Mùi hăng, cay mắt ở căn nhà vừa làm xong nội thất chủ yếu đến từ formaldehyde trong keo của ván công nghiệp và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) trong sơn, keo dán, vải bọc, thảm. Lượng phát thải cao nhất trong vài tuần đầu rồi giảm dần qua nhiều tháng, tăng lên khi trời nóng và ẩm. Cách giảm hiệu quả nhất theo thứ tự: chọn vật liệu có mức phát thải thấp ngay từ báo giá, dán kín cạnh ván, cho đồ “xả” ở xưởng, rồi thông gió thật nhiều trước và sau khi dọn vào.
Bài này giải thích các ký hiệu E1, E0, CARB P2 thường thấy trong báo giá, những gì chúng nói và không nói, và một lịch làm việc thực tế cho gia đình sắp dọn vào nhà mới, nhất là nhà có trẻ nhỏ, người già hoặc người có bệnh hô hấp. Các ngưỡng nêu dưới đây là của tiêu chuẩn và tổ chức quốc tế đã công bố; số liệu cụ thể của từng loại ván cần đọc theo công bố của nhà sản xuất.
Formaldehyde ở đâu ra và vì sao đáng để ý
Phần lớn ván dăm, MDF, HDF và một phần plywood dùng keo gốc urê–formaldehyde vì rẻ và bám tốt. Sau khi ép, một lượng formaldehyde tự do còn lại trong ván và tiếp tục thoát ra không khí, nhiều nhất qua những chỗ lõi lộ ra như cạnh không dán, lỗ khoan, lỗ khoét. Lớp phủ melamine hay laminate làm chậm quá trình này ở mặt ván, không chặn hẳn.
Formaldehyde là khí không màu, mùi hăng, ở nồng độ đủ cao gây cay mắt, rát họng, chảy nước mũi; người hen suyễn và trẻ nhỏ nhạy cảm hơn. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp formaldehyde vào nhóm 1, tức chất gây ung thư cho người, dựa trên bằng chứng ở những người phơi nhiễm nghề nghiệp kéo dài. Tổ chức Y tế Thế giới, trong hướng dẫn chất lượng không khí trong nhà công bố năm 2010, đưa ra mức hướng dẫn 0,1 mg/m³ tính trung bình 30 phút.
Những con số này không có nghĩa là mọi tủ gỗ công nghiệp đều nguy hiểm. Nồng độ trong nhà phụ thuộc vào tổng lượng ván, mức phát thải của từng tấm, nhiệt độ, độ ẩm và đặc biệt là lượng không khí được thay mới. Một căn hộ đóng kín cửa, bật điều hoà liên tục, chứa nhiều tủ ván mới thì nồng độ cao hơn hẳn một căn nhà thoáng có cùng lượng đồ.
Đọc các ký hiệu phát thải trên báo giá
Các ký hiệu dưới đây đến từ những hệ tiêu chuẩn khác nhau, đo bằng phương pháp khác nhau nên không quy đổi thẳng cho nhau được. Bảng nêu ý nghĩa ở mức nguyên lý:
| Ký hiệu | Xuất xứ | Ý nghĩa ở mức nguyên lý | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| E1 | Hệ tiêu chuẩn châu Âu cho ván gỗ | Mức phát thải được phép phổ biến cho ván dùng trong nhà ở châu Âu, đo trong buồng thử | Là mức tối thiểu đáng chấp nhận cho đồ trong phòng ngủ; không phải mức “rất thấp” |
| E2 | Hệ châu Âu | Phát thải cao hơn E1 | Không nên dùng cho đồ trong nhà ở |
| E0 | Cách gọi thông dụng, không phải một hạng duy nhất được mọi nước định nghĩa giống nhau | Thường để chỉ mức thấp hơn E1 | Hỏi E0 theo tiêu chuẩn nào, có giấy thử nghiệm của lô ván không |
| CARB P2 / TSCA Title VI | Quy định của bang California, sau đó là quy định liên bang Mỹ | Ngưỡng phát thải riêng cho từng loại ván (ván dăm, MDF, plywood), được xem là chặt | Ván đạt chuẩn có mã chứng nhận của bên thứ ba; hỏi xem mã trên tem hay giấy |
| F**** (bốn sao) | Tiêu chuẩn Nhật Bản | Hạng phát thải thấp nhất trong thang sao của Nhật | Đo bằng phương pháp khác châu Âu và Mỹ |
Cái bẫy hay gặp là báo giá ghi “ván E0” hoặc “chuẩn châu Âu” mà không có giấy tờ nào đi kèm. Ký hiệu chỉ có giá trị khi gắn với một lô ván cụ thể, có tem hoặc kết quả thử nghiệm. Hỏi điều này trước khi ký hợp đồng thì dễ; hỏi khi tủ đã lắp thì gần như không kiểm được.
