Một chiếc ghế dùng được hàng chục năm thường có bốn điểm chung: chân và khung nối với nhau bằng mối ghép chịu lực chứ không chỉ bắt vít, có thanh giằng hoặc kết cấu tam giác chống xô lệch, vật liệu khung khô và ổn định, và mặt ngồi hay lớp bọc có thể thay mà không phải bỏ cả ghế. Kiểu dáng đẹp chỉ quyết định bạn thích chiếc ghế trong bao lâu; cấu tạo mới quyết định nó đứng vững được bao lâu.
Dưới đây là năm kiểu cấu tạo ghế đã được dùng qua nhiều thế hệ ở nhiều nước, kèm cách nhận ra một chiếc làm tốt và một chiếc chỉ giống bề ngoài. Không có hãng hay cửa hàng nào được giới thiệu ở đây; mục tiêu là để bạn đứng trước một chiếc ghế bất kỳ và tự kiểm được trong vài phút.
Vì sao ghế hỏng: lực xô ngang mới là kẻ thù, không phải trọng lượng
Phần lớn người mua thử ghế bằng cách ngồi xuống thẳng lưng, thấy không kêu là yên tâm. Thực tế, lực đè thẳng đứng hiếm khi làm ghế gãy, vì gỗ và thép đều chịu nén rất tốt theo chiều dọc. Thứ làm ghế lỏng dần là lực xô ngang: người ngồi ngả ra sau làm hai chân sau bẩy lên, người kéo ghế lê trên sàn, trẻ con đung đưa, người đứng lên chống tay vào thành ghế. Mỗi lần như vậy, mối nối giữa chân và khung mặt ngồi bị bẻ như một cái đòn bẩy nhỏ.
Vì thế, một chiếc ghế bền phải giải quyết được lực bẩy này. Cách cổ điển là làm mối ghép sâu và rộng, để lực phân ra trên một diện tích gỗ lớn; cách thứ hai là thêm thanh giằng nối các chân với nhau ở gần sàn, biến bốn chân rời thành một khung; cách thứ ba là tạo kết cấu tam giác bằng ke góc hoặc tay vịn nối xuống chân. Ghế càng ít các giải pháp này thì càng phụ thuộc vào keo và vít, và keo, vít là thứ mỏi đầu tiên.
Khí hậu nhà Việt còn thêm một yếu tố: gỗ hút ẩm mùa nồm rồi co lại khi bật điều hoà hay vào mùa khô. Mối ghép làm khít với gỗ đã sấy đúng độ ẩm sẽ chịu được chu kỳ này; gỗ sấy chưa tới thì vài mùa sau mộng co lại, sinh khe và ghế bắt đầu lắc.
Năm kiểu cấu tạo ghế đã qua thử thách của thời gian
Ghế gỗ khung mộng có giằng chân. Chân, vai và thanh giằng nối nhau bằng mộng âm dương, chốt gỗ hoặc mộng đuôi én, có keo nhưng không phụ thuộc vào keo. Đây là kiểu ghế của rất nhiều bộ bàn ăn gia đình truyền đời. Điểm nhận biết: thanh giằng thấp gần sàn, mối nối không thấy đầu vít, gõ vào nghe chắc.
Ghế gỗ uốn hơi nước. Gỗ được hấp mềm rồi uốn thành vòng tựa và chân liền, ra đời ở châu Âu từ thế kỷ 19 để sản xuất hàng loạt mà vẫn nhẹ, ít mối nối. Ít mối nối nghĩa là ít chỗ lỏng. Ghế tốt có vòng gia cố dưới mặt ngồi; ghế làm vội thường bỏ vòng này hoặc thay bằng vít nhỏ.
Ghế khung ống thép hoặc thép đặc. Khung hàn liền, sơn tĩnh điện, mặt ngồi gỗ hay nhựa bắt vào. Thép chịu xô ngang tốt nếu mối hàn đủ ngấu và ống đủ dày. Điểm yếu là mối hàn chấm vài điểm, ống thành mỏng bóp tay thấy móp, và chân không có nút đệm làm sàn trầy, ống gỉ từ đáy.
