Một phòng khách được chiếu sáng tốt có ba lớp đèn độc lập: lớp nền cho ánh sáng chung đều khắp phòng, lớp công năng cho từng việc cụ thể như đọc sách, chơi với trẻ, và lớp điểm nhấn làm nổi một mảng tường, tủ, cây. Mỗi lớp có công tắc hoặc điều khiển riêng, cùng một nhiệt độ màu, để có thể bật tắt theo từng cảnh dùng thay vì chỉ có một chế độ sáng trưng.
Phòng khách nhiều nhà Việt chỉ có một hàng đèn âm trần trắng hoặc một đèn chùm ở giữa: bật lên là sáng như văn phòng, tắt đi là tối hẳn. Bài này giải thích cách nghĩ theo lớp, cách ước lượng độ sáng, chọn nhiệt độ màu, đặt đèn để không chói, và chia mạch công tắc từ lúc còn đi dây.
Ba lớp ánh sáng và việc của từng lớp
Lớp nền. Ánh sáng chung đủ để đi lại, dọn dẹp, tiếp khách. Có thể là đèn âm trần rải đều, đèn ốp trần, đèn hắt trần (dải đèn giấu trong hộc trần chiếu lên). Ánh sáng nền tốt là ánh sáng không thấy rõ nguồn, phủ đều, không để góc tối sâu.
Lớp công năng. Ánh sáng tập trung cho việc cụ thể: đèn đứng hoặc đèn bàn cạnh ghế đọc sách, đèn trên bàn làm việc nhỏ trong phòng khách, đèn chiếu vùng sàn trẻ chơi. Độ sáng tại chỗ làm việc cao hơn nền, nguồn sáng được che để không chói mắt.
Lớp điểm nhấn. Ánh sáng làm nổi một vật hay một mảng: đèn rọi tranh, đèn hắt tường ốp gỗ, đèn trong tủ kính, đèn chiếu cây. Lớp này tạo chiều sâu và nhịp sáng tối, khiến buổi tối phòng có không khí.
Ánh sáng ngày là lớp thứ tư. Ban ngày, cửa sổ là nguồn sáng chính. Rèm voan, vị trí sofa và màu tường quyết định ánh sáng ngày phân bố ra sao; đèn chỉ nên bổ sung cho vùng sâu xa cửa sổ.
Ba lớp cộng lại thành cảnh. Tiếp khách: nền và điểm nhấn. Xem phim: tắt nền, chỉ để hắt sau tivi và một đèn nhỏ. Đọc sách: một đèn công năng cạnh ghế và điểm nhấn dịu. Dọn dẹp: bật hết. Thiết kế đúng là thiết kế được các cảnh này.
Ước lượng độ sáng: từ lux sang tổng quang thông
Độ rọi (lux) là lượng ánh sáng rơi trên một mét vuông. Cách ước lượng thô: tổng quang thông cần (lumen) xấp xỉ bằng độ rọi mong muốn nhân diện tích, rồi cộng thêm phần hao hụt do trần, tường, chao đèn. Mức tham khảo cho phòng ở thường gặp trong các hướng dẫn chiếu sáng:
| Hoạt động | Độ rọi tham khảo | Ví dụ giả định cho phòng 20 m² |
|---|---|---|
| Ánh sáng nền sinh hoạt, tiếp khách | khoảng 100–200 lux | Khoảng 2.000–4.000 lumen cho lớp nền, trước hao hụt |
| Đọc sách, làm việc nhỏ tại chỗ | khoảng 300–500 lux tại mặt sách | Một đèn đọc sách có chao, đặt gần, đủ mà không cần tăng nền |
| Xem tivi buổi tối | thấp, vài chục lux quanh màn | Đèn hắt sau tivi hoặc một đèn nhỏ, tắt nền |
| Dọn dẹp, tìm đồ | bật tất cả các lớp | Tổng của nền và công năng |
Số lumen in trên bao bì bóng đèn LED là quang thông của nguồn sáng; đèn có chao, có kính mờ, chiếu lên trần sẽ đưa xuống mặt sàn ít hơn con số đó, trần và tường tối màu cũng hút bớt sáng. Vì vậy con số trên chỉ để biết thứ tự độ lớn, nên lắp đèn có điều chỉnh độ sáng hoặc lắp dư một chút rồi hạ xuống.
Người lớn tuổi thường cần nhiều ánh sáng hơn để nhìn rõ; phòng khách có ông bà nên để lớp công năng mạnh hơn ở chỗ ông bà hay ngồi thay vì tăng sáng toàn phòng.
Nhiệt độ màu và độ hoàn màu: thống nhất trong một phòng
Nhiệt độ màu đo bằng Kelvin: khoảng 2700–3000K cho ánh vàng ấm, khoảng 3500–4000K cho trắng trung tính, khoảng 5000–6500K cho trắng xanh. Phòng khách dùng chủ yếu buổi tối, để nghỉ ngơi, nên đa số người làm nghề chọn vùng ấm hoặc hơi trung tính; trắng xanh hợp với chỗ làm việc cần tỉnh táo hơn là chỗ thư giãn. Đây là xu hướng chung, không phải luật; nhà thích ánh trắng hơn có thể dùng 4000K cho cả phòng.