Không chỉ ván: sơn, keo, vải và thảm cũng phát thải
Sơn tường và sơn đồ gỗ. Sơn gốc dung môi phát thải VOC mạnh trong vài ngày đến vài tuần đầu; sơn gốc nước ít mùi hơn nhưng không phải bằng không. Hỏi loại sơn và để đủ thời gian khô theo hướng dẫn của nhà sản xuất trước khi đóng kín phòng.
Keo dán. Keo dán sàn, keo dán giấy dán tường, keo silicon, keo dán nẹp đều có thời gian bay hơi. Sàn vinyl dán keo hoặc thảm dán keo diện tích lớn là nguồn mùi đáng kể trong những tuần đầu.
Sofa, nệm, rèm mới. Mút xốp, vải xử lý chống nhăn, chống bám bẩn, chất chống cháy có thể có mùi riêng. Bóc màng bọc nilon ngay khi nhận và để ở chỗ thoáng vài ngày.
Giấy dán tường và vách ốp. Diện tích lớn nên tổng phát thải không nhỏ; chọn loại có công bố phát thải thấp nếu dán phòng ngủ.
Đồ trang trí, nến thơm, tinh dầu. Nhiều gia đình dùng mùi thơm để át mùi sơn, mùi gỗ; cách này chỉ thêm hoá chất vào không khí và che mất tín hiệu mùi mà không giảm gì.
Giảm phát thải từ khâu chọn vật liệu và gia công
Cách rẻ nhất để có không khí sạch là không đưa nguồn phát thải lớn vào nhà ngay từ đầu. Ưu tiên ván có mức phát thải thấp có giấy tờ cho những món nằm trong phòng ngủ, phòng trẻ: tủ áo, giường, bàn học. Những món ở phòng khách thông thoáng hoặc ban công ít quan trọng hơn. Không cần mọi thứ đều ở mức thấp nhất; cần biết nguồn lớn nhất nằm ở đâu.
Dán kín cạnh là việc gia công có ích cho cả độ bền và phát thải: cạnh để trần thoát formaldehyde nhiều hơn mặt đã phủ. Yêu cầu dán cả cạnh khuất ở đồ phòng ngủ, bít các lỗ khoét lớn. Đồ đặt đóng có thể yêu cầu xưởng để thành phẩm ở kho thoáng vài ngày sau khi hoàn thiện rồi mới giao, thay vì giao ngay khi vừa dán, vừa sơn.
Về tổng lượng: một căn hộ bị đóng tủ kịch trần ở mọi bức tường, ốp vách trang trí khắp phòng khách, làm trần giật cấp nhiều lớp bằng ván, tổng diện tích ván phơi ra không khí lớn gấp nhiều lần căn hộ chỉ có đồ cần thiết. Giảm bớt hạng mục ốp trang trí cũng là giảm phát thải, bên cạnh giảm chi phí.
Lịch thông gió và dọn vào cho nhà mới làm nội thất
Một lịch tham khảo cho căn hộ hoặc nhà phố vừa hoàn thiện; điều chỉnh theo thời tiết và mức mùi thực tế:
- Ngay khi thi công xong: bóc hết màng nilon bọc đồ, mở toàn bộ cánh tủ, ngăn kéo để không khí lưu thông vào bên trong.
- Những ngày sau: mở cửa sổ đối diện nhau để tạo gió xuyên phòng; đặt quạt hướng ra ngoài cửa sổ để đẩy không khí trong nhà ra, thay vì thổi vào trong.
- Ngày nắng nóng: phát thải tăng theo nhiệt độ, nên thông gió mạnh vào lúc này hiệu quả hơn đóng kín. Một số người cố ý để nhà ấm hơn rồi xả gió nhiều lần để đẩy nhanh quá trình bay hơi; nếu làm vậy, không có người ở trong lúc nhà bị làm nóng.
- Ngày nồm ẩm: vẫn nên thông gió lúc không khí ngoài trời khô hơn trong nhà; khi ngoài trời quá ẩm thì đóng cửa, bật hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô kèm quạt hút.
- Trước khi dọn vào: đóng kín một đêm rồi vào buổi sáng ngửi; mùi còn hăng, cay mắt thì kéo dài thêm thời gian thông gió.
- Sau khi dọn vào: duy trì mở cửa thường xuyên hoặc dùng quạt hút, quạt cấp gió tươi; không đóng kín bật điều hoà liên tục cả ngày trong những tháng đầu.
