Đồ mây, tre, cói bền hay không phụ thuộc chủ yếu vào hai thứ: khung chịu lực có chắc và tách biệt với lớp đan không, và vật liệu đã được xử lý chống mốc mọt chưa. Mây tự nhiên và tre hợp đặt trong nhà, nơi khô ráo, có bóng râm; nhựa giả mây hợp hơn cho ban công, sân thượng có nắng mưa. Cói, lục bình đẹp và mềm nhưng hút ẩm mạnh, nên dùng cho đồ nhẹ như hộp, giỏ, tủ nhỏ hơn là ghế ngồi hằng ngày.
Nội thất mây tre đan quen thuộc với nhà Việt và đang được ưa chuộng trở lại nhờ phong cách nhiệt đới, Indochine và Japandi. Chúng nhẹ, mát, dễ di chuyển. Nhưng khí hậu nồm ẩm miền Bắc, mưa nhiều miền Nam khiến đồ đan dễ mốc, mọt, xệ nếu chọn sai loại hoặc đặt sai chỗ. Bài này giúp bạn phân biệt vật liệu, kiểm khung và nan đan khi mua, chọn chỗ đặt và nhận ra lúc nào món đồ đã tới giới hạn. Cách làm sạch đồ đan bị mốc có ở bài riêng của những site chuyên về đồ thủ công.
Phân biệt các vật liệu đan thường gặp
Những cái tên mây, song, tre, cói, lục bình, giả mây hay bị dùng lẫn. Bảng dưới gom đặc điểm chính để biết mình đang mua gì:
| Vật liệu | Nhận biết | Hợp dùng cho | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Song mây (thân mây đặc) | Thân tròn đặc, có đốt, đường kính lớn, uốn được khi hấp | Khung ghế, chân bàn, khung tủ | Mọt nếu không xử lý; nứt nếu khô quá |
| Mây vỏ, mây sợi | Sợi dẹt mỏng tách từ vỏ mây, bóng, dai | Mặt ghế đan, quấn mối nối, mặt tủ | Bạc màu, đứt nan dưới nắng |
| Tre | Có đốt rõ, rỗng ruột, vỏ cứng | Giường, kệ, ghế khung tre, mành | Mọt mạnh nếu tre chưa xử lý; nứt dọc |
| Cói, lục bình, bèo | Sợi mềm xoắn, màu rơm, mùi cỏ khô | Hộp, giỏ, tủ nhỏ, mặt ghế phụ | Hút ẩm, dễ mốc, xẹp theo thời gian |
| Nhựa giả mây (sợi PE, PVC) | Sợi đều tăm tắp, màu đồng nhất, không có đốt | Đồ ngoài trời, ban công | Sợi kém giòn, nứt; sợi PVC kém có mùi |
| Giấy xoắn bện | Sợi tròn đều, nhẹ, bề mặt như giấy | Ghế, đèn, giỏ trong nhà | Không chịu nước, sợ ẩm |
Một món đồ có thể kết hợp nhiều vật liệu: khung song mây, mặt đan mây vỏ, chân gỗ. Hỏi rõ vật liệu từng phần như với đồ gỗ.
Khung là phần quyết định, không phải lớp đan
Nhìn từ xa, ai cũng chú ý tới hoa văn đan. Nhưng thứ quyết định chiếc ghế dùng được mười năm hay hai năm là khung. Có hai cách làm khác nhau. Cách thứ nhất: khung song mây đặc, gỗ hoặc kim loại chịu toàn bộ lực, lớp đan chỉ là mặt ngồi và trang trí; nan đứt vài sợi vẫn ngồi được, đan lại phần đó. Cách thứ hai: chính lớp đan dày gánh một phần kết cấu, như nhiều ghế bành dáng tròn hay ghế treo hình kén; nan bắt đầu đứt là cả khối xệ dần.
