Phong cách hiện đại (modern) là một trường phái thiết kế có lịch sử cụ thể, hình thành đầu đến giữa thế kỷ 20, đề cao công năng, vật liệu công nghiệp và đường nét sạch; còn tối giản (minimalism) là cách tiết chế số lượng đồ, chi tiết và màu sắc đến mức tối thiểu cần thiết. Một căn nhà có thể hiện đại mà không tối giản (nhiều đồ, nhiều màu, đường cong) và cũng có thể tối giản mà không theo hiện đại.
Hai chữ này hay bị dùng lẫn với nhau và với chữ "đương đại" (contemporary). Phân biệt rõ giúp gia chủ nói chuyện với người thiết kế chính xác hơn, và quan trọng hơn là chọn lối sống phù hợp: tối giản đòi hỏi kỷ luật cất đồ mà không phải ai cũng muốn.
Hiện đại: một trường phái, không phải "mới"
Trong ngôn ngữ thiết kế, "hiện đại" không có nghĩa là "mới nhất". Nó chỉ phong trào thiết kế hiện đại bắt đầu từ đầu thế kỷ 20, gắn với các trường phái như Bauhaus (thành lập năm 1919 ở Weimar, Đức), De Stijl ở Hà Lan, và các kiến trúc sư như Le Corbusier, Mies van der Rohe. Quan niệm chung là hình thức đi theo công năng, bỏ trang trí thừa, tận dụng vật liệu mới như thép ống, kính, bê tông, ván ép uốn.
Sau Thế chiến thứ hai, nhánh "hiện đại giữa thế kỷ" (mid-century modern), khoảng những năm 1945–1970, đưa tinh thần đó vào nhà ở gia đình: đồ gỗ chân thon, đường cong mềm, màu ấm như gỗ óc chó, cam, xanh rêu, vàng mù tạt. Nhiều món đồ thiết kế thời kỳ này vẫn được sản xuất và ưa chuộng đến nay.
Vì vậy một căn phòng hiện đại có thể khá nhiều màu, nhiều đồ, có đường cong, miễn là đường nét gọn, không trang trí cổ điển, và vật liệu được thể hiện trung thực. Hiện đại là về ngôn ngữ hình khối hơn là về số lượng.
Chữ "đương đại" thì khác: nó chỉ những gì đang thịnh hành ở hiện tại, thay đổi theo từng giai đoạn. Nội thất đương đại hôm nay có thể vay mượn từ hiện đại, tối giản, Japandi, cổ điển… nên ranh giới không cố định.
Tối giản: một cách tiết chế, có gốc từ nghệ thuật
Tối giản trong nghệ thuật là một trào lưu ở Mỹ những năm 1960, với các tác phẩm chỉ dùng hình khối và màu sắc cơ bản. Trong kiến trúc và nội thất, tinh thần tối giản thường được nối với câu nói "less is more" gắn với Mies van der Rohe và với mỹ học khoảng trống của Nhật Bản.
Nội thất tối giản đặt câu hỏi cho từng món: có cần không? Nếu không, bỏ. Kết quả là ít đồ, mặt phẳng trống, màu hạn chế (thường trắng, xám, be, đen, gỗ), chi tiết ẩn đi (tay nắm âm, đèn âm, tủ âm cánh phẳng). Không gian và ánh sáng trở thành "vật liệu" chính.
Tối giản không gắn với một thời kỳ hay một bộ vật liệu, nên có thể áp lên nhiều phong cách: tối giản kiểu Nhật, tối giản kiểu Bắc Âu, tối giản kiểu Ý. Nói cách khác, tối giản là một mức độ, còn hiện đại là một ngôn ngữ.
Điều ít được nói khi quảng bá nhà tối giản: tối giản không phải là sống với ít đồ, mà là sống với ít đồ nhìn thấy được. Phía sau những bức tường trơn thường là hệ tủ âm rất lớn và một thói quen cất dọn đều đặn.
So sánh trực diện
Bảng dưới đặt cạnh nhau những điểm hay bị nhầm. Lưu ý đây là xu hướng điển hình, không phải định nghĩa tuyệt đối:
| Tiêu chí | Hiện đại | Tối giản |
|---|---|---|
| Bản chất | Trường phái thiết kế có lịch sử | Mức độ tiết chế, áp được cho nhiều phong cách |
| Số lượng đồ | Vừa phải, có thể nhiều | Rất ít, chỉ đồ cần thiết |
| Màu sắc | Trung tính kèm màu ấm, có thể đậm (cam, xanh rêu, mù tạt) | Trung tính hạn chế: trắng, xám, be, đen, gỗ |
| Đường nét | Gọn, có thể cong mềm, chân thon | Thẳng, phẳng, chi tiết ẩn |
| Vật liệu | Gỗ, thép, kính, da, ván ép uốn | Bề mặt phẳng: sơn, đá, gỗ mặt trơn, kính |
| Trang trí | Đồ thiết kế, tranh, đèn có dáng | Rất ít hoặc không |
| Lưu trữ | Có thể bày, kệ mở | Gần như toàn bộ là tủ kín, tủ âm |
| Cảm giác | Ấm, sống động | Tĩnh, thoáng, có thể lạnh nếu làm sai |
Một mẹo nhận nhanh: nhìn mặt bàn và mặt kệ. Phòng hiện đại thường có vài đồ vật đặt trên đó — sách, đèn, đồ gốm. Phòng tối giản thường để trống hoàn toàn hoặc chỉ một món.