Ghế bành khung gỗ bọc nệm có đai hoặc lò xo. Khung gỗ cứng ẩn bên trong, mặt ngồi đỡ bằng đai đàn hồi hoặc lò xo, rồi mới tới mút và vải. Vải mòn thì bọc lại, mút xẹp thì thay; khung tốt có thể qua hai ba lần bọc. Kiểu này đắt công nhất nhưng là đồ thật sự truyền được.
Ghế đan trên khung cứng. Mây tự nhiên, cói, hay sợi nhựa giả mây đan trên khung gỗ, mây đặc hoặc nhôm. Ghế bền khi khung chịu lực độc lập, lớp đan chỉ là mặt ngồi; ghế kém là ghế mà chính lớp đan gánh kết cấu, sợi đứt là cả ghế xệ.
Bảng kiểm nhanh tại cửa hàng: ghế làm tốt và ghế chỉ giống bề ngoài
Mang theo bảng này khi đi mua. Mỗi phép thử chỉ mất vài giây, không cần dụng cụ:
| Phép thử | Ghế làm tốt | Dấu hiệu nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Đặt ghế trên sàn phẳng, ấn chéo một góc | Bốn chân chạm sàn đều, không bập bênh | Kênh một chân: khung bị vặn hoặc chân cắt lệch |
| Nắm tựa lưng lắc trái phải | Gần như không xê dịch | Tựa lắc lư, nghe tiếng lách cách ở mối nối |
| Lật ngửa ghế, nhìn dưới mặt ngồi | Có ke góc hoặc vòng gia cố, mối nối khít | Chỉ vài con vít nhỏ, keo trào lem nhem, khe hở |
| Nhấc ghế lên bằng một tay | Nặng vừa với vật liệu, cân đối | Quá nhẹ so với kích thước: gỗ xốp, ống mỏng |
| Sờ cạnh và mặt dưới | Mặt dưới cũng được chà nhám, sơn phủ | Mặt dưới thô, không sơn: gỗ hút ẩm không đều, dễ cong |
| Hỏi mặt ngồi, lớp bọc có thay được không | Tháo được, có phụ tùng hoặc thợ bọc lại được | Dán chết, đinh ghim khắp nơi, không tháo được |
Không chiếc ghế nào cần đạt tuyệt đối mọi dòng. Nhưng ghế trượt cả hai phép thử đầu thì rất dễ lỏng sớm, dù gỗ đẹp đến đâu.
Vật liệu khung: gỗ nào, thép nào thì bền
Với ghế gỗ, điều quan trọng hơn tên loại gỗ là gỗ đã được sấy đến độ ẩm phù hợp trước khi gia công, và thớ gỗ chạy dọc theo chân chứ không cắt chéo thớ. Gỗ cứng như sồi, tần bì, óc chó, cao su đã xử lý đều làm ghế tốt được; gỗ cao su là loại phổ biến trong đồ sản xuất hàng loạt ở Việt Nam, bền nếu được tẩm sấy kỹ. Ghế làm từ ván ép hoặc MDF chỉ hợp cho phần tựa và mặt ngồi; chân và vai bằng MDF chịu bẩy kém, mối vít trong MDF dễ toét lỗ sau vài lần siết lại.
Với ghế kim loại, cần chú ý tới độ dày thành ống và cách hàn. Ống thành mỏng bóp tay thấy hơi lún là dấu hiệu khung sẽ móp khi va chạm. Mối hàn tốt chạy liền quanh chu vi ống, được mài phẳng rồi mới sơn; mối hàn chấm điểm che dưới lớp sơn dày là chỗ nứt đầu tiên. Ghế đặt ngoài ban công nên chọn nhôm hoặc thép đã mạ kẽm trước khi sơn, vì thép sơn trực tiếp gặp mưa tạt sẽ gỉ từ chỗ trầy.
