Đồ nội thất gỗ tự nhiên ở Việt Nam hiện nay phần lớn làm từ hai nhóm: gỗ rừng trồng trong nước (cao su, tràm, keo, xoan đào) và gỗ nhập khẩu (sồi, tần bì, thông, óc chó). Mỗi loại có độ cứng, màu, vân và độ co ngót khác nhau, nên hợp với món khác nhau: gỗ mềm vân thưa hợp kệ và giường đơn giản, gỗ cứng vân đẹp hợp mặt bàn ăn và đồ chịu va chạm.
Với gia chủ, chọn tên gỗ chỉ là một nửa. Nửa còn lại là gỗ đã được sấy tới độ ẩm phù hợp chưa, tẩm chống mối mọt chưa, làm nguyên tấm hay ghép thanh, và hoàn thiện bằng lớp gì. Đặc tính từng loại gỗ phổ biến đi kèm cách nhìn ra những điều đó khi đi mua hoặc khi đặt đóng. Đồ nội thất gỗ Ý và thương hiệu nhập khẩu không bàn ở đây.
Sáu loại gỗ hay gặp và chỗ hợp dùng
Bảng so sánh định tính để định hướng; cùng một tên gỗ, chất lượng thay đổi theo tuổi cây, vùng trồng, phần thân lấy ra và cách sấy:
| Loại gỗ | Nguồn thường gặp | Màu, vân | Độ cứng, tính chất | Hợp làm |
|---|---|---|---|---|
| Cao su | Rừng trồng trong nước, thanh lý vườn cạo mủ | Vàng nhạt, vân mờ | Trung bình, dễ bị nấm mốc, mối mọt nếu không tẩm sấy | Gỗ ghép thanh cho mặt bàn, kệ, giường, tủ giá vừa phải |
| Tràm, keo | Rừng trồng trong nước | Vàng nâu, vân rõ hơn cao su | Khá cứng, ít cong vênh khi đã sấy kỹ | Ghép thanh, bàn ghế, cầu thang, đồ ngoài hiên có xử lý |
| Thông | Phần lớn nhập khẩu | Vàng sáng, nhiều mắt, có nhựa | Mềm, dễ móp khi va, nhẹ | Kệ, giường kiểu Bắc Âu, đồ trang trí, ván ốp |
| Xoan đào | Trong nước | Hồng đỏ, vân đẹp, lên màu sậm dần | Trung bình khá, ổn định khi sấy đúng | Tủ, giường, bàn ghế cổ điển, đồ phòng khách |
| Sồi (sồi trắng, sồi đỏ) | Nhập khẩu | Vàng nâu đến hồng nhạt, vân núi rõ | Cứng, nặng; sồi trắng ít thấm nước hơn sồi đỏ | Mặt bàn ăn, ghế, sàn, cánh tủ |
| Tần bì | Nhập khẩu | Trắng ngà, vân giống sồi | Cứng, dẻo, uốn hơi nước được | Ghế, khung sofa, tay vịn, bàn |
Bảng không ghi giá vì giá thay đổi theo thời điểm và quy cách. Một quy luật chung khá ổn định: gỗ nhập khẩu vân đẹp và gỗ nguyên tấm khổ lớn đắt hơn gỗ rừng trồng ghép thanh; khoảng chênh lớn hay nhỏ tuỳ lúc.
Gỗ nguyên tấm và gỗ ghép thanh: khác nhau ở đâu, loại nào ổn định hơn
Gỗ nguyên tấm (thường được gọi là gỗ nguyên khối) là tấm xẻ liền từ thân cây. Muốn có mặt bàn rộng nguyên tấm phải dùng cây to, nên hiếm và đắt; tấm rộng cũng co ngót nhiều hơn theo chiều ngang, dễ nứt hoặc cong lòng máng nếu sấy và bắt vít không cho gỗ “thở”. Gỗ ghép thanh là nhiều thanh nhỏ được ghép mộng răng lược theo chiều dài và dán keo theo chiều ngang thành tấm rộng. Vì mỗi thanh nhỏ co giãn ít và các thanh triệt tiêu ứng suất của nhau, tấm ghép thường ổn định kích thước hơn tấm nguyên rộng cùng loại gỗ.