Ai hợp với nhà tối giản, ai hợp với nhà hiện đại
Tối giản hợp người thích cất dọn. Nếu bạn khó chịu khi thấy đồ bày ra, quen cất đồ ngay sau khi dùng, và sẵn sàng bỏ bớt đồ không cần, nhà tối giản sẽ dễ chịu. Ngược lại, nếu gia đình đông người, nhiều đồ chơi trẻ con, thói quen để đồ tiện tay, nhà tối giản sẽ nhanh thành nhà bừa với nền trắng làm lộ mọi thứ.
Hiện đại hợp người thích có đồ yêu thích quanh mình. Sách, đồ sưu tầm, ảnh gia đình, cây xanh đều có chỗ trong một căn phòng hiện đại miễn là có bố cục. Phong cách này linh hoạt hơn với nhịp sống gia đình Việt.
Diện tích nhỏ không bắt buộc phải tối giản. Căn hộ nhỏ được lợi từ tối giản về cảm giác rộng, nhưng chỉ khi có đủ tủ âm. Một căn hộ nhỏ ít tủ mà cố tối giản thì đồ sẽ không có chỗ đi.
Ngân sách tối giản không thấp như tưởng. Ít đồ nhưng mỗi bề mặt đều lộ ra, nên tay nghề phải tốt: tường phẳng, mạch ghép tủ thẳng, đèn âm đều. Lỗi thi công ở nhà tối giản rất dễ thấy, vì không có đồ nào che.
Có thể chọn ở giữa. Nhiều nhà Việt hợp nhất với "hiện đại tiết chế": ngôn ngữ hiện đại, số lượng đồ vừa phải, lưu trữ kín là chính, chỉ bày một ít đồ có ý nghĩa.
Những hiểu lầm hay gặp
Do hai chữ bị dùng lẫn, gia chủ và cả người bán đồ hay nói những điều sau, cần hiểu lại cho đúng:
- "Hiện đại là màu trắng xám": không đúng. Hiện đại giữa thế kỷ dùng nhiều gỗ óc chó, cam, xanh rêu, mù tạt. Trắng xám chỉ là một biến thể.
- "Tối giản là rẻ vì ít đồ": thường ngược lại, vì tủ âm, bề mặt phẳng, chi tiết ẩn đòi hỏi làm kỹ.
- "Tối giản là lạnh lẽo": chỉ khi bỏ hết chất liệu ấm. Tối giản với gỗ, vải lanh, ánh sáng ấm vẫn rất dễ chịu.
- "Nhà mới xây thì là hiện đại": chữ hiện đại trong thiết kế là ngôn ngữ, không phải tuổi nhà. Nhà mới có thể tân cổ điển, nhà cũ có thể hiện đại.
- "Hiện đại và đương đại là một": hiện đại là trường phái có thời kỳ; đương đại là cái đang thịnh hành, thay đổi theo thời gian.
- "Tối giản nghĩa là không có màu": tối giản có thể dùng một màu đậm làm chủ đạo, miễn là hạn chế số màu và chi tiết.
Khi nói chuyện với người thiết kế, mô tả bằng hình ảnh và cảm giác (ít đồ hay nhiều đồ, ấm hay mát, bày ra hay cất kín) sẽ chính xác hơn dùng nhãn phong cách.
Cùng một phòng khách, ba cách làm
Ví dụ giả định: phòng khách căn hộ khoảng 20 m², sàn gỗ sồi sáng, một cửa sổ lớn. Cùng mặt bằng đó, ba hướng làm cho kết quả khác nhau như sau:
| Hạng mục | Hiện đại (kiểu giữa thế kỷ) | Tối giản | Hiện đại tiết chế |
|---|---|---|---|
| Sofa | Sofa gỗ óc chó chân thon, vải xanh rêu | Sofa khối thấp, vải xám nhạt, không chân lộ | Sofa chân gỗ, vải be |
| Bàn trà | Bàn gỗ bầu dục, chân côn | Không có, hoặc một khối đá thấp | Bàn gỗ tròn đơn giản |
| Kệ, tủ | Kệ gỗ mở bày sách, đồ gốm | Tủ âm tường cánh phẳng, tay nắm âm | Tủ thấp cánh kín, một ô mở |
| Đèn | Đèn sàn cần cong, đèn thả dáng cầu | Đèn âm trần, đèn hắt khe | Đèn âm trần và một đèn sàn |
| Màu | Gỗ ấm, xanh rêu, cam đất, mù tạt | Trắng, xám nhạt, gỗ sáng | Trắng ngà, be, gỗ, một màu nhấn |
| Đồ bày | Sách, tranh, cây, đồ sưu tầm | Gần như không | Vài món chọn lọc |
Cả ba đều đẹp nếu làm tốt. Khác biệt lớn nhất không nằm ở món đồ mà ở lượng đồ được nhìn thấy và cách lưu trữ. Gia đình có nhiều sách, đồ sưu tầm sẽ khó sống ở cột giữa; người thích phòng trống sẽ thấy cột đầu bừa.
