Cách nhận biết nhanh nhất là nhìn đầu gỗ và mép cạnh: gỗ nguyên khối có vân chạy liên tục từ mặt xuống cạnh và thấy vòng vân ở đầu thanh; gỗ ghép thanh có nhiều thanh nhỏ ghép, thường thấy mối răng lược; ván phủ veneer có lớp gỗ mỏng trên lõi ván, cạnh thường có nẹp; ván phủ giấy vân gỗ có vân lặp lại đều đặn, sờ phẳng lì. Không loại nào xấu tự thân, vấn đề là bạn trả tiền cho loại nào và người bán có nói đúng không.
Ở cửa hàng, nhiều món được giới thiệu chung là "gỗ tự nhiên", "gỗ sồi", "gỗ óc chó", trong khi thực tế chỉ mặt bàn là gỗ, phần chân và khung là ván, hoặc gỗ chỉ là lớp veneer dày chưa tới một milimét. Bài này tập trung vào việc nhận ra từng loại ngay tại chỗ, những chỗ nên nhìn, câu nên hỏi và cách ghi lại vào giấy tờ. Đặc tính từng loại gỗ và lớp phủ bề mặt đã có ở các bài thuộc danh mục vật liệu.
Bốn thứ thường được gọi chung là "đồ gỗ"
Trước khi kiểm, cần biết mình đang phân biệt những gì. Bảng dưới mô tả bốn dạng hay gặp trên đồ nội thất bán sẵn:
| Dạng | Cấu tạo | Dấu hiệu nhìn thấy | Điều nên biết |
|---|---|---|---|
| Gỗ nguyên khối (gỗ thịt) | Mỗi chi tiết là một tấm hoặc thanh gỗ xẻ liền | Vân chạy qua cạnh, đầu thanh thấy vòng vân, hai mặt vân khác nhau | Co giãn theo độ ẩm, cần kết cấu cho phép gỗ "thở" |
| Gỗ ghép thanh | Nhiều thanh gỗ nhỏ ghép dọc và ngang bằng keo, đôi khi mối răng lược | Các dải vân song song, màu lệch nhẹ giữa các thanh, mối răng lược ở đầu | Vẫn là gỗ tự nhiên, ổn định hơn tấm liền rộng nếu keo tốt |
| Ván phủ veneer | Lõi ván dăm, MDF hoặc ván ép, phủ lớp gỗ lạng mỏng | Vân thật nhưng thường đối xứng hoặc lặp theo tấm, cạnh có nẹp, lõi lộ ở lỗ khoan | Vân đẹp, ổn định; lớp veneer mỏng nên khó mài sửa sâu |
| Ván phủ giấy hoặc nhựa vân gỗ | Lõi ván phủ lớp melamine, laminate hay phim in vân | Vân lặp lại đều, không có lỗ chân gỗ thật, sờ phẳng, cạnh nẹp nhựa | Bền mặt, dễ lau; không phải gỗ, không mài sơn lại được |
Nhiều món là kết hợp: mặt bàn gỗ nguyên khối, khung và chân gỗ ghép, ngăn kéo ván phủ. Đó là cách làm bình thường; điều cần là người bán mô tả đúng từng phần.
Nhìn mép cạnh và đầu gỗ: chỗ ít người bán ngờ tới
Mặt trên của đồ gỗ là chỗ được làm đẹp nhất, nên ít khi nói được nhiều. Mép cạnh và đầu thanh thì khó giả hơn. Với một mặt bàn gỗ nguyên khối, nhìn ở đầu ngắn của mặt bàn sẽ thấy vân đầu gỗ: những đường cong hoặc chấm của vòng sinh trưởng cắt ngang, và vân ở mặt trên chạy xuống cạnh liền mạch, không có đường ranh giới.
