Phòng ngủ áp mái dễ chịu được khi giải quyết đủ ba việc: mái phải được cách nhiệt và thông gió để phòng không thành lò sưởi vào chiều hè; giường phải kê ở chỗ trần đủ cao cho người ngồi dậy, phần trần thấp dành cho tủ và kệ; và lối lên xuống phải an toàn. Thiếu việc đầu tiên, mọi đầu tư nội thất đẹp đến đâu cũng bị bỏ không, vì cả nhà sẽ tránh lên tầng trên từ tháng Năm tới tháng Chín.
Ở nhà phố Việt Nam, phòng áp mái thường là tầng tum mái dốc, tầng trên cùng của nhà mái Thái, hay phần gác cải tạo dưới mái tôn. Bài này đi theo thứ tự nên làm: kiểm mái trước, rồi đo chiều cao trần để chia khu, rồi tới giường, tủ, cửa sổ mái và ánh sáng. Phần kết cấu mái, chống thấm là việc của kỹ sư và thợ chuyên môn; ở đây chỉ nói những gì gia chủ cần biết để hỏi đúng.
Việc phải làm trước: cách nhiệt và thông gió mái
Mái tôn hay mái ngói hấp nắng cả ngày, nhiệt truyền xuống phòng ngay dưới. Chênh lệch giữa một phòng áp mái có và không có lớp cách nhiệt rõ đến mức người ở cảm nhận ngay khi bước lên cầu thang. Các giải pháp thường gặp gồm tôn có lớp xốp hoặc PU cách nhiệt, lớp bông khoáng hay bông thuỷ tinh trải trên trần, tấm cách nhiệt có màng phản xạ nhiệt, và quan trọng không kém là một khoảng không khí thông gió giữa mái và trần.
Khoảng không khí đó chỉ có tác dụng khi khí nóng thoát ra được: cần lỗ thông gió ở chỗ thấp để khí mát vào và lỗ hoặc chụp thông gió ở đỉnh mái để khí nóng ra. Một trần thạch cao kín mít không có lối thoát khí bên trên sẽ giữ một túi khí nóng ngay trên đầu người nằm. Khi thuê thợ làm trần, nên hỏi thẳng: lớp cách nhiệt là gì, nằm ở đâu, khí nóng thoát qua đâu.
Vật liệu cách nhiệt dạng bông có thể gây ngứa da, kích ứng đường thở khi thi công, nên phải được bọc kín và lắp bởi thợ có đồ bảo hộ. Sau khi làm xong, phòng áp mái vẫn sẽ ấm hơn tầng dưới vào chiều hè; điều hoà cho phòng này thường cần công suất cao hơn phòng cùng diện tích ở tầng giữa, nên hỏi thợ điện lạnh tính theo thực tế mái chứ không chỉ theo mét vuông sàn.
Đo chiều cao trần để chia khu
Thay vì nhìn diện tích sàn, phòng áp mái cần được chia theo chiều cao trần. Đo từ sàn lên trần ở nhiều điểm, rồi tô ba vùng trên mặt bằng. Các mức dưới đây là tham khảo thường dùng, chỉnh theo chiều cao người trong nhà:
| Vùng trần (tham khảo) | Dùng cho | Không nên dùng cho |
|---|---|---|
| Trên khoảng 2,1 m | Lối đi chính, chỗ đứng thay đồ, cửa tủ cao, bàn làm việc | Kho đồ ít dùng — phí chỗ đứng quý |
| Khoảng 1,2–2,1 m | Giường (đầu giường về phía trần cao), ghế ngồi, kệ thấp | Lối đi thường xuyên, chỗ đứng mặc đồ |
| Dưới khoảng 1,2 m | Tủ thấp âm mái, ngăn kéo, hộc chứa có cánh | Bất cứ việc gì phải đứng hoặc ngồi thẳng lưng |
Ví dụ giả định: phòng tum có đỉnh mái cao 3,2 m ở giữa, hai bên dốc xuống còn 1 m ở chân tường. Dải giữa rộng khoảng 2 m có trần trên 2,1 m làm lối đi. Giường 1,6 m kê vuông góc với dải giữa, đầu giường ở phía trần cao, chân giường về phía mái thấp; người ngồi dậy ở đầu giường vẫn có khoảng trống phía trên.
Cách kê ngược lại, đầu giường sát chân mái thấp, là lỗi rất hay gặp: phòng trông gọn trên bản vẽ nhưng mỗi sáng ngồi dậy là va đầu vào trần.
Kê giường dưới trần dốc
Đầu giường về phía cao, hoặc giường chạy dọc đỉnh mái. Hai cách an toàn nhất là kê giường vuông góc với chân mái, đầu về phía trần cao, hoặc kê dọc dải giữa phòng dưới đỉnh mái nếu phòng đủ dài. Kiểm tra bằng cách ngồi thẳng lưng trên một chiếc ghế cao bằng mặt nệm ở đúng chỗ dự định.