Thi công: tối giản đòi hỏi khác hiện đại ở đâu
Nhà hiện đại có đồ rời làm trọng tâm, nên sai số nhỏ ở tường, trần ít khi lộ — một chiếc sofa đẹp, một chiếc đèn có dáng sẽ kéo ánh mắt đi. Nhà tối giản thì ngược lại: tường, trần, tủ âm chính là nội thất. Tường bả không phẳng, mạch ghép cánh tủ lệch vài milimét, đèn âm không thẳng hàng đều hiện ra rõ dưới ánh sáng xiên.
Vì vậy, với nhà tối giản, nên dành nhiều thời gian cho bản vẽ chi tiết tủ âm (chia ô theo đồ thật cần cất, khe hở cánh, vị trí ổ điện bên trong), thống nhất cao độ các đường ngang (mặt trên tủ, mép cửa, đầu kệ), và nghiệm thu kỹ độ phẳng tường dưới đèn chiếu xiên.
Tay nắm âm, cánh nhấn mở, đèn hắt khe là chi tiết hay gặp của tối giản. Chúng đẹp nhưng cần phụ kiện tốt và lắp chính xác; cánh nhấn mở dùng nhiều ở bếp dễ để lại vết tay, nên cân nhắc màu và bề mặt.
Tự kiểm: nhà mình nên nghiêng về bên nào
Trước khi chọn, có thể tự trả lời các câu dưới đây. Càng nhiều câu "có", càng hợp tối giản; càng nhiều "không", càng nên chọn hiện đại hoặc hiện đại tiết chế:
- Bạn có cất đồ về chỗ ngay sau khi dùng, kể cả khi mệt?
- Các thành viên trong nhà có cùng thói quen đó không, kể cả trẻ con và ông bà?
- Bạn sẵn sàng bỏ bớt đồ lưu niệm, quà tặng, đồ "để dành"?
- Nhà có đủ chỗ làm tủ âm cho quần áo, chăn màn, đồ bếp, đồ chơi, giấy tờ?
- Bạn thích cảm giác phòng gần như trống hơn là phòng có đồ yêu thích bày quanh?
- Bạn chấp nhận chi phí cho tay nghề hoàn thiện kỹ hơn để bề mặt phẳng, mạch ghép thẳng?
Không có câu trả lời đúng hay sai. Chọn phong cách hợp với cách gia đình đang sống sẽ bền hơn chọn theo ảnh đẹp rồi cố thay đổi thói quen cho vừa căn nhà.
Câu hỏi thường gặp
Mid-century modern là gì?
Mid-century modern, hay hiện đại giữa thế kỷ, là nhánh thiết kế khoảng những năm 1945–1970, đưa tinh thần hiện đại vào nhà ở: đồ gỗ chân thon, đường cong mềm, gỗ óc chó, màu ấm như cam, xanh rêu, mù tạt. Nhiều mẫu đồ của thời kỳ này vẫn được sản xuất và dùng rộng rãi.
Nội thất đương đại khác hiện đại ở điểm nào?
Hiện đại chỉ một trường phái có thời kỳ cụ thể ở thế kỷ 20. Đương đại chỉ những gì đang thịnh hành ở hiện tại và thay đổi liên tục, có thể vay mượn từ nhiều phong cách. Nội thất đương đại hôm nay khác đương đại của mười năm trước.
Nhà có trẻ nhỏ có nên làm tối giản không?
Có thể, nhưng cần nhiều tủ kín thấp để con tự cất đồ chơi, vật liệu bền dễ lau, và chấp nhận ban ngày nhà không hoàn toàn trống. Nhiều gia đình chọn hiện đại tiết chế để linh hoạt hơn trong những năm con còn nhỏ.
Tối giản có làm nhà trông rộng hơn không?
Thường có, vì ít đồ, mặt phẳng trống, màu sáng thống nhất. Nhưng hiệu quả chỉ đến khi đồ đạc được cất kín. Một căn hộ tối giản thiếu tủ sẽ nhanh chóng chật hơn căn hộ hiện đại có kệ mở được sắp xếp tốt.
Làm sao để nhà tối giản không lạnh lẽo?
Đưa vào gỗ có vân, vải lanh, thảm dệt, ánh sáng vàng ấm từ nhiều nguồn thấp, và một vài món có câu chuyện riêng. Tối giản là ít món, không phải không có chất liệu.
Có thể kết hợp tối giản với phong cách khác không?
Có, vì tối giản là mức độ chứ không phải ngôn ngữ riêng. Có thể có tối giản kiểu Nhật, kiểu Bắc Âu, kiểu Ý hay tối giản kết hợp chi tiết Indochine. Điều quan trọng là giữ số món ít và chi tiết được chọn kỹ.