Gầm cầu thang là khoảng trống tam giác hoặc hình thang dưới bản thang, rất phổ biến ở nhà ống và nhà phố. Cách tận dụng phụ thuộc trước hết vào hình dạng và chiều cao: phần cao đủ người đứng hợp với tủ đứng, góc làm việc hoặc nhà vệ sinh nhỏ; phần thấp dần hợp với ngăn kéo kéo ra, kệ hở hoặc tủ thấp.
Phần lớn các nhà để gầm cầu thang thành nơi dồn đồ không cửa, chứa thùng giấy, xe đẩy, đồ cũ không ai động tới, vừa bừa bộn vừa tích bụi ngay khu giữa nhà. Bài này đi qua cách đo gầm thang, các công năng hợp với từng loại thang, chi tiết đóng tủ để dùng được thật, và những thứ không nên đặt ở đây vì lý do an toàn, thông gió và kết cấu.
Đo gầm thang trước khi nghĩ tới công năng
Ba con số cần có: chiều dài của gầm theo mặt sàn, chiều sâu tức bề rộng thang, và chiều cao tại từng điểm dọc theo chiều dài. Gầm của một vế thang thẳng là một hình tam giác vuông khi nhìn từ bên hông: điểm cao nhất ở phía chiếu nghỉ hoặc tầng trên, thấp dần về bậc đầu tiên. Đánh dấu trên sàn những điểm mà chiều cao gầm đạt khoảng 2 m, 1,5 m, 1 m và 0,6 m; bốn điểm này chia gầm thành các khúc với công năng khác nhau.
Bề rộng thang nhà ống thường khoảng 0,8–1,1 m, cũng là chiều sâu tối đa của tủ gầm thang. Tủ sâu hết cỡ thì đồ ở đáy rất khó lấy; đây là lý do ngăn kéo kéo ra hoặc tủ có bánh xe hợp với gầm thang hơn cánh mở thông thường. Kiểm tra cả hai phía: gầm thang sát tường thì chỉ mở được từ một phía; thang đặt giữa nhà có thể mở từ hai phía, chia đôi chiều sâu thành hai tủ nông.
Ghi lại những gì đang đi qua gầm thang: đường điện, ống nước, công tơ, tủ điện, đường thoát nước. Nhiều nhà ống đặt cầu dao tổng, đồng hồ nước hoặc bồn nước nhỏ ở đây; mọi phương án phải chừa lối tiếp cận cho những thứ này. Cuối cùng là bản thang làm bằng gì: bê tông, thép hay gỗ. Thang thép và gỗ rung và vọng tiếng bước chân xuống gầm, ảnh hưởng nếu định làm góc làm việc hay chỗ ngủ.
Công năng theo chiều cao và loại thang
Mỗi khúc chiều cao của gầm thang hợp với một kiểu dùng. Kết hợp vài kiểu trên cùng một gầm thường hiệu quả hơn chọn một:
| Chiều cao gầm | Công năng hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Từ khoảng 2 m | Tủ đứng treo áo khoác, cửa vào kho, nhà vệ sinh nhỏ, góc làm việc đứng | Nhà vệ sinh cần đường cấp thoát nước và thông gió cơ khí |
| Khoảng 1,4–2 m | Góc làm việc ngồi, góc đọc sách, tủ cao vừa có ngăn kéo | Người ngồi phải không chạm đầu khi đứng dậy |
| Khoảng 0,8–1,4 m | Tủ giày, ngăn kéo lớn kéo ra, chỗ đặt máy giặt hoặc tủ lạnh nhỏ nếu đủ cao | Thiết bị điện cần ổ cắm riêng, thông hơi phía sau |
| Dưới khoảng 0,8 m | Ngăn kéo nông, kệ hở để giỏ, hộc để đồ ít dùng | Khó vệ sinh nếu để hở; nên có cửa hoặc ngăn kéo |
Thang chữ L hoặc chữ U có chiếu nghỉ tạo gầm khối lớn hơn ở dưới chiếu nghỉ, đủ cao cho một phòng kho nhỏ hoặc nhà vệ sinh. Thang xương cá, thang bậc rời không có bản thang cho gầm thoáng nhìn xuyên được; khi đó gầm hợp với kệ thấp, chậu cây hoặc để trống giữ cảm giác rộng hơn là đóng tủ kín. Thang xoắn ốc gần như không có gầm dùng được.