Với ghế đan, nhìn khung bên dưới lớp đan nếu có thể: khung phải tự đứng vững được khi tưởng tượng không có lớp đan. Sợi nhựa giả mây tốt mềm dẻo, không giòn khi bẻ cong, có phụ gia chống tia cực tím nếu dùng ngoài trời; sợi kém bạc màu và giòn gãy chỉ sau một hai mùa nắng.
Mặt ngồi và lớp bọc: phần hao mòn nên thay được
Mặt ngồi là phần chịu ma sát nhiều nhất, nên ghế bền thường được thiết kế để thay phần này mà giữ lại khung. Ghế gỗ có mặt ngồi rời đặt vào khung và bắt vít từ dưới lên là kiểu dễ bọc lại nhất: tháo bốn vít, đem tấm mặt ngồi đi bọc, lắp lại. Ghế có mặt ngồi đan cói hoặc mây có thể đan lại bởi thợ đan; ghế mặt gỗ liền thì gần như không hao mòn, chỉ cần đánh lại lớp sơn sau nhiều năm.
Ghế bọc nệm cần nhìn kỹ cách bọc. Lớp vải được ghim vào khung gỗ từ mặt dưới, có lớp lót, có thể gỡ ra bọc lại; còn lớp vải dán keo trực tiếp lên mút ép trên khung nhựa thì khi vải rách là coi như hết đời ghế. Hỏi người bán về loại mút và độ dày: mút quá mỏng trên mặt gỗ cứng sẽ xẹp sau một thời gian ngắn, ngồi lâu cấn xương.
Một điểm nhỏ mà nhiều người bỏ qua: nút đệm chân ghế. Nút nhựa cứng hoặc nỉ dán làm sàn gỗ, sàn gạch không trầy, và giảm lực giật vào chân khi kéo ghế. Ghế tốt có nút bắt vít hoặc đóng chặt, thay được khi mòn; nút dán keo rẻ tiền rơi ra sau vài tuần, chân ghế cà xuống sàn và mòn dần chính nó.
Chọn ghế theo chỗ dùng: bàn ăn, bàn làm việc, phòng khách, ban công
Cùng một tiêu chí bền, mỗi chỗ trong nhà lại đặt lên ghế một kiểu tải khác nhau. Ghế ăn bị kéo ra đẩy vào nhiều lần mỗi ngày, chịu lực lê trên sàn và hay bị người ngồi ngả ra sau sau bữa ăn; vì vậy thanh giằng chân và nút đệm chân quan trọng hơn lớp đệm dày. Ghế ăn cũng hay dính dầu mỡ, nước canh, nên mặt ngồi gỗ hoặc vải có lớp chống thấm dễ chăm hơn vải dệt thô.
Ghế làm việc chịu tải liên tục nhiều giờ, người ngồi xoay và nhích liên tục; ghế gỗ bốn chân chỉ hợp cho làm việc ngắn, còn ngồi cả ngày nên xem bài riêng về bàn ghế làm việc tại nhà. Ghế bành phòng khách chịu lực tì tay vịn khi đứng lên ngồi xuống, nên tay vịn phải nối chắc xuống chân, không chỉ bắt vào hông khung. Ghế ban công chịu nắng, mưa tạt và thay đổi nhiệt độ lớn; ở đây vật liệu chống gỉ, chống tia cực tím quan trọng hơn mọi chi tiết mộng mẹo.
Một sai lầm hay gặp là mua cùng một kiểu ghế cho mọi chỗ để "đồng bộ". Đồng bộ màu và vật liệu thì được, nhưng cấu tạo nên chọn theo tải của từng chỗ. Một chiếc ghế ăn đẹp đặt ngoài ban công có mái che sơ sài thường chỉ trụ được vài mùa mưa.
Chăm ghế để nó thật sự đi cùng nhiều năm
Ghế tốt vẫn cần vài thói quen nhỏ. Những việc dưới đây không tốn tiền nhưng kéo dài tuổi thọ đáng kể:
- Siết lại vít, bu lông mỗi năm một lần, nhất là ghế lắp ráp. Vít lỏng mà vẫn ngồi lâu sẽ làm toét lỗ, lúc đó siết cũng không còn ăn.
