dịu.
- Tủ áo có đèn trong: chọn công tắc cửa tủ hoặc cảm biến, chừa nguồn trong khoang tủ trước khi đóng tủ.
- Đánh dấu vị trí đèn đêm thấp và ổ cắm thấp nếu dùng đèn cắm ổ; nhà có trẻ nhỏ thì chọn ổ có màng che.
- Chụp ảnh từng bức tường sau khi đi dây, trước khi trát hoặc ốp, để sau này khoan treo đồ không trúng dây điện.
Nếu không muốn đục tường thêm, có thể dùng công tắc không dây dán tường hoặc bóng đèn điều khiển bằng điện thoại cho lớp đèn phụ. Cách này hợp nhà thuê hay phòng đã hoàn thiện, nhưng nên giữ ít nhất một công tắc thường cho đèn chung để ai cũng dùng được khi mất mạng hay hết pin.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ngủ có nên chỉ dùng đèn âm trần không?
Có thể, nếu đặt đúng chỗ và chia công tắc. Đèn âm trần nên dời khỏi vùng phía trên gối, đặt dọc lối đi và cuối giường, chọn loại chóa sâu ít chói. Nhưng chỉ có đèn âm trần thì vẫn thiếu đèn đọc và đèn đêm; nên bổ sung ít nhất đèn đầu giường cho từng người.
Đèn ngủ màu đỏ có giúp ngủ ngon hơn không?
Ánh sáng đỏ hoặc hổ phách mờ ít ảnh hưởng tới nhịp sinh học hơn ánh trắng xanh, nên hợp làm đèn đêm để đi lại. Nhưng nó không làm bạn buồn ngủ hơn; nó chỉ ít đánh thức bạn hơn. Để đọc sách thì ánh sáng đỏ quá tối, mỏi mắt, nên dùng đèn đọc ánh vàng ấm.
Đèn LED dây hắt trần có nóng và có an toàn không?
LED toả ít nhiệt hơn bóng sợi đốt nhưng bộ nguồn vẫn nóng. Bộ nguồn cần đặt chỗ thoáng, tiếp cận được để thay, không nhét kín trong khe thạch cao sát vật liệu dễ cháy. Chọn dây đèn và bộ nguồn đúng công suất, nhờ thợ điện đấu nối; dây LED rẻ không rõ nguồn gốc hay hỏng chập chờn.
Có nên lắp quạt trần có đèn trong phòng ngủ?
Quạt trần có đèn tiết kiệm một vị trí nhưng gộp hai thứ vào giữa trần: đèn nằm đúng vùng nhìn khi nằm, cánh quạt quay dưới đèn có thể tạo bóng nhấp nháy khó chịu. Nếu dùng, chỉ coi đèn đó là đèn chung, vẫn cần đèn đầu giường riêng và nên đặt quạt lệch về cuối giường nếu trần cho phép.
Nên chọn đèn đầu giường cảm ứng hay công tắc bấm?
Đèn chạm cảm ứng tiện nhưng đôi khi tự bật khi chạm nhầm lúc trở mình hoặc khi trời nồm ẩm. Công tắc bấm hay công tắc dây gần tay ổn định hơn. Với người lớn tuổi, chọn loại công tắc to, dễ tìm trong tối; có thể thêm viền phát sáng mờ để thấy công tắc.
Phòng ngủ nhỏ 10 m² cần bao nhiêu đèn?
Thường chỉ cần một đèn chung tán rộng đặt lệch về cuối giường hoặc hai đến ba đèn âm trần dọc lối đi, hai đèn đọc hoặc đèn đầu giường, và một đèn đêm thấp. Phòng nhỏ nên ưu tiên đèn gắn tường để tiết kiệm mặt tab, và chọn ánh sáng ấm cho cả phòng để không bị chói vì tường gần.