Điểm yếu của ghép thanh nằm ở keo và tay nghề: keo kém hoặc ép không đủ lực thì đường ghép hở ra sau vài mùa nồm. Khi xem hàng, nhìn mặt bàn dưới ánh sáng xiên để thấy các đường ghép; đường ghép đều, kín, không có khe sẫm màu là dấu hiệu tốt. Mặt bàn ghép từ các thanh màu chênh nhau quá nhiều cho cảm giác loang lổ; có xưởng chọn thanh đồng màu, có xưởng cố ý pha màu, đó là chuyện thẩm mỹ.
Một phân biệt nữa là “ghép mặt” và “ghép giáp cạnh”: ghép mặt thấy đường mộng răng lược trên bề mặt, rẻ hơn; ghép giáp cạnh dùng thanh dài liền, chỉ thấy đường ghép dọc, đẹp hơn. Không loại nào là gian dối miễn người bán gọi đúng tên, không gọi chung là gỗ nguyên khối.
Độ ẩm, sấy và co ngót: vì sao bàn gỗ tốt vẫn có thể nứt
Gỗ là vật liệu hút và nhả hơi nước theo không khí xung quanh. Khi độ ẩm không khí tăng, gỗ nở ra; khi khô, gỗ co lại. Sự co giãn không đều theo các chiều: theo chiều dọc thớ rất ít, theo chiều tiếp tuyến với vòng năm nhiều hơn chiều xuyên tâm, thường được nêu là gần gấp đôi. Đó là lý do tấm xẻ tiếp tuyến dễ cong lòng máng hơn tấm xẻ xuyên tâm.
Gỗ đóng đồ cần được sấy tới độ ẩm gần với độ ẩm cân bằng của nơi đặt đồ. Nhà Việt, nhất là miền Bắc mùa nồm và vùng ven biển, ẩm hơn nhiều nước làm ra tiêu chuẩn sấy; gỗ sấy quá khô đem về sẽ hút ẩm và nở, gỗ sấy chưa tới sẽ tiếp tục co và nứt. Xưởng có nghề đo độ ẩm gỗ bằng máy đo cầm tay trước khi gia công; gia chủ có thể hỏi con số đo được và xin xem đo tại chỗ.
Thiết kế đúng cũng giúp gỗ chịu được co giãn. Mặt bàn nguyên tấm cần được bắt vào khung bằng ke trượt hoặc lỗ ô van để mặt bàn co giãn tự do; bắt chết bằng vít xuyên thẳng là ép gỗ, sớm muộn sẽ nứt. Cánh tủ gỗ tự nhiên kiểu khung–pano để tấm pano nằm lỏng trong rãnh cũng vì lý do đó. Khi thấy một vết nứt nhỏ ở đầu mặt bàn sau mùa khô, thường là co ngót tự nhiên, chưa chắc là gỗ kém.
Đồ mới mua về cũng nên được “làm quen” với nhà: để vài ngày trong phòng sẽ dùng, tránh bật điều hoà quá lạnh và quá khô ngay tuần đầu, không kê sát tường vừa trát hoặc vừa sơn còn hơi ẩm. Những vết hở nhỏ ở mộng ghép xuất hiện trong mùa đầu tiên rồi khép lại khi trời ẩm trở lại là chuyện bình thường của gỗ; vết nứt cứ rộng dần qua nhiều mùa mới là dấu hiệu sấy chưa đạt hoặc liên kết bó chặt.