Điều quan trọng hơn mức Kelvin cụ thể là thống nhất. Một phòng có đèn âm trần 6500K, đèn hắt trần 3000K, đèn đứng 4000K cùng bật sẽ loang lổ, tường chỗ vàng chỗ xanh, da người trông mệt. Khi mua đèn từ nhiều nơi, ghi rõ nhiệt độ màu trong danh sách và mua đủ một lần. Loại đèn đổi được nhiệt độ màu tiện nhưng cần đặt tất cả về cùng một mức.
Chỉ số hoàn màu (CRI hoặc Ra) cho biết đèn hiển thị màu vật thể trung thực tới đâu so với ánh sáng chuẩn. Đèn có chỉ số cao làm gỗ, vải, da người và tranh lên màu tự nhiên; đèn chỉ số thấp làm mọi thứ hơi xám nhợt. Nên chọn đèn có công bố chỉ số này rõ ràng, nhất là cho lớp điểm nhấn chiếu vào tranh, gỗ.
Đặt đèn để không chói: những vị trí hay sai
Chói là lý do nhiều phòng khách sáng đủ mà vẫn khó chịu. Những vị trí đèn hay gây chói và cách sửa:
- Đèn âm trần ngay trên đầu sofa: người ngồi ngả đầu là nhìn thẳng vào bóng. Dời hàng đèn ra trước mép sofa, hoặc chọn đèn có chóa sâu, góc chiếu hẹp hơn.
- Đèn âm trần rải ô bàn cờ dày đặc: trần lỗ chỗ, sáng đều mà phẳng, tốn điện. Ít đèn hơn kết hợp đèn hắt và đèn công năng thường dễ chịu hơn.
- Đèn chiếu vào màn tivi: bóng đèn in lên màn. Không đặt đèn rọi phía sau hoặc ngay trên sofa chiếu về phía tivi.
- Đèn đứng chao hở ngang tầm mắt: nhìn thấy trực tiếp bóng đèn khi ngồi. Chọn chao che hết bóng ở tầm mắt người ngồi.
- Đèn hắt trần lộ dải LED: hộc trần không đủ sâu nên thấy từng chấm sáng. Hộc cần đủ cao, dải đèn đặt lùi vào trong, hoặc dùng dải có lớp tán quang.
- Đèn rọi tranh chiếu thẳng góc: phản chiếu trên kính khung tranh. Chiếu xiên khoảng chừng 30 độ so với phương đứng thường giảm phản chiếu.
Một phép kiểm đơn giản sau khi lắp: ngồi vào từng chỗ ngồi trong phòng, ngả đầu, nhìn quanh. Chỗ nào nhìn thấy trực tiếp bóng đèn sáng là chỗ cần dời đèn, đổi góc hoặc thêm chóa.
Chia mạch công tắc theo cảnh dùng ngay từ lúc đi dây
Đèn đẹp mà chỉ có một công tắc thì cũng chỉ có một cảnh. Khi còn ở giai đoạn đi dây điện, làm việc với thợ theo các bước:
- Liệt kê các cảnh dùng phòng: tiếp khách, xem phim, đọc sách, dọn dẹp, đi lại ban đêm.
- Gom đèn thành nhóm: nền, hắt trần, điểm nhấn, đèn dẫn lối. Mỗi nhóm một mạch công tắc riêng.
- Đặt cụm công tắc chính ngay cửa vào phòng khách, ở phía tay nắm cửa mở ra, độ cao thuận tay.
- Thêm công tắc hai chiều ở đầu kia của phòng hoặc chân cầu thang để không phải đi trong tối tới công tắc.
- Đặt ổ cắm cho đèn đứng và đèn bàn đúng chỗ dự định kê, có thể cho ổ cắm này đi theo một công tắc tường để bật đèn đứng từ cửa.
- Chọn bộ chỉnh độ sáng cho lớp nền và lớp hắt trần, kiểm tương thích với loại đèn LED sẽ lắp.
- Ghi nhãn trên mặt công tắc hoặc chụp ảnh sơ đồ mạch cho cả nhà biết công tắc nào điều khiển nhóm nào.
Việc đi dây, lắp công tắc và bộ chỉnh độ sáng phải do thợ điện có nghề làm, tuân thủ an toàn điện. Hệ điều khiển đèn thông minh qua điện thoại thêm linh hoạt nhưng vẫn nên giữ công tắc tường dùng được khi mất mạng.