Với ván phủ veneer, mép cạnh thường được dán một nẹp gỗ mỏng hoặc nẹp nhựa. Nhìn nghiêng dưới ánh sáng sẽ thấy đường nối giữa mặt và nẹp; vân trên nẹp thường chạy dọc, không nối tiếp với vân mặt. Một số nơi làm cẩn thận dùng nẹp gỗ đặc dày ở cạnh, trông rất giống gỗ nguyên khối từ phía trước; lúc đó nhìn mặt dưới hoặc lỗ khoan bản lề, lỗ ốc sẽ thấy lõi ván dăm hay MDF bên trong.
Gỗ ghép thanh có thể nhận ra qua những dải vân song song rộng vài centimét, mỗi dải có sắc độ hơi khác, và ở đầu thanh dài đôi khi có mối nối hình răng lược. Đây không phải lỗi, mà là cách làm phổ biến để dùng gỗ từ cây nhỏ và giảm cong vênh. Chỉ cần lưu ý mối ghép phải khít, không có khe hở, không có vệt keo trào hay bong mối.
Đối chiếu hai mặt và tìm vân lặp lại
Một tấm gỗ nguyên khối có hai mặt vân khác nhau, vì đó là hai mặt của cùng một miếng gỗ xẻ. Lật cánh tủ, mặt bàn hay nhìn mặt dưới để so: nếu mặt dưới là ván trơn, lớp phủ một màu hoặc giấy vân khác hẳn, đó là ván phủ. Nếu mặt dưới có vân gỗ liên quan tới mặt trên, như cùng một mắt gỗ hiện ra ở cùng vị trí, khả năng cao là gỗ nguyên khối.
Vân in trên giấy hoặc phim có một đặc điểm: lặp lại. Đứng xa một chút nhìn cả mặt tủ hay nhìn nhiều cánh tủ cùng mẫu, bạn có thể thấy cùng một mắt gỗ, cùng một vệt vân xuất hiện ở nhiều chỗ theo chu kỳ. Gỗ thật và veneer thật không lặp y hệt, dù veneer thường được ghép đối xứng như soi gương để đẹp.
Sờ cũng giúp phân biệt. Gỗ thật và veneer có lỗ chân gỗ, nhất là các loại như sồi, tần bì, óc chó, khi sờ nghiêng ngón tay có thể cảm nhận được thớ gỗ hơi gợn dưới lớp sơn mỏng. Lớp giấy hay phim vân gỗ thường phẳng đều, có loại được dập nổi giả thớ nhưng các rãnh dập không trùng hoàn toàn với vân màu. Tuy nhiên lớp sơn phủ dày có thể làm gỗ thật cũng phẳng lì, nên đừng chỉ dựa vào tay.
Mặt khuất: mặt dưới, lưng tủ và đáy ngăn kéo
Những chỗ khuất là nơi người làm thường thay vật liệu để giảm chi phí. Đó cũng là chỗ nói thật nhất về món đồ:
- Mặt dưới mặt bàn: gỗ nguyên khối thường có vân như mặt trên, có thể không đánh bóng kỹ; ván thì phẳng, đôi khi để trơn thấy rõ dăm gỗ hoặc lớp phủ cân bằng một màu.
- Tấm hậu tủ: hầu hết tủ, kể cả tủ gỗ tự nhiên, dùng tấm hậu bằng ván mỏng. Điều này bình thường; cần chú ý tấm hậu có đủ dày, đóng chắc không.
- Đáy và hông ngăn kéo: tủ làm kỹ dùng gỗ cho hông ngăn kéo, ghép mộng đuôi én ở góc; tủ thông thường dùng ván ghép bằng vít hoặc chốt. Ngăn kéo là bộ phận dùng nhiều, nên đáng xem.
- Lỗ khoan bản lề, lỗ ốc: nhìn vào lỗ sẽ thấy rõ vật liệu bên trong là gỗ đặc, dăm gỗ ép hay sợi MDF mịn.
- Chân và khung: chân bàn ghế gỗ thường là gỗ nguyên khối hoặc gỗ ghép; chân bằng ván ghép hộp thì nhìn kỹ mối nối ở góc.
- Trọng lượng: nhấc thử một góc. Gỗ cứng nguyên khối nặng; ván MDF cũng nặng; gỗ mềm hay ván rỗng tổ ong thì nhẹ. Trọng lượng chỉ là gợi ý, không phải bằng chứng.