Mối mọt, nấm mốc và việc tẩm gỗ
Gỗ rừng trồng cần tẩm. Cao su, tràm, keo chứa nhiều tinh bột và đường trong dác gỗ (phần gỗ non phía ngoài), là thức ăn của mọt và nấm. Gỗ không tẩm có thể bị mọt đục lỗ nhỏ rắc bột chỉ sau vài tháng; gỗ cao su không xử lý còn dễ xuống màu loang xám do nấm.
Tẩm bằng gì, đến đâu. Các xưởng thường tẩm bằng dung dịch chống mối mọt và nấm, có nơi tẩm áp lực, có nơi ngâm. Tên hoá chất, nồng độ là thông tin kỹ thuật bên sản xuất nắm; gia chủ nên hỏi gỗ đã tẩm và sấy chưa, theo quy trình nào, và xin cam kết bảo hành mọt trong hợp đồng.
Dấu hiệu gỗ đang có mọt. Lỗ tròn nhỏ như đầu tăm trên bề mặt, bột gỗ mịn rơi thành đống nhỏ dưới chân đồ, tiếng lách tách về đêm ở đồ mới. Thấy bột mới rơi là mọt còn hoạt động; nên báo bên bán và cách ly đồ khỏi đồ gỗ khác.
Mối khác mọt. Mối đi từ đất, tường, khung cửa vào, đục rỗng bên trong và để lại đường đất; đó là chuyện của cả ngôi nhà chứ không riêng món đồ. Kê đồ gỗ sát tường ẩm, chân đồ đặt trực tiếp trên nền đất là mời mối. Xử lý mối cần đơn vị chuyên môn.
Gỗ cứng nhập khẩu ít bị hơn nhưng không miễn. Lõi sồi, tần bì ít bị mọt hơn gỗ rừng trồng chưa tẩm, nhưng phần dác vẫn có thể bị; gỗ để lâu trong kho ẩm vẫn mốc.
Gỗ tự nhiên trong nhà nóng ẩm: đặt ở đâu, tránh chỗ nào
Gỗ tự nhiên chịu nồm tốt hơn ván dăm vì không có lõi keo dễ nở, nhưng nó phản ứng rõ với chênh lệch ẩm đột ngột. Những vị trí làm khổ đồ gỗ nhất là: sát cửa sổ hướng tây nắng chiếu trực tiếp (mặt trên khô và co nhanh hơn mặt dưới, gây cong), ngay dưới cục lạnh điều hoà thổi thẳng, sát bếp nấu và trong phòng tắm không có quạt hút.
Nắng còn làm đổi màu: gỗ sáng như thông, tần bì thường ngả vàng; xoan đào sậm dần; óc chó lại có xu hướng nhạt đi. Đặt đồ vật cố định lâu ngày trên mặt gỗ ở chỗ nắng sẽ để lại vết màu khác khi nhấc lên. Rèm chắn nắng giờ cao điểm và lớp hoàn thiện có chất chống tia cực tím giúp chậm quá trình này, không chặn hẳn.
Lớp hoàn thiện quyết định gỗ hút ẩm nhanh hay chậm. Gỗ chỉ lau dầu cho cảm giác ấm tay, dễ dặm lại nhưng hút ẩm và bám vết nước nhanh hơn; gỗ phủ sơn PU kín cả các mặt khuất ổn định hơn. Điều cần hỏi là mặt dưới bàn, mặt trong tủ có được phủ không. Chỉ phủ mặt nhìn thấy thì hai mặt hút ẩm khác nhau và tấm gỗ có xu hướng cong về một phía.
Hỏi gì khi mua hoặc đặt đóng đồ gỗ tự nhiên
Danh sách câu hỏi giúp phân biệt người bán hiểu nghề với người chỉ đọc tên gỗ:
- Gỗ gì, nhập hay trong nước, nguyên tấm hay ghép thanh, ghép mặt hay ghép giáp cạnh; phần nào là gỗ tự nhiên, phần nào là ván (rất nhiều tủ gỗ tự nhiên có hậu và đáy ngăn kéo bằng ván, điều này bình thường nếu được nói rõ).