Khi xem ghế, lật ngửa ghế lên nhìn mặt dưới. Khung tốt thấy rõ các thanh song mây to hoặc gỗ nối với nhau tại góc, mối nối được quấn chặt bằng mây vỏ và bắt đinh hoặc vít bên dưới. Lắc tựa lưng và tay vịn: khung chắc gần như không xê dịch, không kêu cót két nhiều. Ghế mây mới kêu nhẹ khi ngồi là bình thường, nhưng tiếng kêu to ở một mối nối cụ thể là dấu hiệu mối đó lỏng.
Với khung kim loại bọc sợi giả mây, hỏi khung là nhôm hay sắt. Khung sắt bọc kín bên trong lớp đan, đặt ngoài trời, có thể gỉ từ bên trong mà nhìn ngoài không thấy, chỉ phát hiện khi vết gỉ loang ra sợi đan hoặc khung gãy. Với đồ tre, nhìn các đốt tre và chỗ khoan chốt: tre nứt dọc ở chỗ khoan là điểm yếu.
Kiểm nan đan khi mua
Một lớp đan đẹp và bền có những dấu hiệu nhận ra được bằng mắt và tay, không cần dụng cụ:
- Độ đều: các hàng nan song song, khoảng cách đều, không có chỗ dày chỗ thưa bất thường. Đan đều thì lực chia đều, ít đứt cục bộ.
- Độ căng: ấn lòng bàn tay vào mặt ghế, mặt đan võng nhẹ rồi trở lại, không lún sâu, không chùng.
- Đầu nan và mối nối: đầu nan được giấu vào trong hoặc ra mặt dưới, không chĩa ra ở mặt ngồi, tay vịn để cào da hay móc quần áo.
- Nan gãy, nứt: soi kỹ những chỗ uốn gắt như góc tay vịn, mép trước mặt ngồi. Nan mây khô quá dễ nứt ở các điểm này.
- Lớp phủ: mây thường được phủ sơn, dầu hoặc vecni để chống ẩm. Lớp phủ nên mỏng đều, không đọng giọt, không dính tay.
- Mùi: mùi hắc nồng có thể đến từ sơn phủ mới hoặc nhựa kém; mùi mốc ẩm là dấu hiệu đồ đã để ở kho ẩm.
Đồ đan thủ công có những chỗ không hoàn hảo nhỏ, đó là đặc trưng của làm tay. Điều cần tránh là lỗi ở những chỗ chịu lực và tiếp xúc nhiều.
Mốc và mọt: chuyện của khí hậu nhà Việt
Mây, tre, cói đều là vật liệu thực vật có tinh bột và đường trong thớ, là thức ăn của mọt và môi trường cho nấm mốc. Vì thế khâu xử lý trước khi làm đồ rất quan trọng: luộc, hấp, sấy, ngâm hoặc phủ lớp chống mốc mọt. Hỏi người bán vật liệu đã được xử lý thế nào; câu trả lời cụ thể đáng tin hơn "hàng xuất khẩu, yên tâm".
Khi xem đồ, tìm đốm mốc trắng, xanh hoặc đen ở mặt dưới, chỗ tiếp giáp sàn, kẽ đan sâu; tìm lỗ mọt nhỏ và bột vụn trên đốt tre, thanh song mây. Đồ trưng bày lâu ở kho tầng trệt, gần cửa hàng ẩm thấp dễ đã bị mốc từ trước khi về nhà bạn.
Ở nhà, đồ mây tre nên đặt cách tường vài centimét để không khí lưu thông, tránh góc tường ẩm, tránh sát nhà vệ sinh và cửa ban công mưa hắt. Mùa nồm, đóng cửa và bật hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô giúp đồ đan bớt mốc. Đồ cói, lục bình nên để xa sàn bằng chân kê, không đặt trực tiếp trên sàn gạch lạnh đọng nước. Khi thấy mốc lan rộng hoặc mọt hoạt động, nên cách ly món đồ và nhờ người có chuyên môn, không tự pha hoá chất xử lý.