Không cần món nào cũng phải gỗ nguyên khối từ trong ra ngoài. Nhưng nếu giá được tính như gỗ nguyên khối, những chỗ khuất ấy cũng phải khớp với lời người bán.
Những kiểu đánh tráo hay gặp và cách nhận ra
Phổ biến nhất là gọi tên gỗ theo màu sơn: một món làm từ gỗ cao su hay gỗ tạp được nhuộm màu sẫm rồi giới thiệu là "óc chó", "gõ", hoặc gỗ thông nhuộm vàng gọi là "sồi". Dấu hiệu là màu đều tăm tắp như phủ một lớp, nhìn vào lỗ khoan hay vết xước thấy lõi gỗ sáng màu khác hẳn bề mặt, vân và lỗ chân gỗ không khớp với đặc điểm loại gỗ được nêu. Gỗ thật được nhuộm màu không có gì sai, sai là gọi nó bằng tên một loại gỗ khác.
Kiểu thứ hai là ghép lẫn nhiều loại gỗ trong một tấm gỗ ghép thanh mà vẫn gọi tên loại gỗ đắt nhất. Nhìn kỹ các thanh sẽ thấy màu, độ thô của thớ và lỗ chân gỗ khác nhau giữa các dải. Kiểu thứ ba là chỉ phần lộ ra là gỗ: mặt bàn, mặt trước tủ là gỗ hoặc veneer, còn hông tủ, nóc tủ phía trên tầm mắt, chân bàn bên trong là ván phủ giấy cùng màu. Đứng lên ghế nhìn nóc tủ, cúi xuống nhìn mặt trong chân là thấy.
Kiểu cuối là veneer rất mỏng trên lõi kém được gọi là "gỗ tự nhiên phủ mặt". Lõi kém hút ẩm, phồng ở chân và cạnh; veneer mỏng dễ thủng khi chà nhám hay va chạm. Hỏi độ dày veneer và loại lõi, nhìn lỗ khoan để thấy lõi. Không có cách nào thay được việc yêu cầu ghi rõ vật liệu từng bộ phận vào hoá đơn, vì đó là căn cứ duy nhất khi phát hiện sai sau này.
Hỏi người bán và ghi vào giấy tờ
Lời nói ở cửa hàng dễ quên và dễ hiểu khác nhau. Cách làm chắc nhất là hỏi cụ thể từng bộ phận và đề nghị ghi lại:
- Hỏi "mặt, khung, chân, hông, đáy ngăn kéo, tấm hậu làm bằng vật liệu gì" thay vì hỏi chung "có phải gỗ tự nhiên không". Câu hỏi chung luôn nhận được câu trả lời chung.
- Hỏi gỗ nguyên khối hay ghép thanh; nếu là veneer, hỏi lõi là loại ván gì và lớp veneer dày khoảng bao nhiêu theo thông tin của nhà sản xuất.
- Hỏi tên loại gỗ cụ thể, vì tên thương mại đôi khi chỉ là màu sơn, như "màu óc chó", "màu sồi", không phải gỗ óc chó hay gỗ sồi.
- Đề nghị ghi rõ vật liệu từng bộ phận vào hoá đơn, phiếu bán hàng hoặc hợp đồng. Người bán tự tin với hàng của mình thường không ngại ghi.
- Chụp ảnh mép cạnh, mặt dưới, đầu gỗ của chính món đồ bạn chọn, để khi nhận hàng so lại đúng là món đó hoặc cùng chất lượng.
Nếu người bán né tránh, chỉ nói "gỗ tốt lắm, dùng cả đời" mà không nói được vật liệu từng phần, đó là lúc nên dừng lại và xem chỗ khác.
Hiểu lầm hay gặp khi phân biệt đồ gỗ
"Gỗ ghép là gỗ kém." Gỗ ghép thanh làm đúng, gỗ sấy đủ và keo tốt, thường ổn định hơn một tấm gỗ liền rộng, ít cong vênh hơn trong khí hậu nồm ẩm. Gỗ ghép kém là gỗ ghép mối hở, keo kém, ghép lẫn nhiều loại gỗ khác nhau mà không nói.