Tủ gầm thang: chi tiết làm nên khác biệt
Ngăn kéo kéo ra hết chiều sâu. Mỗi khúc chiều cao một ngăn kéo lớn, kéo ra như một chiếc xe đẩy theo hướng vuông góc với bản thang. Mở ra là thấy hết đồ, không phải chui vào lục. Ray phải chịu tải lớn hoặc dùng bánh xe dưới đáy ngăn vì ngăn kéo sâu đầy đồ rất nặng.
Cửa mở hoặc cánh lật ở phần cao. Phần cao nhất có thể làm tủ đứng cánh mở bình thường để treo áo khoác, ô, cất máy hút bụi, bàn ủi. Bên trong lắp đèn tự sáng khi mở cánh.
Không có tay nắm lồi. Gầm thang thường nằm cạnh lối đi chính; tay nắm lồi va vào người đi qua. Dùng cánh nhấn mở hoặc tay nắm âm, khoét mép.
Thông hơi và chống ẩm. Gầm thang tầng trệt là nơi ẩm, nhất là mùa nồm miền Bắc. Tủ cần có khe thông hơi ở chân và đỉnh, vật liệu chống ẩm cho đáy tủ, kê chân cách sàn vài phân. Đừng để giày dép ẩm, đồ vải bẩn đóng kín lâu ngày.
Mặt trước cùng vật liệu với cầu thang hoặc tường. Cánh tủ cùng màu tường hoặc cùng gỗ với mặt bậc khiến khối gầm thang liền với nhà, thay vì một khối tủ chắp vá. Giữa nhà ống, điều này giúp không gian bớt chật.
Góc làm việc và nhà vệ sinh dưới gầm thang
Góc làm việc dưới gầm thang hợp với nhà ống khi phần cao của gầm đạt khoảng 1,8 m trở lên trên một đoạn đủ đặt bàn rộng 1 m. Bàn đặt ở khúc cao nhất, người ngồi quay mặt vào trong, phần thấp phía sau dùng làm kệ đựng tài liệu. Góc này thường tối, nên cần đèn bàn tốt cộng một đèn chiếu lên mặt dưới bản thang để có ánh sáng hắt. Tiếng bước chân trên thang là nhược điểm thật; với thang thép hoặc gỗ, góc làm việc chỉ hợp người làm việc lúc nhà vắng.
Nhà vệ sinh dưới gầm thang rất phổ biến ở nhà ống tầng trệt, dùng cho khách và người làm việc ở tầng dưới. Cần đủ chỗ đứng trước bồn cầu và đứng thẳng ở chỗ rửa tay, nên bồn cầu thường đặt ở phía cao của gầm, lavabo nhỏ ở cửa. Bắt buộc có quạt hút đưa khí ra ngoài nhà, không chỉ ra hành lang. Đường thoát nước và ống thông hơi của bồn cầu phải được thợ cấp thoát nước tính từ đầu; đặt thêm nhà vệ sinh vào nhà đang ở là việc sửa chữa có đục sàn, cần kỹ sư và có thể cần giấy phép.
Một số nhà dùng gầm thang làm chỗ đặt máy giặt và máy sấy. Phương án này cần ổ cắm riêng có thiết bị chống giật, đường cấp thoát nước, sàn chống thấm và chỗ thoát hơi ẩm của máy sấy. Máy giặt rung mạnh khi vắt, nên kê trên nền phẳng chắc, không đặt trên bục gỗ yếu.
Những thứ không nên đặt dưới gầm cầu thang
Gầm thang nằm trên đường thoát nạn chính của nhà ống, nên có vài giới hạn về an toàn cháy và kết cấu:
- Bình gas, xăng dầu, sơn, dung môi. Cháy dưới gầm thang chặn đúng lối thoát duy nhất lên xuống các tầng. Những vật dễ cháy nổ nên cất ở nơi thoáng, xa lối thoát.
- Xe máy, đặc biệt là xe đang sạc. Sạc xe điện qua đêm ở khu giữa nhà, dưới cầu thang là điều nhiều khuyến cáo phòng cháy đã cảnh báo; nên sạc ở nơi thoáng, có người trông, gần cửa ra.
- Ổ cắm kéo dài chồng chéo. Thiết bị điện dưới gầm thang cần đường dây đi trong ống và ổ cắm cố định, do thợ điện có nghề làm.
- Phòng ngủ. Gầm thang thiếu sáng, thiếu gió, nằm trên lối thoát nạn và chịu tiếng ồn — không phải chỗ ngủ thường xuyên.
