Phần lớn nhà ống thiếu sáng ở giữa nhà không phải vì thiếu cửa sổ mà vì đồ đạc và vách nội thất chắn đường đi của ánh sáng: tủ cao đặt ngang nhà, vách gỗ đặc ngăn phòng khách với bếp, giếng trời bị che bằng tấm lợp tạm, mặt sàn và tường tối màu hút sáng. Cải tạo nội thất để lấy sáng là dời đồ cao ra hai đầu và dọc tường, thay vách đặc bằng vách thoáng, nâng độ phản xạ của bề mặt, rồi chia đèn bù cho phần còn tối.
Bài này kể một ca giả định ở nhà ống 4 × 16 m, ba tầng, từ hiện trạng đến kết quả, kèm thứ tự làm và bài học. Phạm vi là nội thất và bề mặt: những việc như mở rộng giếng trời, đục thêm ô cửa, thay mái là sửa nhà, có thể phải xin phép và cần kỹ sư đánh giá kết cấu, nên chỉ được nhắc. Kích thước là tham khảo.
Hiện trạng: một ngôi nhà tối ở giữa dù hai đầu đều sáng
Ngôi nhà giả định rộng 4 m, sâu 16 m, mặt tiền hướng đông, phía sau giáp nhà hàng xóm cao tầng. Tầng trệt từ ngoài vào: khoảng để hai xe máy, phòng khách, cầu thang giữa nhà, bếp và bàn ăn, nhà vệ sinh cuối nhà. Giếng trời nhỏ khoảng 1,5 × 2 m nằm sau cầu thang, nhưng đã bị gia chủ cũ lợp một tấm nhựa mờ để tránh mưa hắt, lâu ngày ngả vàng. Tầng hai có phòng ngủ trước có cửa sổ, phòng ngủ giữa không cửa sổ, nhà vệ sinh. Tầng ba là phòng thờ và sân phơi.
Ban ngày, gia đình phải bật đèn ở bếp, bàn ăn và phòng ngủ giữa. Khi đi theo đường ánh sáng, nguyên nhân hiện ra rõ: giữa phòng khách và cầu thang có một vách gỗ đặc cao tới trần kèm tủ trưng bày; ánh sáng từ cửa chính vào tới vách đó là dừng. Bếp có tủ lạnh và tủ đồ khô cao đặt ngay cạnh giếng trời, chắn nửa luồng sáng. Sàn lát gạch nâu sẫm, tường sơn xanh rêu, trần thạch cao có hộp đèn trang trí làm trần thấp thêm. Phòng ngủ giữa tầng hai có cửa gỗ đặc, chỉ nhận sáng qua khe cửa.
Đo thực tế bằng ứng dụng đo độ rọi trên điện thoại (chỉ để so sánh tương đối, không chính xác như máy đo chuyên dụng) vào lúc mười giờ sáng: gần cửa chính rất sáng, sau vách gỗ giảm mạnh, khu bàn ăn chỉ còn một phần nhỏ so với phòng khách. Ghi các số này lại cùng ảnh chụp, để sau khi làm có cơ sở so, thay vì chỉ dựa vào cảm giác “hình như sáng hơn”.
Phương án: bốn nhóm việc, xếp theo hiệu quả lấy sáng
Bỏ vách đặc, thay bằng kệ thoáng. Vách gỗ giữa phòng khách và cầu thang là vách nội thất (khung gỗ, ván ép bắt vào trần thạch cao và sàn), không phải tường xây chịu lực. Trước khi tháo, thợ kiểm phía trong vách không có đường điện, ống nước hay cột. Thay vào đó là kệ khung thép sơn tĩnh điện với các ô mở, cao khoảng hai phần ba chiều cao trần, vẫn tạo ranh giới phòng khách với cầu thang mà ánh sáng đi qua. Nếu không chắc vách là gì, hoặc vách xây bằng gạch, phải hỏi kỹ sư trước khi tháo.
Dời đồ cao ra khỏi đường sáng. Tủ lạnh và tủ đồ khô cao dời về sát tường hông, phía xa giếng trời; khu cạnh giếng trời chỉ còn mặt bếp thấp và bàn ăn. Nguyên tắc chung với nhà ống: đồ cao đặt dọc một tường hông, nối tiếp nhau như một dải, tường hông bên kia giữ thấp và trống; tuyệt đối không đặt đồ cao ngang nhà.
Tăng phản xạ của bề mặt. Tường sơn lại trắng ngà hơi ấm, trần trắng; bỏ hộp đèn trang trí trên trần để trần phẳng và cao hơn. Sàn gạch nâu sẫm được lát đè bằng sàn nổi màu sáng ở phòng khách và khu ăn. Mặt bếp chọn màu sáng, mặt đá có độ bóng vừa phải để hắt ánh sáng giếng trời mà không loá.
