Một phòng tắm an toàn cho người lớn tuổi có năm thứ cốt lõi: sàn chống trơn và khô nhanh, lối vào vùng tắm không có bậc, tay vịn chắc ở cạnh bồn cầu và trong vùng tắm, chỗ ngồi để tắm, và ánh sáng đủ cả ban đêm. Thêm vào đó là cửa mở được từ bên ngoài và nước nóng không thể quá nóng. Phần lớn những thứ này lắp được mà không phải đập phòng tắm làm lại.
Phần dưới đi theo từng điểm, kèm kích thước tham khảo thường gặp trong các hướng dẫn thiết kế tiếp cận, và phân ra việc làm ngay, việc làm khi cải tạo. Mỗi người lớn tuổi có thể trạng khác nhau; nếu ông bà có bệnh lý về vận động, thăng bằng, tim mạch, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu về nhu cầu cụ thể trước khi chọn thiết bị.
Vì sao phòng tắm là chỗ nguy hiểm nhất
Phòng tắm gom đủ các yếu tố gây ngã cùng một lúc: sàn ướt và dính xà phòng, phải đứng một chân để rửa chân hay mặc đồ, phải đứng lên ngồi xuống ở bồn cầu, nhiệt độ thay đổi khi tắm nước nóng có thể làm chóng mặt, và thường xuyên đi vào ban đêm khi còn ngái ngủ, mắt chưa quen tối. Không gian lại hẹp, cạnh lavabo, bồn cầu, vách kính cứng, nên ngã trong phòng tắm thường gây chấn thương nặng hơn ngã ở phòng khách.
Tổ chức Y tế Thế giới xếp ngã là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương ở người cao tuổi, và phần lớn cú ngã xảy ra trong nhà. Không cần thống kê chi tiết để thấy rằng đầu tư vào phòng tắm là đầu tư có hiệu quả nhất khi nhà có ông bà. Điều đáng lưu ý là nhiều người lớn tuổi ngại thay đổi, không muốn nhà mình trông như bệnh viện. Vì vậy thiết kế tốt là thiết kế an toàn mà vẫn như một phòng tắm bình thường.
Nguyên tắc chung khi rà soát: đi theo đường người lớn tuổi thật sự đi, từ giường đến phòng tắm vào ban đêm, mở cửa, bật đèn, đi vệ sinh, rửa tay, quay về. Chỗ nào phải vịn vào thứ không chắc chắn (khăn treo, cạnh lavabo, tay nắm cửa kính), chỗ nào có bậc hay gờ, chỗ nào tối, chỗ đó cần sửa trước.
Tay vịn: đặt ở đâu, cao bao nhiêu
Tay vịn là thiết bị có tác dụng lớn nhất trong phòng tắm cho người lớn tuổi. Các vị trí dưới đây và kích thước là mức tham khảo thường thấy trong hướng dẫn thiết kế tiếp cận; điều chỉnh theo chiều cao và tay thuận của người dùng:
| Vị trí | Kiểu tay vịn | Độ cao tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cạnh bồn cầu | Thanh ngang hoặc chữ L trên tường bên | Khoảng 70–80 cm từ sàn | Bên tay thuận; nếu bồn cầu giữa phòng, dùng tay vịn gập gắn tường phía sau |
| Trong vùng tắm, tường dài | Thanh ngang | Khoảng 80–90 cm | Để vịn khi đứng tắm và khi đứng dậy từ ghế |
| Cạnh lối vào vùng tắm | Thanh đứng | Mép dưới khoảng 80–90 cm, dài khoảng 60 cm | Vịn khi bước vào bước ra |
| Cạnh bồn tắm (nếu có) | Thanh ngang trên tường hoặc thanh đứng ở đầu bồn | Khoảng 20–25 cm trên mép bồn | Bước qua thành bồn là động tác dễ ngã nhất |
| Cạnh lavabo | Thanh ngắn hai bên hoặc lavabo có tay vịn liền | Ngang mặt lavabo | Thay cho thói quen tì vào chậu treo tường |
Tay vịn có đường kính khoảng 32–38 mm vừa lòng bàn tay người lớn, cách tường khoảng 4 cm để tay luồn vào mà không kẹt. Bề mặt nên có vân hoặc lớp phủ chống trượt khi ướt; inox bóng trơn tuột khi tay dính xà phòng. Quan trọng nhất là phải bắt vào tường đặc hoặc khung gia cường, bằng vít và tắc kê chịu lực, vì tay vịn phải chịu được cả trọng lượng cơ thể khi trượt ngã. Tay vịn hít chân không chỉ dùng để giữ thăng bằng nhẹ, không nên dùng làm điểm tựa chính.