- Không ngả ghế ra sau trên hai chân. Đây là cách nhanh nhất làm lỏng mộng chân sau của mọi loại ghế gỗ.
- Không đặt ghế gỗ sát cửa gió điều hoà hoặc nắng chiếu trực tiếp; gỗ khô nhanh một phía sẽ co không đều và nứt.
- Mùa nồm, lau khô chân ghế chạm sàn, nhất là sàn gạch đọng nước; đầu chân gỗ hút ẩm từ thớ ngang rất nhanh.
- Khi mối ghép bắt đầu lắc, mang tới thợ mộc tháo ra dán keo lại sớm. Để lâu, mộng mòn tròn thì phải nêm hoặc thay chi tiết.
- Bọc lại hoặc thay mặt ngồi khi vải sờn, đừng đợi rách tới mút; mút lộ ra hút bụi, ẩm và mục nhanh.
Với ghế có khung tốt, mười lăm hai mươi năm chỉ cần vài lần sửa nhỏ như vậy. Đó là điểm khác nhau lớn nhất giữa mua một chiếc ghế và mua một món đồ dùng tạm.
Câu hỏi thường gặp
Ghế lắp ráp có bền bằng ghế liền khung không?
Có thể bền nếu mối nối dùng bu lông xuyên với ốc cấy kim loại trong gỗ và có thanh giằng. Ghế lắp ráp chỉ dùng vít gỗ bắt vào ván ép thì kém hơn hẳn. Lợi thế của ghế lắp ráp là siết lại được, miễn là bạn chịu khó kiểm tra định kỳ.
Ghế nhựa đúc nguyên khối có dùng lâu được không?
Ghế nhựa đúc liền không có mối nối nên ít lỏng, nhưng nhựa lão hoá theo nắng và nhiệt, trở nên giòn. Dùng trong nhà, tránh nắng thì bền nhiều năm; đặt ngoài trời không có phụ gia chống tia cực tím thì có thể nứt gãy đột ngột khi đang ngồi, nên thay khi thấy bạc màu, nứt chân tóc.
Làm sao biết gỗ ghế đã được sấy đủ khô?
Người mua khó đo trực tiếp, nhưng có thể hỏi người bán gỗ được sấy tới độ ẩm bao nhiêu và có máy đo độ ẩm gỗ không. Dấu hiệu gián tiếp là mối ghép khít đều, không có khe dọc theo thớ, mặt gỗ không nứt chân chim ở đầu chân. Đồ của xưởng có quy trình sấy thường ghi rõ trong mô tả.
Ghế bị lung lay có tự sửa được không?
Ghế lắp ráp lỏng do vít thì siết lại là được; lỗ vít đã toét có thể nhồi tăm gỗ có keo rồi bắt lại. Ghế mộng lỏng thì nên mang tới thợ mộc tháo mối ghép, làm sạch keo cũ, dán và kẹp lại. Đóng thêm đinh hay vít vào mộng lỏng chỉ làm nứt gỗ và khó sửa đúng về sau.
Ghế cho người lớn tuổi nên chọn kiểu nào?
Nên chọn ghế có tay vịn chắc nối liền xuống chân, mặt ngồi cao vừa để đầu gối vuông góc khi bàn chân chạm sàn, đệm chắc không lún sâu, và chân ghế không choãi ra ngoài quá nhiều để tránh vấp. Ghế quá nhẹ dễ bị đẩy trượt khi chống tay đứng lên, nên ưu tiên ghế có trọng lượng vừa phải.
Có nên mua ghế cũ đời trước về dùng?
Ghế gỗ cũ làm bằng mộng thật thường có khung tốt hơn nhiều ghế mới giá rẻ, nhưng cần kiểm mọt, mối ghép lỏng và lớp sơn cũ. Mọt để lại lỗ nhỏ và bột gỗ mịn dưới chân. Nếu khung chắc, chi phí dán lại mộng và đánh lại sơn thường xứng đáng; nếu gỗ đã mục ở chân thì nên bỏ qua.