Đèn trong phòng khách nhỏ, trần thấp và căn hộ thuê
Căn hộ trần khoảng 2,7 m mà đóng trần thạch cao giật cấp để làm đèn hắt có thể hạ trần xuống còn khoảng 2,5 m, phòng nhỏ dễ thấy bí. Trong trường hợp đó, đèn hắt có thể đặt trên nóc tủ cao chiếu lên trần, hoặc dùng đèn ốp trần mỏng tán quang rộng cho lớp nền, đèn rọi ray gắn nổi cho điểm nhấn thay vì đục trần.
Đèn chùm và đèn thả lớn cần chiều cao: mép dưới đèn treo trên lối đi phải đủ cao để người cao nhất trong nhà không chạm đầu; đèn thả thấp hơn chỉ nên đặt trên bàn trà hoặc bàn ăn, nơi không có người đi dưới. Phòng trần thấp nên chọn đèn ốp sát trần hoặc đèn thả ngắn, gọn.
Nhà thuê không đi dây mới được vẫn làm được ba lớp: lớp nền giữ đèn trần có sẵn nhưng thay bóng đúng nhiệt độ màu; lớp công năng là đèn đứng, đèn bàn cắm ổ; lớp điểm nhấn là đèn kẹp, đèn dây có pin hoặc cắm ổ, đặt trên kệ hoặc sau tivi. Dây điện chạy sát chân tường, dùng nẹp dán, tránh vắt ngang lối đi.
Đèn theo từng vùng của phòng khách: sofa, tivi, tủ và lối vào
Vùng sofa cần ít nhất một nguồn công năng: đèn đứng cần cong hoặc đèn bàn trên bàn cạnh sofa, chiếu từ phía sau vai người đọc xuống mặt sách. Đèn đặt phía bên tay không cầm sách, cao hơn vai một chút, chao che kín bóng ở tầm mắt. Sofa dài có thể cần hai đèn ở hai đầu.
Vùng tivi cần ánh sáng thấp và dịu khi xem: một dải đèn hắt phía sau tivi hoặc sau kệ chiếu lên tường giảm chênh lệch giữa màn sáng và tường tối, mắt ít mỏi hơn. Tránh đèn rọi chiếu thẳng vào mặt màn. Tủ trưng bày, kệ sách có thể có đèn dải trong từng ngăn, nhưng chỉ ở ngăn có đồ đáng nhìn; đèn khắp các ngăn làm cả khối tủ sáng rực như tủ cửa hàng.
Lối vào phòng khách nên có một đèn bật được ngay tại cửa, đủ sáng để thấy đường mà không phải bật cả phòng. Nếu phòng khách nối với cầu thang hoặc hành lang, đèn dẫn lối thấp dọc chân tường hoặc dưới bậc thang giúp đi lại ban đêm an toàn, nhất là với người lớn tuổi và trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Phòng khách nên dùng đèn vàng hay đèn trắng?
Phòng khách dùng chủ yếu buổi tối để nghỉ ngơi nên nhiều người chọn ánh ấm khoảng 2700–3000K hoặc trung tính khoảng 4000K. Điều quan trọng là mọi đèn trong phòng cùng một mức; trộn vàng và trắng làm tường loang và mắt khó chịu.
Một phòng khách 20 m² cần bao nhiêu đèn âm trần?
Không có con số cố định vì còn tuỳ quang thông từng đèn, góc chiếu và việc có đèn hắt hay đèn đứng. Ước lượng tổng lumen theo độ rọi mong muốn nhân diện tích, chia cho quang thông thực của một đèn, rồi bố trí sao cho không có đèn ngay trên đầu chỗ ngồi.
Đèn hắt trần có tốn điện không?
Dải LED hắt trần tiêu thụ không lớn, nhưng vì ánh sáng chiếu lên trần rồi mới phản xạ xuống nên hiệu suất chiếu sàn thấp hơn đèn chiếu thẳng. Dùng đèn hắt cho không khí và ánh sáng nền dịu, không nên kỳ vọng nó thay đèn công năng.
Có nên lắp đèn chùm cho phòng khách căn hộ?
Đèn chùm hợp phòng trần cao và rộng. Căn hộ trần thấp thường thấy đèn chùm nặng nề và dễ va đầu nếu treo trên lối đi. Có thể chọn đèn thả gọn treo trên bàn trà, kết hợp đèn hắt và đèn đứng cho lớp nền.
Đèn ngủ, đèn dẫn lối trong phòng khách có cần không?
Rất nên có ở nhà có người già hoặc trẻ nhỏ: một dải đèn thấp hoặc đèn chân tường bật bằng cảm biến chuyển động dọc lối từ phòng ngủ qua phòng khách tới nhà vệ sinh, cầu thang. Ánh sáng thấp, ấm, không làm tỉnh giấc hẳn.
Làm sao biết bộ chỉnh độ sáng hợp với đèn LED?
Đọc thông số đèn có ghi tương thích chỉnh độ sáng hay không, và loại bộ chỉnh mà nhà sản xuất khuyến nghị. Đèn không tương thích có thể nhấp nháy, kêu rè hoặc nhanh hỏng. Thợ điện nên thử một bộ trước khi lắp đồng loạt.