Làm thoáng giếng trời và cửa phòng giữa. Tấm nhựa vàng trên giếng trời được thay bằng tấm lợp lấy sáng trong hơn, có khe thoáng khí; việc trên mái do thợ có kinh nghiệm làm, kiểm chống dột. Cửa phòng ngủ giữa tầng hai thay bằng cửa có ô kính mờ phía trên, vách trên cửa có ô thoáng, để phòng nhận ánh sáng gián tiếp từ cầu thang và giếng trời mà vẫn kín đáo.
Bố trí lại tầng trệt: trước và sau
Bảng dưới tả bằng lời mặt bằng tầng trệt theo thứ tự từ cửa chính vào trong:
| Vùng | Trước cải tạo | Sau cải tạo |
|---|---|---|
| Để xe | Hai xe máy, kệ giày cao sát cửa | Hai xe máy, kệ giày thấp dọc tường hông, giữ trống lối vào |
| Phòng khách | Sofa chữ L, bàn kính, tủ trưng bày gắn vách gỗ | Sofa thẳng dọc tường hông, bàn trà thấp, không tủ cao |
| Ranh giới khách và cầu thang | Vách gỗ đặc cao tới trần | Kệ khung thép ô mở, cao khoảng hai phần ba trần |
| Cầu thang | Gầm thang để đồ lộn xộn | Gầm thang làm tủ kín cánh trơn cùng màu tường |
| Bếp và bàn ăn | Tủ lạnh, tủ cao cạnh giếng trời | Đồ cao dời về tường hông xa, cạnh giếng trời chỉ có mặt bếp và bàn ăn |
| Giếng trời | Tấm nhựa ngả vàng, kín | Tấm lợp lấy sáng trong, có khe thoáng |
| Vệ sinh cuối nhà | Cửa gỗ đặc | Giữ nguyên, thêm quạt hút |
Điểm mấu chốt nằm ở dòng thứ ba và thứ năm: một vách đặc và hai món đồ cao là ba vật chắn sáng lớn nhất, xử lý chúng tạo khác biệt nhiều hơn mọi thay đổi màu sắc.
Chia lại đèn cho phần nhà vẫn còn tối
Dù lấy sáng tốt hơn, nhà ống sâu vẫn có những giờ và những góc tối. Đèn được chia theo lớp và theo vùng dọc chiều sâu nhà:
- Mỗi vùng (khách, cầu thang, ăn, bếp) có công tắc riêng, đặt ở lối đi, để ban ngày chỉ bật vùng còn tối thay vì bật cả dãy.
- Đèn cầu thang gắn tường ở tầm thấp hoặc dải đèn dưới tay vịn, có cảm biến chuyển động cho ban đêm.
- Đèn thả thấp trên bàn ăn ánh ấm, để bữa tối có điểm tụ, còn đèn trần khu bếp ánh trung tính để nhìn màu thực phẩm.
- Đèn hắt dọc tường hông sáng màu giúp tường như lùi ra, giảm cảm giác đường hầm.
- Bỏ đèn trang trí nhiều bóng trên trần cũ; trần phẳng với vài đèn âm trần đặt theo trục giữa nhà gọn hơn.
- Mọi thay đổi dây điện, công tắc do thợ điện có nghề làm trước khi sơn và lát sàn.
Sau cải tạo, ban ngày nắng vừa thì khu ăn không còn phải bật đèn; ngày âm u chỉ bật vùng bếp. Tiền điện chiếu sáng giảm là kết quả phụ, còn lợi ích chính là cảm giác nhà liền mạch từ cửa tới bếp.
Thứ tự thi công và những việc không thuộc nội thất
Ca giả định làm trong khoảng ba tuần, gia đình chuyển lên tầng trên ở tạm, theo thứ tự:
- Khảo sát: kiểm vách gỗ, đường điện nước trong vách; nhờ thợ mái kiểm giếng trời và mái lợp.
- Việc ngoài phạm vi nội thất làm trước: thay tấm lợp giếng trời, chống dột; nếu muốn mở rộng giếng trời hay đục ô cửa, phải có kỹ sư và thủ tục theo quy định hiện hành.
- Tháo vách gỗ, tủ trưng bày, hộp đèn trần; vá trần thạch cao.
- Thợ điện đi lại dây theo vùng, thêm công tắc, ổ điện cho vị trí tủ lạnh mới.
- Sơn trần, tường; lát sàn nổi đè lên gạch phòng khách và khu ăn.