Sàn, lối vào và chỗ ngồi
Sàn chống trơn trên toàn bộ phòng, không chỉ vùng tắm. Người lớn tuổi thường ngã ở đoạn bước ra khỏi vùng tắm với chân ướt, không phải trong vùng tắm. Sàn cả phòng nên là gạch mờ có chỉ số chống trơn cho sàn ướt. Nếu chưa thay gạch, dùng thảm cao su chống trượt dán đáy hút trong vùng tắm và thảm khô chân có đế cao su ngoài vùng tắm; tránh thảm vải mỏng không đế trượt dưới chân.
Lối vào vùng tắm không bậc. Gờ chặn nước cao vài centimet là chỗ vấp chân, nhất là với người đi lê bước hoặc dùng khung tập đi. Khi cải tạo, làm sàn vùng tắm phẳng hoặc gần phẳng với sàn ngoài, dùng thoát sàn dài để giữ nước; nếu bắt buộc có gờ, làm gờ thấp, vát tròn, màu tương phản với sàn để dễ thấy.
Ghế tắm thay cho đứng tắm. Ghế tắm bằng nhựa có chân cao su chống trượt, có lỗ thoát nước trên mặt ghế, có tựa lưng và tay vịn hai bên giúp người lớn tuổi ngồi tắm, gội đầu, rửa chân an toàn. Ghế gập gắn tường là phương án gọn cho vùng tắm nhỏ, nhưng phải bắt vào tường chịu được tải. Không dùng ghế đẩu gỗ hay ghế nhựa thường không có đế chống trượt.
Sen tay trên thanh trượt. Sen tay có dây dài, gắn trên thanh trượt để chỉnh độ cao, cho phép người ngồi tắm tự cầm sen hoặc người nhà hỗ trợ tắm dễ dàng. Van điều khiển nên đặt ở chỗ với tới được khi đang ngồi, ở gần lối vào vùng tắm để mở nước trước khi bước vào.
Bồn cầu, lavabo và cửa
Bồn cầu quá thấp làm việc đứng lên ngồi xuống khó khăn với người đau khớp gối, khớp háng. Mặt ngồi cao khoảng 43–48 cm tính từ sàn (cao hơn mức phổ biến một chút) thường dễ dùng hơn cho người lớn tuổi; nếu không thay bồn cầu, có thể dùng bệ nâng nắp bồn cầu có tay vịn. Khoảng trống bên cạnh bồn cầu nên đủ để đặt tay vịn và, nếu cần, để người nhà đứng hỗ trợ.
Lavabo nên cho phép ngồi rửa mặt nếu ông bà đứng lâu bị mỏi: lavabo treo tường không có tủ phía dưới, cao vừa phải, chừa chỗ để đầu gối. Vòi gạt một tay dễ dùng hơn vòi vặn tròn với bàn tay yếu hoặc đau khớp. Gương nên đủ thấp để thấy mặt khi ngồi.
Cửa phòng tắm là chi tiết hay bị bỏ qua. Nếu người lớn tuổi ngã ngay sau cửa mở vào trong, thân người chặn cửa và người nhà không vào được. Cửa mở ra ngoài, cửa lùa, hoặc cửa có bản lề tháo được từ bên ngoài giải quyết việc này. Khoá cửa nên là loại mở được từ bên ngoài bằng đồng xu hoặc chìa riêng trong trường hợp khẩn cấp. Cửa rộng khoảng 80 cm trở lên thuận tiện khi cần đưa khung tập đi hay xe lăn vào.
Ánh sáng, nước nóng và gọi trợ giúp
Ba nhóm thiết bị dưới đây ít tốn kém nhưng giải quyết các tình huống nguy hiểm vào ban đêm và khi tắm nước nóng:
- Đèn đêm cảm biến chuyển động. Đặt dọc đường từ giường đến phòng tắm và trong phòng tắm, sáng dịu đủ thấy sàn, không chói như đèn trần bật đột ngột.
- Công tắc dễ tìm. Công tắc ngay cạnh cửa, có đèn báo phát sáng trong tối, độ cao vừa tay.
- Ánh sáng đều, không loá. Gạch bóng phản chiếu đèn làm loá mắt, nhất là với người mắt kém hoặc bị đục thuỷ tinh thể; đèn tán sáng và bề mặt mờ dễ nhìn hơn.
- Van ổn nhiệt hoặc giới hạn nhiệt độ nước nóng. Van ổn nhiệt giữ nhiệt độ nước ra ổn định khi có người khác mở nước nơi khác, và có chốt chặn nhiệt độ tối đa, giảm nguy cơ bỏng với người phản xạ chậm hoặc giảm cảm giác ở da.
- Không khí ấm vừa phải. Mùa đông miền Bắc, phòng tắm lạnh làm người lớn tuổi co người, dễ chóng mặt khi chuyển từ lạnh sang nóng. Đèn sưởi hoặc thiết bị sưởi phòng tắm phải là loại dành cho phòng tắm và do thợ điện lắp.
- Chuông hoặc nút gọi. Một nút gọi không dây đặt ở cạnh bồn cầu và trong vùng tắm, độ cao với tới được khi đã ngã ngồi trên sàn, nối tới chuông ở phòng người nhà.