Giường thấp. Giường thấp, mặt nệm khoảng 35–45 cm, cho thêm khoảng đầu khi ngồi dậy và làm trần dốc trông ít đè nén hơn. Phản sát sàn kiểu Nhật cần chú ý thông thoáng gầm để nệm không ẩm.
Đầu giường thấp hoặc gắn tường. Đầu giường cao kiểu bọc nệm lớn sẽ đụng mái dốc. Đầu giường thấp, hoặc một tấm ván gắn tường làm tựa, hợp hơn.
Đèn đọc sách gắn tường hoặc trên mặt mái. Tab đầu giường dưới mái thấp khó đặt đèn bàn có chao cao. Đèn gắn tường có cần xoay, hoặc đèn rọi nhỏ gắn lên trần dốc chiếu xuống mặt sách là lựa chọn gọn.
Không treo đồ nặng trên trần dốc phía trên giường. Kệ, tranh khung nặng, quạt trên mặt dốc ngay trên đầu người nằm là rủi ro. Nếu cần gắn gì lên trần, phải bắt vào xà gồ hoặc khung chịu lực, không chỉ vào tấm thạch cao.
Tận dụng phần mái thấp: tủ âm, ngăn kéo và hộc chứa
Phần dưới mái thấp là kho chứa tự nhiên của phòng áp mái. Một dãy tủ thấp chạy dọc chân mái, cao 60–110 cm tuỳ độ dốc, chứa được quần áo gấp, chăn đông, vali mà không chiếm chỗ đứng. Tủ làm theo kích thước, mặt trên nghiêng theo mái hoặc phẳng làm mặt kệ, gần như luôn hợp hơn tủ đứng mua sẵn vốn không có chỗ đứng.
Ngăn kéo sâu kéo ra hợp hơn cánh mở ở vùng mái thấp, vì người dùng không phải chui đầu vào bên trong. Ngăn kéo cần ray chịu tải và khoảng kéo phía trước, nên lối đi trước tủ thấp cũng phải được chừa. Cánh mở chỉ hợp cho hộc rất sâu chứa đồ to ít dùng.
Đồ treo dài như áo khoác, váy cần chiều cao khoảng 1,5 m trở lên, nên tủ treo đặt ở vách đầu hồi, nơi trần cao nhất, hoặc ở dải giữa phòng. Một cách gọn là làm thanh treo chạy dọc dưới đỉnh mái, che bằng rèm vải. Gầm tủ thấp dưới mái nên có khe thông gió hoặc lỗ thoáng, vì góc mái là chỗ dễ ẩm và đọng khí nóng nhất trong phòng.
Ánh sáng tự nhiên: cửa sổ mái, cửa sổ đầu hồi và rèm
Phòng áp mái thường thiếu cửa sổ đứng, nên ánh sáng đến từ hai nguồn: cửa sổ ở vách đầu hồi và cửa sổ mái lắp trên mặt dốc. Cửa sổ mái cho nhiều ánh sáng hơn cửa sổ đứng cùng kích thước vì hướng thẳng lên trời, nhưng cũng đón nắng trực tiếp và mưa. Việc lắp cửa sổ mái liên quan kết cấu và chống thấm, phải do đơn vị có kinh nghiệm làm, không tự khoét mái.
Với phòng ngủ, cửa sổ mái gần như bắt buộc phải có rèm hoặc mành chuyên dụng chạy trên ray hai bên, vì rèm thường sẽ rủ xuống theo trọng lực trên mặt nghiêng. Nên chọn loại cản sáng và cản nhiệt, nhất là khi cửa mái hướng tây hoặc nằm ngay trên giường. Cửa mở được giúp thoát khí nóng vào buổi tối, rất có ích cho phòng tum.
Không nên đặt giường ngay dưới cửa sổ mái nếu chưa chắc khả năng chống thấm của nó, và nếu có, kính phải là loại an toàn. Cửa sổ đầu hồi thường là chỗ tốt để đặt bàn làm việc nhỏ, vì ánh sáng ngang không gây chói như ánh sáng từ trên xuống.
Màu, bề mặt trần và tiếng mưa trên mái
Trần dốc là mặt lớn nhất mà người nằm nhìn thấy, nên vật liệu và màu của nó quyết định cảm giác cả phòng. Sơn trần cùng màu với tường, tông sáng ấm như trắng ngà hay be nhạt, làm đường gấp giữa tường đứng và mặt dốc mờ đi, phòng bớt cảm giác bị ép xuống. Nếu thích gỗ, có thể chỉ ốp gỗ ở dải đỉnh mái hoặc một mặt dốc, phần còn lại để sáng, tránh cả căn phòng tối như hộp.