"Veneer là lừa đảo." Veneer là kỹ thuật lâu đời, dùng gỗ quý tiết kiệm và cho mặt rộng ổn định. Lừa đảo chỉ khi veneer được bán như gỗ nguyên khối. Veneer trên lõi tốt có thể bền nhiều năm, chỉ không mài sâu được khi trầy.
"Gỗ nguyên khối thì không bao giờ nứt." Gỗ nguyên khối co giãn theo độ ẩm nhiều nhất trong các loại. Gỗ sấy chưa đủ hoặc kết cấu không chừa khe co giãn có thể nứt, cong, hở mộng, nhất là khi chuyển từ miền này sang miền khác hoặc đặt dưới điều hoà.
"Nặng là gỗ thật." Ván MDF mật độ cao rất nặng, đôi khi nặng hơn gỗ mềm nguyên khối. Trọng lượng chỉ nên dùng kèm những dấu hiệu khác.
"Mùi gỗ thơm là gỗ thật." Mùi có thể đến từ dầu hoàn thiện, sơn hoặc chất tạo mùi. Ngược lại, mùi hắc nồng của đồ mới thường liên quan đến keo và sơn, nên mở cửa thông gió vài ngày đầu bất kể là loại nào.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ ghép thanh có được tính là gỗ tự nhiên không?
Có, vì từng thanh là gỗ tự nhiên, chỉ khác là được ghép lại bằng keo. Điều cần làm rõ khi mua là món đồ dùng gỗ ghép hay gỗ nguyên khối, gỗ ghép loại gì, có ghép lẫn nhiều loại gỗ không, để so sánh đúng với các lựa chọn khác.
Ván phủ veneer có dùng được lâu không?
Có thể dùng nhiều năm nếu lõi ván tốt, keo dán veneer bền, cạnh được dán kín và đồ không đặt ở chỗ ngấm nước. Điểm yếu là lớp veneer mỏng, trầy sâu hoặc phồng do nước khó sửa triệt để. Mặt bàn ăn, bàn làm việc dùng mạnh nên chọn veneer có lớp sơn phủ bền.
Làm sao biết "màu óc chó" là gỗ óc chó hay chỉ là màu?
Hỏi thẳng loại gỗ, nhìn mặt dưới và lỗ khoan, so vân. Nhiều sản phẩm dùng tên màu theo loại gỗ để mô tả tông màu. Nếu là gỗ thật, người bán sẽ nói rõ loại gỗ cho phần nào và thường đồng ý ghi vào hoá đơn.
Đồ gỗ nguyên khối có nên mua ở miền Bắc nồm ẩm?
Được, nếu gỗ đã sấy đến độ ẩm phù hợp với khí hậu nơi dùng và kết cấu cho phép gỗ co giãn, như mặt bàn bắt bằng ke có rãnh trượt thay vì vít chết. Nên hỏi người bán về độ ẩm gỗ khi gia công và giữ phòng thông thoáng, tránh chênh lệch độ ẩm đột ngột.
Mua online thì kiểm vật liệu bằng cách nào?
Đọc kỹ phần mô tả vật liệu từng bộ phận, hỏi người bán gửi ảnh chụp mép cạnh, mặt dưới, lỗ khoan của sản phẩm thật. Khi nhận hàng, đối chiếu với mô tả và ảnh trước khi ký nhận. Mô tả chỉ ghi chung "gỗ tự nhiên" mà không chi tiết là dấu hiệu cần hỏi thêm.
Có cách nào kiểm chắc chắn tuyệt đối không?
Với người mua thông thường thì không có cách nào tuyệt đối tại cửa hàng, vì lớp sơn và nẹp có thể che nhiều thứ. Kết hợp nhiều dấu hiệu, hỏi cụ thể từng bộ phận và ghi vào giấy tờ là cách hợp lý nhất. Với đồ có giá trị lớn, có thể nhờ người có chuyên môn về gỗ đi xem cùng.