- Đồ màu tương phản. Nắp bồn cầu, tay vịn, mép gờ có màu khác hẳn với tường và sàn giúp người mắt kém định vị.
Thiết bị điện trong phòng tắm như đèn sưởi, quạt, ổ cắm đều phải đặt đúng vùng an toàn, có chống dòng rò, và do thợ điện có nghề lắp. Không dùng máy sưởi di động cắm ổ điện trong phòng tắm ướt.
Làm ngay hay làm khi cải tạo
Không phải nhà nào cũng có điều kiện làm lại phòng tắm. Bảng dưới chia các việc theo mức can thiệp, để bắt đầu từ những việc rẻ và nhanh:
| Mức | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Làm ngay trong tuần | Thảm chống trượt, ghế tắm, đèn đêm cảm biến, sen tay dây dài, bệ nâng bồn cầu có tay vịn | Không khoan đục hoặc khoan rất ít |
| Làm trong một ngày thợ | Lắp tay vịn bắt vít, đổi khoá cửa mở được từ ngoài, đổi vòi gạt, lắp nút gọi | Kiểm tường đặc hay rỗng trước khi bắt tay vịn |
| Làm khi sửa nhỏ | Đổi cửa mở ra ngoài hoặc cửa lùa, thay bồn cầu cao hơn, lắp van ổn nhiệt, thêm quạt hút | Cần thợ nước, thợ điện |
| Làm khi cải tạo | Bỏ gờ vùng tắm, làm sàn phẳng có thoát dài, thay gạch chống trơn, gia cường tường cho tay vịn, nới cửa | Đục sàn, chống thấm lại; ở chung cư làm theo quy định toà nhà |
Nếu đang làm phòng tắm mới hoặc cải tạo lớn, dù hiện tại chưa có người lớn tuổi, vẫn nên gia cường sẵn tường ở các vị trí tay vịn và làm lối vào vùng tắm không bậc. Chi phí thêm lúc đó nhỏ, trong khi làm sau sẽ phải đục lại gạch.
Câu hỏi thường gặp
Tay vịn hít chân không có dùng được cho người già không?
Chỉ nên dùng để giữ thăng bằng nhẹ hoặc ở nhà thuê tạm thời. Lực hút phụ thuộc mặt gạch phẳng, sạch và có thể yếu dần mà không báo trước. Với vị trí phải đỡ trọng lượng cơ thể như cạnh bồn cầu, lối vào vùng tắm, nên dùng tay vịn bắt vít vào tường đặc hoặc khung gia cường.
Có nên làm bồn tắm cho phòng tắm của ông bà?
Thường không nên. Bước qua thành bồn cao khoảng nửa mét là động tác dễ trượt ngã, và đứng lên từ lòng bồn cũng khó với người yếu cơ chân. Vùng tắm đứng không bậc với ghế tắm và tay vịn an toàn hơn. Nếu đã có bồn, lắp tay vịn cạnh bồn, đặt thảm chống trượt trong lòng bồn và cân nhắc ghế đặt ngang qua bồn.
Cửa phòng tắm cho người già nên mở vào hay mở ra?
Nên mở ra ngoài hoặc dùng cửa lùa. Nếu người lớn tuổi ngã ngay sau cánh cửa mở vào, thân người có thể chặn cửa, người nhà không vào được để hỗ trợ. Khoá cửa nên là loại mở được từ bên ngoài trong trường hợp khẩn cấp, và tránh khoá chốt cao người lớn tuổi khó với.
Gạch phòng tắm hiện tại trơn, không muốn thay thì làm gì?
Có thể dùng thảm cao su chống trượt trong vùng tắm, thảm khô chân có đế cao su ngoài vùng tắm, và hỏi đơn vị chuyên nghiệp về dịch vụ xử lý bề mặt chống trơn cho gạch, loại xử lý làm tăng độ nhám vi mô. Kết hợp gạt khô sàn sau khi tắm và đi dép có đế chống trượt trong phòng tắm.
Bồn cầu cao bao nhiêu thì người già dễ dùng?
Mặt ngồi khoảng 43 đến 48 cm tính từ sàn thường dễ đứng lên ngồi xuống hơn bồn cầu thấp. Mức hợp nhất tuỳ chiều cao người dùng: khi ngồi, đùi nên gần song song mặt sàn và bàn chân đặt phẳng. Có thể thử bằng bệ nâng nắp bồn cầu trước khi quyết định thay bồn mới.
Có cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sửa phòng tắm cho ông bà không?
Nên, nhất là khi ông bà có vấn đề về thăng bằng, khớp, sau đột quỵ hoặc dùng khung tập đi, xe lăn. Bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu có thể cho biết nên đặt tay vịn bên nào, cần ghế loại nào, cửa rộng bao nhiêu. Thiết kế theo nhu cầu cụ thể hiệu quả hơn lắp đủ mọi thiết bị theo danh sách chung.