Tiếng mưa là chuyện riêng của phòng áp mái, nhất là dưới mái tôn. Lớp cách nhiệt dày, trần thạch cao hai lớp và một khoảng không khí giữa mái và trần đều giảm tiếng mưa rõ rệt; còn trần nhựa mỏng hay ván ép mỏng bắt thẳng vào xà gồ gần như không giảm được gì. Vải mềm trong phòng như rèm dày, thảm cạnh giường, đầu giường bọc nệm giúp tiếng vang trong phòng bớt đi, nhưng không thay được việc xử lý ở mái.
Trần gỗ hay tấm ốp nhựa giả gỗ nên chọn loại chịu nhiệt và ẩm, vì vùng sát mái là nơi chênh nhiệt độ lớn nhất trong nhà. Mối nối giữa các tấm cần khe giãn nở; ốp khít quá, sau một mùa hè tấm có thể cong vênh, hở mép.
An toàn và tiện nghi khi dùng phòng áp mái làm phòng ngủ
Phòng áp mái thường xa nhà vệ sinh và nằm cuối một cầu thang dốc. Trước khi xếp ai ngủ ở đây, nên rà danh sách sau:
- Cầu thang lên tum có tay vịn chắc, bậc không quá dốc, có đèn bật được ở cả chân và đầu cầu thang.
- Người lớn tuổi, người đi lại khó hoặc trẻ nhỏ ngủ một mình không nên xếp lên phòng áp mái có cầu thang dốc.
- Có lối thoát khi có sự cố: cửa sổ mở được đủ lớn hoặc lối ra sân thượng, không bị khoá bằng khung sắt hàn chết.
- Ổ điện và dây trong vùng trần cách nhiệt phải do thợ điện đi đúng cách; không để dây nằm chôn trong lớp bông cách nhiệt hay đèn âm trần toả nóng sát vật liệu dễ cháy.
- Có thiết bị báo khói ở hành lang hoặc cầu thang, vì phòng trên cùng là nơi khói dồn lên đầu tiên.
- Ban công, sân thượng liền phòng có lan can đủ cao và không có chỗ trẻ trèo được.
Cuối cùng, nên ở thử một mùa hè trước khi đầu tư nội thất đắt tiền cho phòng áp mái. Nếu sau khi cách nhiệt phòng vẫn quá nóng, đầu tư thêm vào mái và thông gió sẽ có ích hơn đầu tư vào giường, tủ.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn có làm phòng ngủ áp mái được không?
Được, nếu dùng tôn có lớp cách nhiệt hoặc thêm lớp cách nhiệt bên dưới, làm trần có khoảng thông gió và có lối thoát khí nóng. Mái tôn còn ồn khi mưa to, nên lớp cách nhiệt dày cũng giúp giảm tiếng mưa. Hỏi thợ về cả hai yếu tố nóng và ồn.
Trần dốc thấp nhất bao nhiêu thì còn làm phòng ngủ được?
Không có con số chung cho mọi nhà, nhưng phòng cần ít nhất một dải đủ cao để đứng thẳng đi lại và thay đồ, thường trên khoảng 2,1 m, và chỗ đầu giường đủ cao để ngồi dậy. Nếu phần trần cao quá hẹp, phòng hợp làm kho hoặc góc đọc sách hơn là phòng ngủ chính.
Phòng áp mái có nên lắp quạt trần không?
Có thể, nếu treo ở dải đỉnh mái, nơi trần cao nhất, và cánh quạt cách đầu người đứng đủ xa. Quạt trần giúp đẩy lớp khí nóng dồn ở đỉnh mái xuống trộn đều, đỡ phải hạ nhiệt độ điều hoà. Không treo quạt lên mặt dốc, và móc treo phải bắt vào xà chịu lực, không bắt vào tấm trần.
Phòng áp mái bị nồm, đọng nước trần thì do đâu?
Thường do không khí ấm ẩm trong phòng gặp mặt trần lạnh mà không có lớp cách nhiệt và thông gió đúng cách, hoặc do mái thấm. Hai nguyên nhân cần xử lý khác nhau, nên mời thợ kiểm tra mái trước. Trong lúc chờ, dùng máy hút ẩm và giữ phòng thông thoáng.
Có nên làm giường âm sàn hoặc bục ở phòng áp mái?
Bục giường thấp có ngăn kéo hợp với phòng áp mái vì vừa chứa đồ vừa tách khu ngủ. Tránh nâng giường cao vì sẽ mất khoảng đầu dưới trần dốc. Bục phải chắc, mép bo tròn và có đèn chân nhỏ để không vấp ban đêm.
Đặt điều hoà ở đâu trong phòng trần dốc?
Cục lạnh treo tường thường đặt ở vách đầu hồi hoặc vách đứng có trần cao, thổi dọc phòng chứ không thổi thẳng vào giường. Không treo cục lạnh lên mặt dốc. Thợ điện lạnh cần tính cả đường ống thoát nước ngưng có độ dốc đủ, vì phòng tum thường xa chỗ thoát nước.