Nhựa giả mây: phân biệt loại bền và loại nhanh hỏng
Sợi PE thường được ưa dùng ngoài trời. Theo công bố của nhiều nhà sản xuất, sợi polyethylene có phụ gia ổn định tia cực tím chịu nắng tốt hơn sợi PVC. Khi mua, hỏi loại sợi và thời gian bảo hành phai màu, giòn sợi nếu có.
Sợi kém nhận ra bằng tay. Uốn cong một đoạn sợi ở chỗ khuất: sợi tốt dẻo, không nứt trắng ở chỗ uốn; sợi kém cứng, giòn, có vết nứt hoặc bạc trắng. Mùi nhựa hắc nồng cũng là dấu hiệu nên cân nhắc.
Bề mặt quá bóng chưa chắc tốt. Một số sợi rẻ được làm bóng loáng để trông mới, nhưng dưới nắng nhanh chuyển phấn và bạc. Sợi có bề mặt mờ, vân nhẹ giống mây thật thường được làm kỹ hơn.
Khung bên trong vẫn là điểm yếu. Như đã nói, khung nhôm bền ngoài trời hơn khung sắt. Hỏi rõ và nhìn ở đáy chân, mối hàn lộ ra.
Giả mây trong nhà. Dùng trong nhà được, dễ lau, không mốc mọt. Nhưng sờ sẽ thấy nóng và cứng hơn mây thật, và vẻ ngoài kém tự nhiên khi nhìn gần.
Chọn món mây tre theo phòng và theo cách dùng
Không phải phòng nào cũng hợp đồ đan. Phòng khách và phòng ngủ khô ráo là chỗ lý tưởng cho ghế mây, đầu giường mây, tủ có cánh đan mây vỏ. Cánh tủ đan còn giúp đồ bên trong thông hơi, hợp với tủ đựng chăn mỏng, khăn, đồ ít dùng. Phòng ăn dùng ghế mây được, nhưng mặt ngồi đan dễ bám vụn thức ăn và dầu mỡ vào kẽ, khó lau; ghế có đệm rời phía trên mặt đan dễ giữ sạch hơn.
Bếp, phòng tắm và khu giặt phơi độ ẩm cao, hơi nước và dầu mỡ thường xuyên, không hợp với mây, tre, cói; nếu thích vẻ ngoài này, chỉ nên dùng một vài hộp, giỏ nhỏ dễ thay. Phòng làm việc có thể dùng ghế mây cho khách ngồi, còn ghế ngồi làm việc cả ngày nên là ghế có chỉnh độ cao và tựa lưng đúng nghĩa.
Theo cách dùng, món ngồi hằng ngày cần khung chắc nhất và lớp đan khít nhất; món trang trí hay ít dùng như tủ nhỏ, kệ góc, hộp đựng có thể chọn vật liệu mềm và rẻ hơn như cói, lục bình. Chia như vậy giúp chi phí rơi đúng chỗ cần bền.
Chăm sóc thường ngày để đồ đan bền
Bụi đọng trong kẽ đan hút ẩm và là nơi mốc bắt đầu. Hút bụi bằng đầu chổi mềm hằng tuần, chú ý kẽ sâu và mặt dưới. Lau bằng khăn vắt thật khô, không để nước đọng trong kẽ; lau xong để món đồ ở nơi thoáng gió cho khô hẳn.
Tránh đặt đồ đan dưới nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính nhiều giờ vì mây sẽ khô, giòn, bạc màu không đều. Cũng tránh đặt sát dàn lạnh điều hoà thổi thẳng hoặc gần nguồn nhiệt. Đồ quá khô dễ nứt nan, đồ quá ẩm dễ mốc; giữ phòng ở độ ẩm vừa phải là cách bảo quản tốt nhất.
Đặt miếng đệm dưới chân ghế để không làm trầy sàn và không để chân mây hút ẩm từ sàn lau ướt. Ngồi xuống nhẹ nhàng, không đứng lên ghế mây để với đồ trên cao, không ngồi lên tay vịn. Khi thấy một hai nan đứt, xử lý sớm bằng cách nhờ thợ đan lại phần đó, trước khi lỗ rộng ra.