- Gỗ đã sấy tới độ ẩm bao nhiêu, đo bằng gì; có thể đo thử ngay tại xưởng không.
- Đã tẩm chống mối mọt chưa; bảo hành mọt bao lâu, trong trường hợp nào.
- Hoàn thiện bằng sơn gì, mấy lớp, có phủ mặt trong và mặt dưới không; có màu nhuộm hay giữ màu gỗ.
- Mặt bàn bắt vào khung bằng cách nào, có chừa cho gỗ co giãn không.
- Có giấy tờ nguồn gốc gỗ hợp pháp không, nhất là với gỗ nhập khẩu và gỗ quý; đây là chuyện pháp lý theo quy định hiện hành, người bán đàng hoàng thường có sẵn.
Nếu được, hẹn xem đồ thành phẩm trước khi phủ lớp cuối. Lúc đó còn nhìn rõ đường ghép, mắt gỗ, chỗ trám, và còn sửa được nếu có gì chưa ưng.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ cao su có phải gỗ kém không?
Không hẳn. Gỗ cao su là gỗ rừng trồng, độ cứng trung bình, có điểm yếu là dễ bị nấm và mọt nếu không tẩm sấy kỹ. Khi đã xử lý đúng và ghép thanh tốt, nó làm được bàn, giường, kệ dùng lâu năm với chi phí vừa phải. Cái cần kiểm là quy trình xử lý, không phải tên gỗ.
Làm sao phân biệt sồi trắng và sồi đỏ khi mua bàn?
Bằng mắt khá khó với người không chuyên vì màu có thể đã nhuộm. Dấu hiệu kỹ thuật là lỗ mạch: sồi đỏ có lỗ mạch hở, nhỏ giọt nước lên đầu gỗ có thể thấm nhanh; sồi trắng có chất bít lỗ mạch nên ít thấm hơn. Cách chắc nhất là ghi rõ loại sồi trong hợp đồng và hoá đơn.
Đồ gỗ tự nhiên có cần dưỡng định kỳ không?
Tuỳ lớp hoàn thiện. Đồ phủ sơn PU chỉ cần lau ẩm và khô, tránh hoá chất mạnh; không cần dầu dưỡng. Đồ hoàn thiện bằng dầu lau hoặc sáp nên dặm lại khi bề mặt khô xỉn, thường vài lần một năm tuỳ mức dùng. Dùng sai sản phẩm dưỡng cho bề mặt sơn có thể để lại lớp nhờn bám bụi.
Gỗ tự nhiên có an toàn hơn ván về phát thải không?
Bản thân gỗ tự nhiên phát thải rất ít formaldehyde, nhưng đồ gỗ ghép thanh vẫn dùng keo và đồ thành phẩm vẫn phủ sơn, cả hai có thể phát thải trong thời gian đầu. Muốn yên tâm, hỏi loại keo, loại sơn và để đồ mới ở nơi thông gió vài ngày trước khi dùng.
Vì sao mặt bàn gỗ của nhà bị cong lên sau một mùa?
Thường do hai mặt hút ẩm không đều: mặt trên phủ kín, mặt dưới để mộc; hoặc bàn đặt chỗ nắng chiếu, dưới gió điều hoà. Nếu mặt bàn còn bắt bằng ke trượt, có thể tháo, để ổn định rồi phủ thêm mặt dưới. Cong nặng cần thợ mộc xem, đừng tự ép bằng vật nặng.
Gỗ thông có dùng làm giường cho người lớn được không?
Được, nhiều giường kiểu Bắc Âu làm bằng thông. Gỗ thông mềm nên dễ móp khi va và cần thanh vai, dát đủ dày; liên kết nên dùng bulông có đai ốc thay vì vít gỗ. Chọn tấm ít mắt chết (mắt đen lỏng) ở các thanh chịu lực.