- Lắp kệ khung thép, tủ gầm thang, dời tủ lạnh và tủ cao, lắp đèn.
- Thay cửa phòng ngủ giữa tầng hai, đo sáng và chụp ảnh lại ở đúng các vị trí ban đầu.
Cấu phần chi phí: thay tấm lợp giếng trời, tháo dỡ và vá trần, điện, sơn, sàn, kệ thép, tủ gầm thang, cửa phòng ngủ, đèn. Phần tháo dỡ vách gỗ rẻ nhưng hiệu quả lấy sáng lớn nhất; phần sàn tốn nhất nhưng đóng góp vào độ sáng ít hơn sơn tường và trần.
Kết quả và bài học cho các nhà ống khác
Đo lại ở cùng giờ, cùng vị trí, khu bàn ăn sáng hơn rõ rệt so với trước; phòng ngủ giữa ban ngày đủ sáng để đi lại không cần đèn, dù vẫn cần đèn khi đọc. Cảm giác lớn nhất gia chủ nhận ra là đứng ở cửa nhìn thấy được tới bếp, nhà như dài và thoáng hơn.
Bài học thứ nhất: trước khi nghĩ tới đục cửa hay mở giếng trời, hãy đi dọc nhà và đếm những vật chắn sáng cao hơn tầm mắt. Mỗi vật đó là một “bức tường” trong mắt ánh sáng. Bài học thứ hai: màu sáng chỉ phát huy khi ánh sáng tới được bề mặt; sơn trắng sau một vách đặc vẫn tối. Bài học thứ ba: nhà ống cần chia công tắc theo vùng dọc chiều sâu, vì độ sáng tự nhiên khác nhau rất nhiều giữa đầu và giữa nhà.
Cuối cùng, nhiều nhà ống bị che giếng trời để chống mưa hắt, chống nắng hoặc tận dụng làm chỗ phơi. Khi làm thoáng lại, cân nhắc cả nhu cầu đó: tấm lợp lấy sáng có lớp chống nóng, mái che có khe thoáng, rèm cuốn ngang dưới giếng trời cho mùa hè. Thông gió và lấy sáng phải đi cùng nhau, nếu không nhà sẽ sáng mà nóng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng gạch kính hoặc vách kính để lấy sáng nhà ống?
Vách kính trong nội thất truyền sáng tốt nhưng mất riêng tư và cách âm. Kính mờ, kính sọc hoặc gạch kính cho ánh sáng đi qua mà vẫn che tầm nhìn. Vách kính phải dùng kính an toàn, khung chắc, nhất là gần cầu thang và chỗ trẻ con chạy nhảy.
Sơn tường trắng có làm nhà ống trông lạnh không?
Trắng tinh dưới đèn trắng lạnh có thể trông như bệnh viện. Trắng ngà hơi ấm, kết hợp sàn gỗ sáng và đèn ấm buổi tối, giữ được độ sáng mà vẫn ấm. Thử mẫu màu lớn trên tường thật trước khi chốt.
Gương lớn có giúp lấy sáng cho nhà ống không?
Gương đặt ở chỗ nhận ánh sáng trực tiếp và hắt vào vùng tối có giúp, ví dụ gương trên tường hông đối diện giếng trời. Gương ở chỗ đã tối không tạo thêm ánh sáng. Tránh gương ở cầu thang, nơi người đi có thể giật mình hoặc va.
Mở rộng giếng trời có cần xin phép không?
Mở rộng giếng trời là cắt sàn, ảnh hưởng kết cấu; cần kỹ sư đánh giá và có thể phải làm thủ tục theo quy định hiện hành của địa phương. Đây không phải việc của thợ nội thất. Chỉ thay tấm lợp, làm sạch giếng trời thường không động tới kết cấu.
Phòng ngủ giữa nhà ống không cửa sổ có cải thiện được không?
Có thể lấy sáng gián tiếp qua ô kính trên cửa, ô thoáng trên vách giáp cầu thang hoặc giếng trời, và cải thiện thông gió bằng quạt hút. Nếu muốn mở cửa sổ ra giếng trời, phải hỏi kỹ sư. Phòng này thường hợp làm phòng ngủ ban đêm hơn là phòng làm việc ban ngày.
Kệ thoáng làm vách ngăn có bám bụi nhiều không?
Có, các ô mở bám bụi nhiều hơn vách đặc. Giữ số đồ bày ít, dùng hộp có nắp cho đồ nhỏ, chọn kệ có mặt dễ lau. Kệ khung thép sơn tĩnh điện hoặc gỗ phủ lớp hoàn thiện mờ dễ lau hơn gỗ mộc.