Đồ mây tre trong nhà có trẻ nhỏ, thú cưng và người lớn tuổi
Với trẻ nhỏ, đồ đan có ưu điểm nhẹ, không cạnh sắc như kính hay đá. Nhưng nan đứt có thể thành gai nhọn cào da, và trẻ hay móc tay chân vào lỗ đan thưa. Chọn mặt đan khít, kiểm định kỳ những chỗ nan đứt để xử lý sớm. Ghế treo, xích đu mây là món trẻ rất thích nhưng cần điểm treo chắc và người lớn trông.
Mèo rất thích cào mây và cói; chó con thích gặm chân ghế mây. Nhà nuôi thú cưng nên chuẩn bị chỗ cào riêng cho mèo, hoặc chọn đồ đan cho những chỗ thú cưng ít tới. Lớp đan bị cào xơ khó phục hồi.
Với người lớn tuổi, ghế mây thường nhẹ nên dễ bị đẩy trượt khi chống tay đứng dậy. Chọn ghế có tay vịn chắc, chân có đệm chống trượt, mặt ngồi không quá thấp. Ghế bập bênh mây cần cẩn thận vì người lớn tuổi có thể mất thăng bằng khi ngồi xuống hoặc đứng lên.
Câu hỏi thường gặp
Ghế mây mới mua kêu cót két có sao không?
Tiếng kêu nhẹ khi ngồi là đặc điểm của đồ mây do các sợi và khung cọ vào nhau, thường giảm dần sau thời gian dùng. Nhưng nếu tiếng kêu to, tập trung ở một mối nối, hoặc kèm cảm giác lắc, mối đó có thể lỏng, nên báo người bán kiểm tra và quấn chặt lại.
Đồ mây có cần sơn lại không?
Đồ mây có lớp phủ sơn, dầu hoặc vecni bảo vệ. Sau vài năm, lớp phủ mòn ở tay vịn và mặt ngồi, mây dễ hút ẩm hơn. Có thể làm sạch rồi phủ lại lớp bảo vệ phù hợp, nên làm ở nơi thông thoáng hoặc nhờ thợ làm mây. Không nên sơn phủ dày lấp kẽ đan.
Tủ cói đựng quần áo có ổn không?
Ổn cho đồ ít dùng, phòng khô ráo, nhưng cói hút ẩm mạnh nên quần áo có thể ám mùi ẩm vào mùa nồm. Nên đặt tủ cách tường, có chân kê, cho đồ vào túi vải và thường xuyên mở cho thông thoáng. Phòng ẩm, gần nhà vệ sinh không hợp với tủ cói.
Mây tự nhiên đặt ngoài ban công được không?
Chỉ khi ban công có mái che kín, không bị mưa hắt và không có nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ. Mây tự nhiên dưới nắng và mưa thường xuyên sẽ nhanh bạc, giòn, mốc. Với ban công lộ thiên, nhựa giả mây khung nhôm thường bền hơn.
Làm sao biết đồ tre đã được xử lý chống mọt?
Hỏi người bán phương pháp xử lý cụ thể. Nhìn bề mặt tre: tre đã xử lý thường có màu đều, không có lỗ mọt hay bột vụn ở đốt và đầu ống. Với đồ mới, đặt tờ giấy sẫm màu dưới chân vài ngày để kiểm tra bột mọt rơi ra.
Có nên mua đồ mây đan dày dáng tròn như ghế kén, ghế bành tròn?
Có thể, nhưng hỏi kỹ khung bên trong. Với dáng tròn, lớp đan thường gánh một phần kết cấu, nên chất lượng nan và độ dày lớp đan quyết định độ bền. Ngồi thử, ấn mạnh vào mép và lưng ghế, kiểm mặt dưới có khung chắc chịu lực không.