Cây xanh trong nhà dễ chịu cho mắt nhưng các nghiên cứu cho thấy lượng cây cần để giảm đáng kể nồng độ khí trong một căn phòng bình thường là rất lớn; đừng coi vài chậu cây là thay cho thông gió.
Đo và khi nào nên lo hơn
Máy đo formaldehyde cầm tay giá phổ thông cho con số tham khảo, độ chính xác hạn chế và dễ bị ảnh hưởng bởi các khí khác, nhiệt độ, độ ẩm. Dùng nó để so sánh tương đối (trước và sau khi thông gió, phòng này với phòng kia) thì có ích; dùng để kết luận nhà đạt hay không đạt một ngưỡng thì không nên. Nếu cần kết luận chắc chắn, thuê đơn vị đo đạc môi trường có phương pháp lấy mẫu chuẩn.
Nên lo hơn và tìm hỗ trợ chuyên môn khi người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, có triệu chứng kéo dài như cay mắt, ho, khó thở, đau đầu mỗi khi ở trong phòng và đỡ khi ra ngoài; khi mùi không giảm sau nhiều tuần thông gió; hoặc khi có người mắc bệnh hô hấp mạn tính. Triệu chứng sức khoẻ cần được bác sĩ thăm khám, không tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa vào mùi.
Với đồ đã lắp mà nghi phát thải cao, có thể tăng thông gió, dán kín thêm các cạnh hở, đặt đồ ở phòng ít người ở. Thay thế là phương án cuối nhưng đôi khi cần thiết với món lớn trong phòng ngủ trẻ.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là điều hoà. Phần lớn máy điều hoà treo tường trong căn hộ chỉ làm lạnh và tuần hoàn lại không khí trong phòng, không đưa gió tươi từ ngoài vào. Phòng ngủ đóng kín cửa, bật điều hoà suốt đêm thì khí phát thải từ tủ, giường tích tụ dần tới sáng. Hé cửa sổ một khe nhỏ, lắp quạt hút gió tươi qua tường hoặc để cửa phòng mở thông ra không gian lớn hơn đều giúp pha loãng.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì hết mùi nhà mới làm nội thất?
Mùi nồng thường giảm rõ sau vài tuần thông gió tốt, nhưng phát thải từ ván giảm dần trong nhiều tháng, có khi lâu hơn, và tăng trở lại khi trời nóng ẩm. Không có mốc chung cho mọi nhà; phụ thuộc lượng ván, loại ván, độ kín của nhà và cách thông gió.
Đặt than hoạt tính hay vỏ dứa trong nhà có khử được formaldehyde không?
Than hoạt tính hấp phụ được một phần khí nhưng nhanh bão hoà, lượng để trong vài túi nhỏ khó tạo khác biệt lớn ở cả căn phòng. Vỏ trái cây chỉ tạo mùi khác che đi. Thông gió vẫn là cách hiệu quả và rẻ nhất; máy lọc khí cần loại lọc có lớp than đủ dày và được thay định kỳ.
Ván lõi xanh có ít formaldehyde hơn ván thường không?
Không nhất thiết. Màu xanh chỉ báo ván có phụ gia chống ẩm, không nói gì về mức phát thải. Một tấm lõi xanh có thể đạt E1, E0 hoặc không; phải xem công bố phát thải riêng của lô ván đó.
Nhà có trẻ sơ sinh nên đợi bao lâu sau khi làm nội thất mới dọn vào?
Không có con số chuẩn cho mọi nhà. Cách thận trọng là hoàn thiện nội thất phòng trẻ sớm nhất có thể, thông gió nhiều tuần, chỉ dọn vào khi đóng kín qua đêm không còn mùi hăng, và tiếp tục mở thoáng sau đó. Nếu trẻ có biểu hiện bất thường, đưa đi khám.
Đồ gỗ tự nhiên có hoàn toàn không phát thải không?
Gỗ tự nhiên tự phát thải rất ít formaldehyde, nhưng đồ gỗ ghép thanh vẫn dùng keo, và lớp sơn, dầu hoàn thiện có VOC trong thời gian đầu. Đồ gỗ tự nhiên mới sơn vẫn nên được để thoáng trước khi đặt vào phòng ngủ kín.
Máy lọc không khí có thay được việc mở cửa không?
Không thay được hoàn toàn. Máy lọc có lớp than hoạt tính giúp giảm một phần khí, nhưng không đưa không khí tươi vào và lớp than bão hoà theo thời gian. Kết hợp máy lọc với thông gió, nhất là trong những tháng đầu, cho hiệu quả tốt hơn dùng riêng máy lọc.