- Đục bản thang hoặc tường chịu lực để mở rộng gầm. Bản thang là kết cấu; mọi thay đổi phải có kỹ sư tính.
Ngược lại, gầm thang hợp với đồ dùng hằng ngày không cháy nổ: giày dép, áo khoác, ô, máy hút bụi, đồ thể thao, đồ khô của bếp nếu gần bếp, sách và hồ sơ trong hộp kín. Nhà có bình chữa cháy cầm tay, một vị trí dễ thấy, dễ lấy cạnh chân cầu thang là chỗ hợp lý để treo.
Ví dụ giả định: gầm thang một nhà ống 4 × 15 m
Ví dụ giả định: cầu thang chữ L nằm giữa nhà, vế đầu dài khoảng 3 m sát tường trái, chiếu nghỉ cao khoảng 1,9 m. Trước đây gầm thang để trống không cửa, chứa thùng giấy, quạt, xe đẩy em bé cũ và hai bao gạo, bụi phủ cả khu giữa nhà. Chủ nhà muốn có tủ giày cho năm người, chỗ cất máy hút bụi và một góc nhỏ để con ngồi học buổi tối.
Phương án: khúc thấp gần bậc đầu tiên, cao dưới 0,8 m, làm một ngăn kéo lớn kéo ra chứa giày ít đi. Khúc giữa cao 0,8–1,4 m làm tủ giày cánh lật hai tầng cho giày hằng ngày, mặt trên làm chỗ đặt chìa khoá, túi. Khúc cao nhất dưới chiếu nghỉ chia làm hai: một tủ đứng hẹp khoảng 40 cm cho máy hút bụi, ô, áo khoác; phần còn lại khoảng 1 m làm bàn học gắn tường, đèn bàn và một kệ nhỏ phía trên. Cánh tủ cùng màu tường, tay nắm âm.
Kết quả đáng giá nhất không phải lượng đồ cất được mà là lối giữa nhà trở nên sạch và nhìn xuyên suốt. Bài học: gầm thang nên được thiết kế như một món nội thất có công năng rõ ràng ngay từ đầu; để trống "tạm" thì chỉ vài tháng là thành kho đồ không ai muốn mở.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để trống gầm cầu thang cho thoáng không?
Hợp với thang xương cá, thang bậc rời hoặc thang nằm ở nơi cần tầm nhìn xuyên nhà. Với thang bản đặc ở nhà ống, gầm để trống thường thành nơi dồn đồ. Nếu muốn giữ thoáng, đặt một kệ thấp hoặc chậu cây và giữ phần còn lại thật gọn.
Đặt bể cá hay cây cảnh dưới gầm thang được không?
Được nếu có đủ ánh sáng cho cây hoặc đèn cho bể cá, có ổ điện cố định, sàn chịu được nước. Bể cá lớn rất nặng, cần kệ chắc và nền phẳng. Cây dưới gầm thang thường thiếu sáng, chọn loại chịu bóng hoặc xoay chậu ra chỗ sáng định kỳ.
Tủ gầm thang nên đóng bằng vật liệu gì?
Ván chống ẩm hoặc gỗ đã xử lý cho thùng tủ, đặc biệt ở tầng trệt hay nồm ẩm. Đáy tủ kê chân hoặc có lớp chống ẩm, cánh có khe thoáng. Vật liệu bề mặt chọn theo cánh cửa và cầu thang để đồng bộ.
Làm nhà vệ sinh dưới gầm thang có ảnh hưởng gì không?
Cần đủ chiều cao ở chỗ đứng, thông gió cơ khí ra ngoài nhà, đường thoát nước có độ dốc và ống thông hơi. Mùi và ẩm có thể lan nếu thông gió kém. Đây là việc có đục sàn, cần thợ cấp thoát nước và kỹ sư.
Gầm cầu thang có đặt tủ lạnh được không?
Được nếu đủ cao và có khoảng hở phía sau, hai bên, phía trên để tản nhiệt theo hướng dẫn nhà sản xuất, cùng ổ cắm riêng. Đặt sát kín trong hốc khiến máy chạy nóng, tốn điện và giảm tuổi thọ.
Ánh sáng cho gầm cầu thang nên thế nào?
Đèn bên trong tủ tự sáng khi mở cánh, một đèn tường hoặc dải đèn hắt lên mặt dưới bản thang cho cả khu, và đèn bàn nếu có góc làm việc. Tránh đèn trần chói ngay trên đầu người lên xuống thang.